loader
×

به نام خداوند بخشاینده مهربان

از خنده تا کشتار

شماره 3

تحلیلی بر تاریخ زندگی حضرت رسول (ص) بر طبق آیات قرآن در دوران پس از هجرت

 

فهرست

مقدمات هجرت ..................................................................................................................  7 

خلاصۀ کلّی در آنچه که مشرکان با پیامبر(ص) قبل از هجرت انجام دادند ...................... 9

آیه غار ............................................................................................................................... 12

تحلیل سکینه انزال شده ................................................................................................... 13

همراه رسول اکرم(ص) در غار ثور ..................................................................................... 14

علت توقف پیامبر(ص) در غار ثور ..................................................................................... 19

تنظیم سوره‌‌های انزالی مدنی با توجه به لیست راویان نزول ............................................ 23

سوره‌‌های مدنی که در آن‌ها توسط مشرکین به حضرت رسول(ص) تهمت و تهدید صورت گرفته است ........................................................................................................................ 24

سوره بقره .......................................................................................................................... 25

زمان نزول ......................................................................................................................... 25

محتوای سوره بقره ............................................................................................................26

بعضی از آیات مخالفت با پیامبران به ویژه پیامبر اکرم(ص) در سوره بقره ....................... 27

سوره انفال( ایات 30 و 31 سوره انفال ) ........................................................................... 30   

گوشه ای از دستاوردهای رسول اکرم(ص) ....................................................................... 31

مبارزه با اله ها و فرهنگ های آن ها ................................................................................ 32

جایگزین الله به جای اله .................................................................................................... 33

از هجرت تا غزوه بدر ........................................................................................................ 38

آیات منافقین در قرآن ....................................................................................................... 46

آیات نفاق و منافقین در سوره بقره .................................................................................... 49

آیات 137 تا 146 سوره نساء درباره منافقین ..................................................................... 52

اهل کتاب در سوره آل عمران و نساء و دیگر آیات .......................................................... 53

سوره نساء ......................................................................................................................... 56

افشای دروغ های مسیحیان درباره حضرت عیسی( ع ) ................................................... 61

صفات حضرت عیسی( ع ) در قرآن .................................................................................. 62

عداوت یهودیان با پیامبر( ص ) از دیدگاه قرآن ................................................................ 64

از بعد از غزوه بدر تا صلح حدیبیه ...................................................................................... 67

سوره انفال ........................................................................................................................ 67

نظر مسلمانان .................................................................................................................... 68

نظر خداوند ........................................................................................................................ 68

غزوه سویق ....................................................................................................................... 75

غزوه اُحد ........................................................................................................................... 75

یارانی که در اُحد شهید شده اند ........................................................................................ 78

حضرت حمزه( ع ) سیدالشهداء ......................................................................................... 79

فراریان سپاه اسلام از اُحد ................................................................................................. 84

فاجعه رجیع ....................................................................................................................... 85

بِعرمعونه ............................................................................................................................ 85

غزوه خندق یا احزاب ......................................................................................................... 85

سریه های مختلف و سرکوب قبایل پراکنده کافران ......................................................... 87

صلح حدیبیه ...................................................................................................................... 87

آثار صلح حدیبیه ................................................................................................................ 93

جنگ با یهود از غزوه بنی قینُقاع تا خیبر .......................................................................... 96

جنگ با اهل کتاب یهودی ................................................................................................ 97

تشریح دقیق تر از غزوه بنی قینُقاع ................................................................................. 100

ترورهایی که به پیامبر( ص ) نسبت داده اند ................................................................... 102

ترور عصماء دختر مروان یهودی ..................................................................................... 103

کشتن ابی رافع یهودی ................................................................................................... 103

کشتن کعب ابن اشرف یهودی ....................................................................................... 104

یهودیان بنی نظیر ........................................................................................................... 106

یهودیان بنی قریظه ........................................................................................................ 108

پاسخ به دروغ‌‌های تاریخ ثبت شده غزوه بنی قریظه ....................................................... 110

غزوه خیبر ....................................................................................................................... 113

تناقص‌‌هایی که از روی غرض و کینه ساخته ‌‌شده‌است .................................................. 118

زنان پیامبر(ص) .............................................................................................................. 122

تاریخ و سیره نویسان چه کسانی بوده اند؟ ...................................................................... 122

نگاهی به سیره نویسی و روایت گری در صدر اسلام ..................................................... 123

ازدواج های پیامبر( ص ) ................................................................................................. 129

ازدواج های پیامبر( ص ) و انگیزه های آن ..................................................................... 132

ام المؤمنین ها ................................................................................................................. 138

ازدواج های پیامبر( ص ) از دیدگاه علمای اهل سنت ..................................................... 147

زنان حضرت رسول( ص ) در طبقات ابن سعد ................................................................ 148

سوده بنت زمعه ............................................................................................................... 148

عایشه دختر ابوبکر .......................................................................................................... 151

حفصه دختر عمر ............................................................................................................. 156

ام سلمه ........................................................................................................................... 158

ام حبیبه دختر ابوسفیان .................................................................................................. 161

زینب دختر جحش .......................................................................................................... 162

زینب دختر خزیمه ........................................................................................................... 165

جویریه ............................................................................................................................ 166

تحلیلی بر ازدواج جویریه با حضرت رسول(ص) .............................................................. 167

صفیه دختر حی ابن اخطب یهودی ................................................................................. 167

تحلیلی درباره رفتار پیامبر(ص) ....................................................................................... 169

ریحانه دختر زید .............................................................................................................. 170

میمونه دختر حارث ......................................................................................................... 171

تحلیل ازدواج حضرت رسول( ص ) با میمونه ................................................................. 173

صفات کلی پیامبر( ص ) در رابطه با ازدواج هایش از دیدگاه راویان اهل سنت ............. 173

تحریف گران در حدیث و تاریخ سیره نویسی در اسلام .................................................. 180

تحریفات و جعلیات در فقه و تاریخ صدر اسلام ............................................................... 190

بررسی محتوایی روایات صحیح بخاری .......................................................................... 196

معاویه ابن ابوسفیان ........................................................................................................ 198

بعضی از رجال شیعه غالی که در صحیح بخاری از آن ها حدیث نقل شده است ........... 200

نواصب و خوارج در صحیح بخاری (نواصب کسانی هستند که دشمن علی(ع) و امامان معصوم (ع)می‌باشند ) ..................................................................................................... 200

عملکرد نواصب و دشمنان علی(ع) در صحیح بخاری ..................................................... 205

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمات هجرت

همانطور که قبلاً در جلد دوم این نوشتار گفته شد، یک روز در موسم حج، پیغمبر(ص) در مکّه به رسم خود بر حاجیان می‌گشت. در محلی موسوم به عقبه چشمش به جماعتی از خزرجیها افتاد. پرسید: "شما کیستید؟" گفتند: از طایفۀ خزرجیم. پیامبر(ص) فرمود: "بنشینید تا با شما سخن بگویم". آنها نشستند و پیامبر(ص) با آنها از اسلام سخن گفت. خزرجیها گفتند: این همان پیامبری است که یهودیان مدینه آمدن او را بشارت می‌دهند؟ و گفتند: ما باید از یهودیان زودتر به اسلام بگرویم، بنابراین همگی مسلمان شدند. سپس گفتند که میان قوم ما دشمنی و اختلاف است و شاید خداوند به سبب تو این اختلاف را بردارد. ما می‌رویم و دین تو را بر آن‌ها عرضه می‌کنیم. اگر همه پذیرفتند از تو عزیزتر کسی نیست. این خزرجیان شش نفر بودند و پس از رفتن به مدینه بنای دعوت گذاشتند و مردم بتدریج به سوی  آن‌ها جذب شدند.[1] در سال بعد همان شش خزرجی با شش نفر دیگر از قوم خود در موسم حج به مکّه آمدند و با اطمینان قوی‌تر در محلی به نام عقبه با پیامبر(ص) بیعت کردند که این بیعت را بیعت عقبه اول می‌نامند. طبری متن این بیعت را چنین آورده است: "بیعت کردیم بر آن که به خدا شرک نورزیم، دزدی نکنیم، فرزندانمان را نکشیم، بهتان و افترا نزنیم و در کار خیر نافرمانی نکنیم." 

این دوازده نفر در هنگام بازگشت به همراه یکی از یاران با سواد و مسلّط به اسلام یعنی مُصعب بن عُمیر به مدینه رفتند و مصعب کار تبلیغ اسلام در مدینه را به عهده گرفت. در سال 13 بعثت در مراسم حج بیش از 70 تن از بزرگان مدینه به همراه مُصعب بن عمیر در محل عقبه حاضر شدند و با پیامبر(ص) بیعت کردند که به این بیعت، بیعت عقبه دوم می‌گویند که متن این بیعت شدیدتر و محکم‌تر از بیعت اول بود و در آن آمده بود که آن‌ها از خانواده پیامبر(ص) همچون خانواده خود حمایت کنند و در صورت جنگ، آن‌ها به دفاع و جنگ بر علیه دشمنان پیامبر(ص) برخیزند. پیامبر(ص) دوازده نفر را به نام "نقیب" معین کرد که زعامت قوم را بر عهده داشتند. این مذاکرات، همگی سرّی و شبانه انجام شد[2]. امّا خبر بعد از سه روز در مکّه پخش شد و مشرکان مکّه بنای تعقیب مسلمانان را گذاشتند و پیامبر(ص) به مسلمانان فرمان داد که به مدینه هجرت کنند. مشرکان شرایط فوق را طاقت نیاوردند بنابراین در دارالنّدوه جمع شدند و به مشورت پرداختند. در بعضی از اخبار آمده است که شیطان به صورت شیخ قبیله نجدی به آن مجلس آمد و گفت که محمّد(ص) را باید کشت و این عمل باید به صورت دسته جمعی انجام شود و همه آن را پسندیدند.[3] سپس خانه پیامبر(ص) را جوانان برگزیده قریش محاصره کردند و حضرت علی(ع) بر بستر پیامبر(ص) خوابید و پیامبر(ص) از مکّه خارج شد. این مکر و توطئه که بر علیه مسلمانان و حضرت رسول(ص) توسط مشرکین انجام گرفت از چشم خداوند گناهی بزرگ محسوب گردید. بعدها در سوره انفال به این روزها توجهی خاص ‌‌شده‌است.[4]

و لذا امر خدا برای تنبیه مشرکان و کافران فرا رسید. اَتی اَمرُ ا... فَلا تَستَعجِلُوهُ سُبحانَهُ وَ تَعالی عَما یُشرِکون.[5] فرمان خدا آمدنی است، آن را با شتاب مخواهید خدا منزه و برتر است از آنچه مشرکان بر او شریک قائل می‌شدند.

آری؛ سوره نحل در همین ایام بر جان پاک حضرت رسول(ص) نازل ‌‌شده‌است.

استاد علامه طباطبایی درباره تاریخ و شأن نزول این سوره می‌فرماید: "اگر به دقت در این سوره نظر کنیم ظنّ قوی پیدا می‌شود که صدر این سوره از آیاتی است که در روزهای آخر توقف رسول خدا(ص) در مکّه در نزدیکی‌‌های مهاجرتش به مدینه نازل ‌‌شده‌است و ... ". در قسمتی دیگر از آیات این سوره احتجاج می‌کند، بر پندارهای مشرکین خط بطلان می‌کشد، مساعی ایشان را ‌‌بی‌ثمر می‌خواند و وعده کیفر آنها را در آینده نزدیک می‌دهد؛ همچنان که امّت‌‌های گذشته را که مثل اینان بوده‌اند را کیفر داد و به زودی در روز قیامت در حق آنان فصل قضاء می‌کند ... امّا آیات ذیل آن 88 آیه است و از آیه وَالَذینَ‌‌هاجَروا فی سبیل ا... من بَعد ما ظَلَموا شروع می‌شود ... و از سیاقش چنین بر می‌آید که در اوائل هجرت نازل ‌‌شده‌است.

... و غرض سوره، خبر دادن به نزدیک شدن امر خداست که عبارت است از غلبه دین حق بر کفار و ... .[6] 

و خداوند می‌فرماید که به زودی مؤمنان را یاری می‌کند و کفار را خوار خواهد کرد و آن‌ها را عذاب می‌نماید و دین خود را به وسیلۀ امری از ناحیه خود غلبه می‌دهد و تهدیدی است بر مشرکین که از در استهزاء می‌گفتند پس چرا عذا‌‌بی‌که می‌گویی نازل نمی‌شود تا ما را تهدید نماید.[7] بنابراین تهدید به عذاب از سوی خداوند بر مشرکان و کافران که پیامبر(ص) را استهزاء می‌کردند و مسلمانان را شکنجه می‌کردند و به شهادت می‌رساندند به اجرایی شدن خود نزدیک گردید. و ما در اندکی بعد از هجرت در غزوات پیامبر(ص) این عذاب‌‌ها را که بر دشمنان حضرت رسول(ص) وارد شد را شاهد می‌شویم. امّا عذاب‌‌های دیگر دنیایی نیز بر مشرکان وارد گردید و در اندک زمانی کل سیادت و بزرگی آن‌ها از بین رفت و در برابر اسلام سر تسلیم فرود آوردند که درباره آن در آینده سخن خواهیم گفت.

خلاصۀ کلّی در آنچه که مشرکان با پیامبر(ص) قبل از هجرت انجام دادند

این خلاصه با توجه به آیات قرآن ارائه می‌گردد. در حالی که روایات و ثبت‌‌های تاریخی بسیاری نیز می‌توان به آن اضافه کرد. از همان ابتدا مشرکان با خنده و مسخره کردن حضرت رسول(ص) شخصیت او را مورد هدف قرار دادند[8]. اصولاً هر پیامبری که ظهور می‌کند کافران او را مضحکه می‌کنند[9] و سپس تهمت و افتراء در همه زمینه‌‌ها به او وارد می‌نمایند، او را دروغگو و کذّاب می‌خوانند.[10] در دروغ‌‌ها و تهمت‌‌های خود او را ساحر و جادوگر[11]، کاهن[12]، شاعر[13]، مجنون[14]،  معلمی‌دیوانه[15] ، و...  معرفی می‌کنند. سخنان رسول(ص) را نوشته‌‌های پیشینیان میدانستند.[16] قرآن را خود بافتۀ حضرت رسول(ص) تلقی می‌کردند.[17] و نتیجه افکار پریشان او میدانستند[18] و وقتی که با او رو به رو می‌شدند به شدت او را به استهزاء می‌گرفتند[19] و همه گفته‌‌های او را به‌شدّت تکذیب می‌کردند[20] و به صورت علنی به مجادله با او بر می‌خاستند[21] و به طور کلی به انکار رسول(ص) و قرآن او می‌پرداختند.[22] او را آموزش دیده توسط افرادی به غیر از عرب میدانستند.[23] او را طرد می‌کردند.[24] مانند همه پیامبران او را تحقیر می‌کردند.[25] او را به نداشتن نژاد خوب متهم می‌کردند، دائماً او را تهدید می‌کردند، چندین بار نقشه قتل او را کشیدند،  در هر جا که می‌توانستند او را کتک می‌زدند، کثافات بر سر او می‌ریختند و سر راهش تیغ و آشغال می‌گذاشتند، خانه اش را ناامن کرده بودند و به در خانه اش رفته و کثافات را جلوی درب خانه می‌ریختند، یارانش را جلوی چشمش تحقیر و شکنجه می‌کردند و به قتل می‌رساندند، بسیاری از یارانش را از مکّه بیرون کردند، اموال خود و یارانش را چپاول کردند، او را وادار می‌کردند که از مکّه بیرون برود، و سرانجام تصمیم گرفتند که دسته جمعی او را در خانه اش اعدام کنند.

   حضرت رسول(ص) در هجرت بزرگش به سوی مدینه، مستقیم به سوی مدینه نرفت بلکه برعکس مسیر حرکت کرد و به سوی غار ثور که در جنوب مکّه بود رفت و در آنجا پنهان شدند. مشرکان که میدانستند که حضرت به مدینه می‌رود یک روز تمام مسیر مدینه را به دقت گشتند و ناامید به مکّه برگشتند و سپس متوسّل به راهنمایی شدند که از روی ردّپا توانایی پیدا کردن حضرت رسول(ص) را داشت. به وسیله این شخص به دنبال حضرت رفته و تا نزدیک غار رسیدند. پیامبر(ص) و رفیق همراه او در غار بودند که صدای مشرکان را از دور شنیدند. دربارۀ این حادثه سوره توبه آیه 40 نازل ‌‌شده‌است.

در اینجا دو سؤال بسیار مهم مطرح می‌شود:

  1. آیا در این آیه نزول سکینه و آرامش به رفیق پیامبر(ص) در غار صورت گرفته یا خود پیامبر(ص)؟
  2. همراه پیامبر(ص) در غار چه کسی بوده است؟

 

آیه غار

حال به بررسی آیه 40 سوره توبه که گزارشی است که خداوند از غار ثور به هنگام پناه  بردن رسول اکرم(ص) در جریان هجرت بزرگش به مدینه به مردم جهان و تاریخ داده است می‌پردازیم.

ابتدا معنی آیه " اگر او را یاری نکنید(خدا یاریش خواهد کرد) همچنان که در آن ایّامی‌که کفّار بیرونش کردند در حالی که او "دومی ‌از دو تن" بود همان موقعی که در غار بودند و او به همراه خود می‌گفت "غم مخور، خدا با ماست". پس خداوند (در چنان شرایط سختی) سکینه خود را بر او نازل نمود(و در عین ‌‌بی‌کسی) با جنودی که شما رویتشان نکردید، تأییدش کرد و کلمۀ آنان که کافر شدند را پست نمود( آری ) کلمه خدا است که همواره غالب و والاست و خدا نیرومند و شایسته کار است "[26]

بعضی از نکات برجسته این آیه به شرح ذیل است:

  1. یاری خدا به حضرت رسول(ص) خواهد رسید.( این بیانگر آن است که در آن ایام که این آیه نازل شد بسیاری از مردم دست از یاری رسول(ص) کشیده بودند و از این حیث که سورۀ توبه از آخرین سوره‌‌های قرآن است که نازل شده، قابل تأمل و بررسی است).
  2. این عدم ناباوری مردم به حضرت رسول(ص) مقایسه ‌‌شده‌است با زمانی که پیامبر(ص) از مکّه به مدینه هجرت کرده است و در آنجا خداوند این هجرت را با کلمه "اخرج رسول"(ص) از مکه به دست کافران و مشرکان عنوان کرده است که رسول اکرم(ص) در نهایتِ تنهایی و ضعف بوده است شاید بتوان نتیجه گرفت که در زمان نزول این آیه پیامبر(ص) دوباره در ضعف و تنهایی است امّا ‌این‌بار به وسیله یاران منافق خود در انزوا قرار گرفته است.
  3. خداوند اعلام می‌دارد که ما حضرت رسول(ص) را در آن شرایط با لشکر ملائک خود تأییدش کردیم. لشکری که شما نمی‌توانستید آن را ببینید.
  4. خداوند کلمۀ کافران را باطل و کلمۀ الله را بلند کرد و مشرکانی را که می‌خواستند حضرت رسول(ص) را با تصمیمی‌که در دارالنّدوه گرفته بودند تا حضرت را به قتل برسانند شکست داد و نقشه آنان را از بین برد.
  5. خداوند اعلام می‌دارد که در غار ثور فقط دو تن بودند یکی پیامبر(ص) و دیگری کسی است که نام او در آیه ذکر نگردیده است بلکه او را "مصاحب" حضرت رسول(ص) معرفی کرده است.
  6. مصاحب همراه رسول(ص) در غار‌ترسیده و ‌‌بی‌تاب بود از اینکه مشرکان، آن‌ها را پیدا کنند لذا رسول(ص  به او گفت غم مخور، خدا با ماست.
  7. و سپس سکینه و یاری خداوند به وسیله ملائک نازل شد یعنی دو امداد خاص: یکی سکینه و دیگری یاری ملائکه.

تحلیل سکینۀ انزال شده

 اکثر مفسرین ورود سکینه به قلب پیامبر(ص) را مورد تأکید قرار داده‌اند، به این معنی که خداوند با انزال آرامش و رفع نگرانی قلبی‌‌‌حضرت رسول( ص)، روح و روان او را به یک امنیت و ثبات به دور از‌ترس و نگرانی تبدیل کرده است[27]. امّا تعدادی از مفسران اهل سنّت، نزول سکینه را مخصوص "همراه پیامبر(ص)" و حتی امداد غیبی ‌را نیز بابت او میدانند و نام این همراه را "ابوبکر" ذکر می‌نمایند.[28]

استاد علامه طباطبایی در بحثی مفصّل با استدلال کافی و جامع اثبات می‌نماید که سکینه و امداد ملائک هر دو مخصوص پیامبر(ص) بوده است. امداد ملائک شامل عواملی بوده که باعث شد مشرکان نتوانند جایگاه آن دو را در غار بفهمند و سکینه نیز قلب پیامبر(ص) را از دستگیر شدن به دست کفار، آرامش داد[29].

همراه رسول اکرم(ص) در غار ثور

و امّا سؤال دوم که آیا همراه پیامبر(ص) در غار ثور، خلیفه اول، ابوبکر بوده است یا نه؟ در جواب باید گفت که اکثریت تاریخ نویسان اهل سنّت، حتی بسیاری از تاریخ نویسان شیعه معتقدند که همراه حضرت رسول(ص) ابوبکر بوده است و اهل سنّت این همراهی را دلیل بر لیاقت جانشین شدن ابوبکر بعد از پیامبر(ص) میدانند. امّا اخیراً یکی از تاریخ نویسان و محققّان بسیار توانا و کم نظیر، با تفحّص در میان هزاران روایت تاریخی توانسته به اسناد و مدارکی دست یابد که در آن‌ها ثابت می‌کند همراه رسول(ص) در غار ثور، ابوبکر نبوده است بلکه شخص دیگری به نام عبدا... ابن اریقط ابن بکر بوده که به وسیله جاعلان حدیث و تحریف کنندگان تاریخ صدر اسلام ابن بکر را به ابوبکر تبدیل کردند. آنها ابوبکری که در آن تاریخ اصلاً در مکّه نبوده است را همراه رسول(ص) دانسته و صدها روایت دروغ را برای نیّات آن جعل کردند. ما به همه خوانندگان، رجوع به کتاب " آیا مصاحب و همراه رسول خدا(ص) در غار، ابوبکر بود " که توسط استاد نجاح الطائی تألیف ‌‌شده‌است را توصیه می‌کنیم تا حقیقت این ماجرا برای همه روشن شود. با این حال، خلاصه ای از شرح ماجرای مذکور به نقل از این کتاب را در اینجا می‌آوریم.

نجاح الطائی می‌نویسد که پیامبر(ص) برای رفتن پنهانی از مکّه نمی‌توانست هیچ گونه اطلاعی از این خروج را در اختیار کسی بگذارد که در آن صورت قریش -که در دارالنّدوه تصمیم به قتل حضرت گرفته بود- آگاه می‌شد و از این کار ممانعت می‌کرد. لذا با چوپانی به نام عبدا... بن ارقط بن بکر هماهنگ کرد که اگر او خود را به غار ثور رساند در آنجا به کمک بیاید و حضرت را تا مدینه همراهی کند. ابن بکر پذیرفت و با پیامبر(ص) قرا رگذاشت که این راز را حفظ کند و هیچ کدام این سرّ را آشکار نکنند امّا باند بنی امیه بعدها روایات تاریخی دروغی را ساختند... و در آن اعلام کردند که هنگام هجرت، ابوبکر و برده او فهیره و فرزندان او عبدا... و عایشه و اسماء همسر او ام رومان و پسر عموی او طلحه بن عبدا... و زبیر بن عوام و صهیب رومی‌ و عثمان بن عفّان خبر داشتند.

 این روایت قطعاً دروغ است به دلیل اینکه:

  1. برای چنین هجرتی که خطر مرگ برای رسول(ص) وجود داشت و مشرکین دسته جمعی آماده قتل رسول(ص) بودند، آگاه بودن دهها نفر از زمان این هجرت کاری بسیار دور از عقل و اندیشه می‌بود.چرا که هر آن امکان داشت یکی از این افراد توسط سران قریش بازداشت و در شکنجه اعتراف کنند و زمان هجرت را لو دهند.
  2. هیچ یک از این افراد دستگیر نشدند. نه قریش فهمید و نه این افراد از زمان و مکان هجرت اطلاعی داشتند.
  3. بسیاری از این افراد، قبل از هجرت رسول(ص) به مدینه رفته بودند.
  4. در همین ایام طلحه بن عبدا... در شام بود.[30]

و زبیر بن عوام به همراه همسرش اسماء دختر ابوبکر در حبشه به سر می‌بردند.[31] خروج حضرت رسول(ص) از خانه، هنگام شب اتفاق افتاده است. حضرت رسول (ص) با خواندن آیۀ "و جعلنا من بین ایدیهم ... تا فهم لا یبصرون" از سوره یس آیات 8 و 9 از منزل خارج شد و مشتی خاک در دست گرفت و آن را به اطراف پراکند که بر سر و صورت محاصره کنندگان ریخت و عده ای در خواب شدند و عده ای چشمانشان توانایی دیدن حضرت را از دست داد و این یکی دیگر از معجزات حضرت در انتهای 13 سال اعجاز ایشان در مکّه بود.

در همه اخبار اتفاق نظر است که پیامبر(ص) شبانه و تنها از خانه خارج به سوی غار ثور رفته است[32]. پیامبر(ص) در این راه به خانه ام‌‌هانی دختر ابوطالب و خواهر حضرت علی(ع) رفت و سپس به تنهایی به سوی غار ثور حرکت کرد و ابوبکر هم با وی همراه نبود.

اکثریت اخبار موجود بیان می‌دارند که ابوبکر نمیدانست رسول خدا(ص) می‌خواهد در این شب خارج شود[33]. و در آن زمان ابوبکر از مهاجرین مکّه بود که همراه با عمر بن الخطاب و دیگر مسلمانان بدان شهر هجرت نموده بودند و در مکّه حضور نداشت زیرا معمولاً ابوبکر و عمر با یکدیگر به اینجا و آنجا سر می‌زدند و تا می‌توانستند از یکدیگر جدا نمی‌شدند[34]. قریش مجبور شد که برای یافتن حضرت از ولگردان مکّه کمک بگیرند. راهنمایانی همچون کرز بن علقمه خزاعی را به یاری گرفتند و عبدا... العزی فرزند ابوبکر هم اثری از جای پای پدر خود ندید. از روایات دروغین رفتن حضرت رسول(ص) به خانه ابوبکر و خروج به همراه ابوبکر در روز روشن و در جلوی چشم مشرکین است[35]. این روایت مدتی بعد در زمان معاویه جعل ‌‌شده‌است. این روایت به لحاظ منطق و عقل نیز مردود است زیرا:

  1. چطور در روز روشن و در جلوی چشم تمام مردم مکّه، ابوبکر و پیامبر(ص) از خانه ابوبکر خارج شدند و تمام کوچه‌‌های مکّه را طی کردند و از مکّه خارج شدند و هیچ کس آن‌ها را ندیده است؟ آیا این کار شدنی بوده است؟ قریشی که همگی آماده قتل رسول(ص) بودند و همه جا در پی او می‌گشتند.
  2. اگر پیامبر(ص) می‌توانست اینگونه از خانه ابوبکر خارج شود، چه لزومی‌داشت شب قبل حضرت علی(ع) را در جای خود به دستور خدا قرار دهد و او را به خطر مرگ بیاندازد؟ این کار بیهوده توسط خدا و رسول(ص) هرگز نمی‌توانست صورت گیرد بخصوص که خداوند برای این کار آیه نازل کرده است و شأن علی(ع) را ستوده است.[36] وَ مِن الناسِ مَن یَشتری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ الله و الله رَئُوفٌ بِالعِباد.

ابن ا‌‌بی‌الحدید این آیه را در شأن حضرت علی(ع) تأیید کرده است[37]. و علی(ع) خود را برای کشته شدن آماده کرده بود.[38]

  1. برای خروج حضرت رسول(ص) از خانه ابوبکر نه در شأن ابوبکر آیه نازل شده و نه ابوبکر فداکاری خاصی انجام داده بوده و نه آیه ای برای این واقعه نازل ‌‌شده‌است که صحّت حضور پیامبر(ص) در خانه ابوبکر را تأیید کرده باشد.
  2. همه اخبار موجود متحداً می‌گویند که پیامبر(ص) شبانه از منزل خود خارج شده نه در روز. این عقلانی و قابل فهم است که در تاریکی توان فرار و پنهان شدن بسیار بالاتر و بیشتر از روز است.[39] قرطبی، طبری و احمد ابن حنبل و ... بر خروج حضرت رسول(ص) در شب تأکید کرده‌اند. چون در اواخر ماه این خروج صورت پذیرفته بود کوچه‌‌های مکّه به ‌شدّت تاریک بود و امکان خارج شدن برای رسول(ص) سهل‌تر بوده است.
  3. اگر پیامبر(ص) می‌توانست به همراه شخص دیگری مانند ابوبکر در روز روشن از خانه ابوبکر خارج شود و تمام شهر مکّه را -که پر از قریشیانی بود که به دنبال او می‌گشتند- طی کند و از شهر خارج شود و هیچ کس آن دو را نبیند، دیگر چه لزومی‌داشت که به غار ثور برود؟ می‌توانست از همان جا یکسره به سوی مدینه حرکت کرده و در بین راه کارهای عقب افتاده اش را پیگیری نماید و هیچ کس هم آن‌ها را نبیند زیرا پنهان شدن در بیابانها به مراتب راحت‌تر از عبور کردن آشکار در روز روشن در شهر جلوی چشم همه مردم است. با این تفاسیر، پیامبر(ص) به غار ثور برود و سه روز در آنجا پنهان شود که چه بشود، وقتی که قادر است از جلوی چشمان صدها نفر در روز روشن به همراه یک فرد دیگر در شهر بچرخد و کسی آن دو را نبیند.
  4. می‌گویند ابوبکر به خانه ی پیامبر(ص) رفته و هر دو به اتفاق هم خارج شده‌اند. این نیز غیر ممکن است که ابوبکر بتواند در روز روشن در جلوی چشم محاصره کنندگان خانه رسول(ص) به خانه او برود و با هم از خانه خارج شوند و به غار ثور بروند به علاوه که روایات تاریخی، آن را رد کرده‌اند[40].

علّت توقّف پیامبر(ص) در غار ثور

پیامبر(ص) به سوی غار ثور رفت و در آنجا توقف کرد و با عبدا... بن اریقط بن بکر که چوپان آن مناطق بود وارد مذاکره شد. او که از قبل با پیامبر(ص) آشنایی داشت به او ایمان آورد و حاضر به همکاری با رسول اکرم(ص) در همۀ زمینه‌‌ها گردید. علّت توقّف او در این غار، انجام کارهای عقب افتاده در مکّه بود. او قصد داشت که از غار ثور، امور باقی مانده مؤمنان را سامان دهد، در پی این بود که حضرت فاطمه(س) و حضرت علی(ع) در سلامت از مکّه خارج شوند، و امانت‌‌های مردم را که در دست داشت به صاحبانش برساند. از شهید نشدن حضرت علی(ع) مطمئن گردد و باقی ماندۀ مسلمانان مکّه را نیز از راه دور مدیریت کند و در نهایت از عبدا... بن بکر خواست که او را به مدینه ببرد. ابن بکر به او گفت تو را از راهی خواهم برد که احدی به آن راه نیاید[41]. پیامبر(ص) با هدایت عبدا... بن بکر او را به یکی از مسلمانان بزرگ و متّقی تبدیل نمود که حاضر به جان فشانی در راه دین اسلام گردید و این، یکی دیگر از کرامات حضرت رسول(ص) بود امّا این ایمان عبدا... بن بکر از چشم قریشیان پنهان ماند و همه او را کافر میدانستند لذا او می‌توانست به راحتی به مکّه رفت و آمد نماید و لوازم مورد نیاز سفر به مدینه و اخبار آنجا را برای حضرت رسول(ص) فراهم آورد. یکبار زمانی که آن دو با هم در غار بودند، مشرکان سر رسیدند و آن دو به اذن خداوند از دید مشرکان پنهان ماندند و این زمانی بود که عبدا... بن اریقط بن بکر‌ترسیده بود و خداوند سکینه و امداد ملائک را فرستاد که آیه چهل سوره توبه، آن را بیان داشته است.

ممکن است این سؤال مطرح شود که خداوند -که اقدام به یاری و انجام معجزه برای نجات حضرت رسول(ص) کرده بود و او را از خانه اش بیرون آورد. عبداله بن بکر را به کمک او فرستاد، او مسلمان و مؤمن شد. غار را پنهان کرد تا آن دو به چشم دیده نشوند سکینه و آرامش فرو فرستاد و ...- چرا دیگر جان حضرت علی(ع) را در بستر رسول(ص) به خطر انداخت. شاید پاسخ‌‌های فراوانی برای این سؤال بتوان پیدا کرد امّا به نظر می‌رسد که خداوند بزرگ با فرمان خوابیدن حضرت علی(ع) به جای حضرت رسول(ص) در شب لیله المبیت و بعدها با انزال آیه من المؤمنین اشتری ... آیه 207 سوره بقره در شأن حضرت علی(ع) و دهها آیه دیگر، به ‌‌بی‌همتایی علی(ع) در جانشینی برای حضرت رسول(ص) تأکید کرده است و در صحنه‌‌های فداکاری‌‌های بزرگ برای دین اسلام، این یگانه گوهر هستی بعد از رسول(ص) را به تصویر کشیده است. استاد طباطبائی می‌فرماید: " ...در آن روز مردی وجود داشت که به جز به پروردگار خود نمی‌بالیده و به جز برای به دست آوردن رضایت خدای تعالی هیچ هدفی را دنبال نمی‌کرد. مردی بود که رفتارش امر دین و دنیا را اصلاح می‌کرده و به وسیله او حق احقاق می‌شده و عیش انسان‌ها پاکیزه می‌شده و بشر از برکات اسلام برخوردار می‌شد ... وجود چنین فردی در میان انسان‌ها خود رافتی است از سوی خدای سبحان به بندگانش ... "

در بحث روایتی تفسیر این آیه، استاد می‌فرماید: "در امالی شیخ صدوق از علی ابن الحسین(ع) روایت آمده که در ذیل جملۀ و من الناس ... فرموده این جمله درباره علی(ع) نازل شده که در شب هجرت در بستر حضرت رسول(ص) خوابید" و اینکه بعضی از مفسرین، آیه را درباره دیگران ذکر کرده‌اند با دلایل کافی، استدلالات آنان را نقض می‌نماید و این آیه را فقط مخصوص امام علی(ع) میداند.

تحریف گران، صفات پاک عبداله بن اریقط بن بکر را مصادره کردند و آن را در شأن ابوبکر بن ا‌‌بی‌قحافه به کار بردند و حتی نام او را که بن بکر بود را به ابوبکر تغییر دادند تا در همه جا رسول(ص) را به همراه ابوبکر معرفی کنند تا تأییدی باشد برای جانشینی ابوبکر به جای حضرت رسول(ص). تا بدین طریق جلوی اعتراض مردم به ماجرای غدیر خم که در آن علی(ع) به عنوان امام و جانشین رسول(ص) معرفی شد را بگیرند.

  1. کرز بن علقمه خزایی که متخصص در شناسایی ردّپای افراد بود، تا جلوی غار ثور با مشرکین آمد و اعلام کرد که ردّپای رسول(ص) را می‌شناسد و این ردّپا مخصوص رسول(ص) است که به غار رفته است او ذکر  می‌کند که فقط رد پای رسول(ص) است و از رد پای ابوبکر که آن را نیز می‌شناخت سخنی نمی‌گوید و آمدن او همراه پیامبر(ص) در تأیید او نیست.[42] این تأییدات را علمای اهل سنت نیز عنوان نموده‌اند.

بلاذری در فتوح البلدان خود آورده است که جای پای رسول(ص) تا جلوی غار دیده ‌‌شده‌است و از ردّپای ابوبکر سخنی به میان نیاورده است.[43]

  1. اگر آیه غار با حضور ابوبکر به عنوان مصاحب پیامبر(ص) در غار نازل شده بود می‌بایستی منزلت و شأنی برای ابوبکر باشد و ابوبکر و طرفداران او بگویند که برای آن‌ها در قرآن آیه نازل ‌‌شده‌است امّا اینچنین نبوده است.

الف ـ عایشه دختر ابوبکر در حضور هزاران تن از مردم در زمان معاویه سخنرانی کرد و در آن سخنرانی اعلام نمود که: "خداوند در شأن ما هیچ آیه ای در قرآن نازل نکرده است" و همه ادعای وی را تأیید کرده‌اند[44].

ب ـ پسر ابوبکر یعنی عبدالرحمن ابن ا‌‌بی‌بکر هنگام سخنرانی خواهرش در آن مراسم در زمان معاویه حضور داشت و در برابر سخنان عایشه سکوت کرد و آن را تأیید نمود و هیچ مخالفتی با وی نکرد[45].

در این سخنرانی، بسیاری از صحابه اعم از مهاجرین و انصار حضور داشتند و هیچ کدام اعتراض نکردند چون همه میدانستند همراه رسول(ص) در غار، ابوبکر نبوده است. در زمان هجرت رسول(ص)، ابوهریره کافر بود و در یمن زندگی می‌کرد و در سال هفتم هجرت مسلمان شد، مغیره در طائف بود و جزو دشمنان حضرت رسول(ص) و مشرک بود. این دو از کسانی بودند که در زمان معاویه، ابوبکر را همراه رسول(ص) در غار عنوان کردند و به تدریج، تحریف کنندگان شاخ و برگ‌‌های آن را اضافه کردند. عبدالرحمن ابن ابوبکر نیز کافر بود و در جنگ بدر در صف کافران شرکت نمود امّا بودنِ پدر در غار را تأیید نکرد(کتاب مختصری از تاریخ دمشق ذیل شرح حال عبدالرحمن بن ابوبکر و اسد الغابه به شرح حال عبدالرحمن بن ابوبکر).

ج ـ حتی بسیاری از امویان نیز بودن ابوبکر در غار را تأیید نکردند از جمله مروان بن حکم در دو سخنرانی عایشه حضور داشت امّا هیچ اعتراضی به عایشه نکرد[46].

د ـ مؤمن طاق، مؤمن و عالم بزگ کوفه که از شاگردان امام صادق(ع) بود نیز می‌گوید که ابوبکر پدر همسر پیامبر(ص) در غار نبوده است و آیۀ غار درباره او نیست.[47] هشام بن حکم و همه شاگردان امام صادق(ع)، حضور ابوبکر در غار را تأیید نکرده‌اند، همچنین محقق بحرانی و محمد بن المهدی فاطمی[48] آن را تأیید نکردند امّا بنی عباس مؤمن طاق را شیطان طاق معرفی کردند چون به غار رفتن ابوبکر را قبول نداشت.

و ـ حجاج بن یوسف ثقفی، سعید بن جبیر فقیه زاهد، کمیل بن زیاد شاگرد امیرالمؤمنین عبدالرحمان بن ا‌‌بی‌لیلی که قرآن را از حضرت علی(ع) فرا گرفته بود را به جرم اینکه بودن ابوبکر در غار را قبول نداشتند اعدام کرد[49].

  1. اگر آیۀ غار باعث بر حق بودن ابوبکر در جانشینی حضرت رسول(ص) می‌بود و در سقیفه بنی ساعده یک چنین اتفاقی نیز صورت گرفت می‌بایستی ابوبکر و دوستش عمر هیچ گاه حادثۀ سقیفه را اشتباه نمیدانستند در حالی که هر دو حادثه سقیفه را اشتباه معرفی کرده‌اند. ابوبکر درباره سقیفه می‌گوید سقیفه اشتباهی فاحش بود[50] و این بیانگر آن است که آن دو خود در آن زمان مدّعی نبودند که آیۀ غار در حق ابوبکر آمده است و آن‌ها و تمام مردم و صحابۀ باقیمانده حضرت رسول(ص) میدانستند که همراه حضرت رسول(ص) ابوبکر نبوده است که اگر چنین بود سقیفه را اشتباه فاحش نمیدانستند بلکه تأیید خود میدانستند. این دروغ‌‌ها از زبان کعب الاحبار و تمیم داری مسیحی و سمره بن جندب بیرون آمده است تا بنی امیه و خلفا از آن بهرۀ سیاسی ببرند.

نتیجه اینکه آیۀ سکینه در غار، مخصوص مصاحب رسول(ص) نیست بلکه مخصوص حضرت رسول(ص) است و مصاحب رسول(ص) ابوبکر نبوده بلکه ابن بکر چوپان اطراف غار ثور بوده است.

تنظیم سوره‌‌های انزالی مدنی با توجه به لیست راویان نزول

در ادامه توجه به سوره‌‌هایی که در آن غم‌‌های پیامبر اسلام مطرح ‌‌شده‌است به سوره‌‌هایی که از زمان هجرت رسول(ص) به بعد نازل ‌‌شده‌است وارد می‌شویم. این سوره‌‌ها را سوره‌‌های مدنی نامگذاری کردند و شامل همه سوره‌‌هایی است که در مدینه بر قلب مبارک حضرت رسول(ص) به صورت وحی از سوی خداوند نازل ‌‌شده‌است. این سوره‌‌ها به مدت 10 سال انزال شده که با شهادت حضرت رسول(ص) به پایان رسیده است. لیست و ‌ترتیب نزول این سوره‌‌ها بنابر تأیید راویان، سیر نزول قرآن که ابن عباس نیز در بین آن‌ها است حدود 28 سوره است که در مدینه نازل ‌‌شده‌است امّا ‌این‌بار بررسی ما از زمان نزول این سوره‌‌ها آسان‌تر است زیرا در اکثریت این سوره‌‌ها از حوادث تاریخی بحث به میان آمده که در روایت تاریخ نویسان، سال اتفاق آن معین ‌‌شده‌است. می‌توان آن‌ها را با هم تطبیق داد و سال نزول سوره را مشخص کرد، تحلیل وقایع آن سال‌‌ها را به دست آورد و نظر قرآن را فهم نمود. با این وجود، اختلافات خاصی نیز در بین تاریخ نویسان و مفسّران قرآنی وجود دارد که کار را کمی‌ سخت می‌کند امّا از ‌‌آن‌جا که ما به دنبال رنج‌‌ها و غم‌‌های حضرت رسول(ص) در تهمت‌‌ها و دشمنی‌‌هایی که با وی انجام  می‌دادند هستیم، راحت‌تر می‌توانیم به فهم آنچه که اتفاق افتاده است دست یابیم.

سوره‌‌های مدنی که در آن‌ها توسط مشرکین به حضرت رسول(ص) تهمت و تهدید صورت گرفته است

همانطور که در نوشتارهای قبل عنوان گردید تهمت‌‌های زیادی به حضرت رسول(ص) توسط مشرکین وارد شد و عمدۀ آن‌ها تهمت "سحر و ساحری" بود. هجمه این تهمت‌‌ها با هجرت حضرت رسول(ص) به‌شدّت کم شد. فقط در چندین سوره تهمت‌‌ها ادامه یافته است. این سوره‌‌ها عبارتند از: بقره، آل عمران، نساء، توبه، مائده، انفال، رعد و حج. یعنی از 28 سوره انزالی در مدینه، 8 سوره از تهمت‌‌ها و دروغ‌‌ها و تکذیب‌‌ها و جحدها و ... علیه حضرت رسول(ص) سخن به میان آورده و چند آیه نیز از تهمت ساحر بودن و کذاب بودن و ... آن حضرت موضوعاتی را بیان کرده است.

قبل از اینکه به بررسی این سوره‌‌ها و تاریخ و شرح حال این تهمت‌‌ها بپردازیم باید بدانیم که یکی از غم‌‌های بزرگی که حضرت رسول(ص) در 10 سال باقی مانده از عمر پر برکت خویش در مدینه متحمل شدند، پیدایش جبهه جدیدی از دشمنی تحت پوشش "نفاق" بود. منافقین در شکل‌‌های مختلفی در این دوران ظاهر شدند که در لحظه لحظه زندگی حضرت رسول(ص) و افزودنِ غم بر غمهای ایشان فعال بودند و عملکردهای بسیار پیچیده و سنگین داشتند.

در کنار ظهور منحوس منافقین، تهدید و اقدام به قتل نیز در رأس امور آن‌ها قرار داشت و از این تاریخ به بعد جان حضرت رسول(ص) به مراتب بیشتر در خطر ‌ترور و قتل قرار گرفت. در حقیقت در مدینه دوران نفاق بر علیه حضرت رسول(ص) آغاز شد و دوران شرک بتدریج خاموش گردید. ولی نفاق و دولت پنهان منافقان بتدریج رو به گسترش نهاد و به ریشه تنومندی منتهی گردید که توانست آسیب‌‌های بسیار زیادی را به حضرت رسول(ص) و یاران با وفای او وارد آورد و جریان حاکمیت اسلام را بعد از شهادت حضرت رسول(ص) به طور کلی منحرف گرداند. ما علاوه بر بررسی تهمت‌‌ها و نیرنگ‌‌های زیاد که علیه حضرت رسول(ص) در دهۀ بعد از هجرت انجام شد به بازبینی جریان نفاق و قتل پیامبر(ص) خواهیم پرداخت؛ راهی که با بعثت پیامبر(ص) با خنده و تمسخر و تکذیب آغاز شد و به تهدید و اقدام به قتل رسول(‌ص )‌ادامه یافت.

سوره بقره

سوره بقره، سوره مدنی است. آیت ا... مکارم شیرازی می‌نویسد: "‌این سوره که طولانی‌ترین سورۀ قرآنی است مسلماً یک جا نازل نشده ‌است بلکه در فواصل مختلف و به مناسبت‌‌ها‌ و نیازهای گوناگون جامعه در مدینه نازل گردیده است. این سوره هشتاد و هفتمین سوره انزالی بر قلب پیامبر(ص) است."

زمان نزول

درباره زمان نزول این سوره، نظرات متفاوت و عجیبی ‌از سوی مفسّران اعلام ‌‌شده‌است. بعضی‌‌ها کلاً درباره زمان سیر نزول آن سکوت کرده‌اند( مانند تفسیر قمی، تفسیر طبری، حتی المیزان و ... ) بعضی از محققین جدید، سال نزول را از سال اول هجرت تا سال سوم هجرت دانسته‌اند(جمال گنجه ای). بعضی دیگر از سال هفتم بعثت تا سال دهم هجرت نزول آن را بیان داشته‌اند(مهندس مهدی بازرگان). بعضی نزول آن را در سال 9 هجرت میدانند( تارنمای ویکی فقه ) و ... . همانطور که قبلاً گفته شد راویان سیر نزول قرآن سوره بقره را جزء اولین سوره انزالی در مدینه اعلام کرده‌اند.

محتوای سوره بقره

آیت ا... مکارم شیرازی می‌نویسد: " محتوای سوره بقره که طولانی‌ترین سوره قرآن است عبارت است از:

  1. بحث‌‌هایی پیرامون توحید و شناسایی خدا ... .
  2. بحث‌‌هایی درباره معاد و زندگی پس از مرگ ... .
  3. بحث‌‌هایی در زمینه اعجاز قرآن ... .
  4. بحث‌‌های بسیار مفصل و طولانی درباره یهود و منافقان ... .
  5. بحث‌‌هایی درباره تاریخ پیامبران بزرگ ... .
  6. بحث‌‌هایی در زمینه احکام مختلف اسلامی ‌از جمله: نماز، روزه، جهاد و ... ."

استاد علامه طباطبایی می‌نویسد: " از آنجایی که این سوره بتدریج و به طور متفرّق نازل ‌‌شده ‌است نمی‌توان غرض واحدی که شامل همه آیاتش باشد در آن  یافت. تنها می‌توان گفت که قسمت عمدۀ آن از یک فرضِ واحدِ چشمگیر خبر می‌دهد و آن عبارت است از بیان حقیقت، عبادت و ... . در این سوره علاوه بر بیان حقیقت نام برده ـ کفار و منافقین و تخطئه کنندگان اهل کتاب ملامت شده‌اند که چرا میان ادیان آسمانی و رسولان الهی فرق گذاشتند و در هر فرازی به مناسبت عده ای از احکام از قبیل برگشتن قبله از بیت المقدس به سوی کعبه، احکام حج، ارث، روزه و غیر آن را بیان نموده و به فرازی دیگر پرداخته است."[51]

بعضی از آیات مخالفت با پیامبران به ویژه پیامبر اکرم(ص) در سوره بقره

آیه 23 ـ شک در قرآن.

آیه 61 ـ قتل پیامبران.

آیه 102 ـ سحر و سحربازی در قوم موسی(ع).

آیه 108 ـ ظهور نفاق.

آیات 140و146 ـ پنهان کردن وکتمان حق.

آیه 212 ـ مسخره کردن.

همانطور که در آیات اول این سوره مشخص است، سوره بقره به روشن کردن صفات رفتاری و فکری و قلبی ‌سه گروه از آدمیان پرداخته است: متقین، کافران و مشرکان، منافقان. متقین و مؤمنان کسانی هستند که در راه رسیدن به خداوند در طول زندگی خود با دو دسته از صفات و صاحبان این صفات رو در رو می‌شدند: کافر و مشرک و منافق؛ و احتمال نفاق در درون خود مسلمان و مؤمن نیز وجود دارد. کافران برای منحرف کردن مؤمنان، شک در وحی و کتاب خدا ایجاد می‌کنند. یکی از رنج‌‌های پیامبر(ص) همین ایجاد شک و ریب که توسط دشمنان دین ایجاد می‌شود بود که قرآن در سوره‌‌های مختلف به کمک پیامبر(ص) آمده است. در این سوره بعد از بیان صفات کافران و مشرکان از یک سو و صفات منافقین از سوی دیگر اعلام می‌دارد که آن‌ها به وحی شدن قرآن از سوی خداوند به حضرت رسول(ص) شک دارند و آن را ساخته فکر و نظر خود حضرت رسول(ص) میدانند. لذا قرآن می‌فرماید که اگر شکی دارید شما یک سوره مانند سوره‌‌های قرآنی بیاورید. در این آیات یک نوع قرابت و نزدیکی بین کافران و منافقان اعلام ‌‌شده ‌است و آن تبلیغ جعلی بودن قرآن است: منافقان به ظاهر خود را از این باور مبرّا میدانند امّا وقتی با کافران خلوت می‌کنند می‌گویند که ما با شما هستیم و کافران مانند شیطان‌ها در وجود منافقان رخنه می‌کنند.

در آیه 61 سخن از تعدّی و نافرمانی قوم موسی(ع) است که دنیاگرایی آن‌ها باعث شد از مسیر الهی خارج شوند، به انکار آیات الهی بپردازند و پیامبران خود را یکی پس از دیگری به ناحق به شهادت برسانند. در حقیقت تهدید و اقدام به قتل پیامبران یکی از شیوه‌‌های یهودیان و اهل کتاب بوده است. شاید بیان این آیات در این سوره، نشان از گرایش منافقان به چنین خیانتی برای به شهادت رساندن حضرت رسول(ص) باشد که در جای آن به بررسی مفصل پیرامون این کار خواهیم پرداخت.

در آیه 102 سوره بقره، خداوند ظهور شیطان و لشکر پنهان او را که از جن و انس تشکیل شده مطرح کرده است که در زندگی اجتماعی و روابط خانوادگی و اختلاف میان زن و شوهرها و خیانت به یکدیگر و از بین رفتن بنیاد خانواده‌‌ها -که نتیجه آن از بین رفتن اجتماع است- نقش بسیار تعیین کننده ای  ایفا می‌کنند. نمونۀ عملی آن، بعد از زمان حضرت سلیمان(ع) رخ نموده است که شیاطین اقدام به نابودی خانواده‌‌ها می‌کردند. خداوند دو فرشته را به کمک مردم فرستاد امّا متأسفانه آموزشی که آن دو فرشته دادند -که مردم با آن در برابر حیله‌‌های سپاه جن و شیاطین بایستند- مورد سوء استفاده قرار گرفت. خود مردم نیز به این انحرافات در خانواده‌‌ها دامن زدند و خودشان نیز آلوده به "جن و جن بازی" گردیدند و ... . حمله جن و وسوسه‌‌های شیطان در میان مردم یکی از روش‌‌های ابلیس است که دورشدن جوامع انسانی از ایمان و اعتقاد و عبادت و بندگی را به همراه دارد. این هجوم ناجوانمردانه و آلودگی انسان‌های ناآگاه و یا خطاکار و یا منافق و دنیاپرست یکی از غمها و رنج‌‌هایی بوده که پیامبران به ویژه پیامبر اکرم(ص) در زندگی مبارکشان متحمل می‌شدند.

در آیات 104 الی 109، خداوند از ظهور کفّار یهودی که در مدینه زندگی می‌کنند خبر می‌دهد. آنان یکی از دشمنان سرسخت مسلمانان بودند. خداوند در این آیات اعلام می‌دارد که بسیاری از یهودیان در زمان حضرت موسی(ع) نیز به همین عوض کردن ایمانشان با کفر مبتلا شده بودند و اکنون مسلمانان را به بازگشت از دین و مسیر حق تشویق می‌کنند و آن‌ها را به کفر دعوت می‌نمایند.  خداوند، این عمل را نتیجه گرایش به حسد درونی آن‌ها معرفی می‌کند. در این شرایط سخت در مدینه دشمن دیگری از درون نفس مسلمانان و یهودیان ظاهر ‌‌شده‌است که با شمشیر حسد به مؤمنان واقعی می‌تازند و این غم دیگری بر غم پیامبر(ص) می‌افزود.  

در آیه 140، یک بار دیگر به کتمان حق توسط اهل کتاب و یهودیان اشاره می‌شود تا از غفلتِ مسلمانان سوء استفاده کرده و آنها را به انحراف بکشانند.

در آیه 212، قرآن موضوع مهم دیگری را مطرح می‌نماید و آن "میل شدید به دنیا" در کافران است. دنیا، زندگی و بهره مندی مادی از آن، "زینت" قرار گرفته است و کافران چون به دنیا دست یافته‌اند مؤمنان را مورد مسخره و تحقیر قرار می‌دهند.

در خلاصه ای از این آیات که از غم‌‌های حضرت رسول(ص) در سوره بقره است موارد ذیل جلب توجه می‌کند:

ظهور نفاق، اتحاد منافق با کافر بطور پنهانی، مخالفت شدید با پیامبران و نهایتاً به قتل رساندن آن‌ها، پنهان کردن حق، مسخره کردن، میل به دنیا و زینت آن در چشم کافران و منافقان، به کمک کافران و مشرکان و منافقان آمدنِ لشکر جن و انسِ فاسد از سوی سلطان همه آن‌ها یعنی ابلیس، و ظهور نفس امّاره از درون که حسادت در رأس آن است بخشی از دشمنی‌‌های مخالفان حضرت رسول(ص) در این سوره است.

 

سوره انفال (آیات 30 و 31)

سوره انفال هشتاد و هشتمین سوره انزالی از سوی خداوند به پیامبر اکرم(ص) است که بنابر روایت راویانِ سیر نزولی قرآن بعد از سوره بقره صورت گرفته است. استاد طباطبائی سال نزول این سوره را بعد از واقعه جنگ بدر میداند.[52]

در این سوره از مباحث مالی، صفات مؤمنان، داستان جنگ بدر، احکام جهاد، ضعف و ناتوانی مسلمانان که به تدریج به قدرت آن‌ها منجر می‌شود، حکم خمس و انفال، حکم اسیران جنگی و بالاخره مقایسه روزهای آخر حضور رسول(ص) در مکّه و آغاز هجرت او پرداخته که آیات 30 و 31 تشریح وضعیت آن روز حضرت رسول(ص) در برابر مشرکان است.[53] 

خداوند در این سوره می‌فرماید: " به خاطر آور هنگامی‌را که کافران نقشه می‌کشیدند که تو را به زندان بیفکنند یا به قتل برسانند و یا از مکّه خارج سازند، آن‌ها چاره می‌اندیشیدند و خداوند نیز تدبیر می‌کرد و خداوند بهترین چاره جویان است. "

در این آیه خداوند به تصمیم مشرکان برای برخورد با پیامبر(ص) در دارالنّدوه اشاره می‌کند که چند روز قبل از لیله المبیت (شبی‌که امام علی(ع) در جای حضرت رسول(ص) در بستر او خوابید تا پیامبر(ص) بتواند از مکّه خارج شود ) اتخاذ گردیده است که سه حالت داشت که با مکر و چاره‌اندیشی توأم بوده است:

اول: زندانی کردن رسول خدا(ص).

دوم: تبعید رسول(ص).

سوم: قتل و کشتن رسول(ص) که کشتن رسول(ص) را اتخاذ کرده و برای قتل او بسیج شدند. حال خداوند بعد از پیروزی در جنگ شرایط پیروزی آن روز بدر را با شرایطی که پیامبر(ص) در لیله المبیت داشته است مقایسه می‌کند.

 و سپس در آیه 31 می‌فرماید:

" و هنگامی‌که آیات ما بر آن‌ها خوانده می‌شود می‌گویند شنیدیم ما هم اگر بخواهیم مثل آن را می‌گوئیم این‌‌ها افسانه و نوشتارهای پیشینیان است." در این آیه وضعیت فرهنگی مشرکان و کافران چه در مکّه و چه در مدینه اشاره دارد. مشرکانی که اکنون در بدر به شمشیر مجاهدان اسلام به هلاکت رسیدند همان کسانی بودند که باور داشتند که قرآن نوشتاری از پیشینیان است و پیامبر(ص) با مطالعه متون پیشینیان، آن‌ها را به عنوان نظر خود و خدا ابراز نموده است. مشرکان مدعی بودند که مانند قرآن را آن‌ها نیز می‌توانند بنویسند و ارائه دهند. برای فهم ارزش جنگ بدر و دست آوردهای آن باید سری به تاریخ بزنیم.

گوشه ای از دستاوردهای رسول اکرم(ص)

بعثت و نهضت پیامبر اکرم(ص) با کلمه توحیدی لا اله الا ا... آغاز شد. پیامبر (ص) به همه اعلام کرد که بگوئید که خدایی جز خدای یکتا نیست تا رستگار شوید  و از خاک دنیا سر بیرون آورید و بهشت آخرت را تصرف کنید. این کلمه دو بخش بود: "لا اله" یعنی نفی همه خدایان دروغین و نفی توکّل و توسّل به آن‌ها و کنار گذاشتن همه فرهنگ‌‌ها، عادات، باورها، مراسم و سلوکی که از قبول "اله"‌‌ها در جامعه به وجود آمده است. یعنی همه روابط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، قضاوت، پرورش و ... که بر پایه شرک و کفر شکل گرفته باید برچیده شود. بخش دوم این کلمه، "الا ا..." است که شامل تمام ارزش‌‌ها، باورها، جهان بینی، اعتقادات، عدالت اجتماعی، عبادات، اخلاق، احکام، خلق، عرفان و ... می‌باشد که می‌بایستی جایگزین گردد و هر فرد مسلمان با تمام وجود خود به سوی آن‌ها گرایش پیدا کند. همه انبیاء از حضرت آدم(ع) تا حضرت خاتم(ص) در این منش و سلوک و باور قدم نهاده‌اند. پیامبر اکرم حضرت محمد(ص) در زمان و مکانی به دنیا آمد که آخرین دستاوردهای شرک در عقب افتاده‌ترین جامعه انسانی آن زمان واقع شده بود. در حجاز مردمی‌مشرک و کافر و ظالم با اعتقادات شرک آمیزی که توهین کامل به انسانیت هر انسان بود زندگی می‌کردند و بر باور عقاید آباء و اجداد خود و بدون کمترین تأمّل و تحقق در چرایی دانسته‌‌های فکری و فرهنگی موجود بودند. انگیزه زندگی آنها بهره وری مادی و لذت‌‌های شهوانی و ... بود؛ جوامعی که در آن‌ها یک گروه‌اندک حاکم و بقیه مردم یا برده و کنیز و یا خادم و خدمت گذار آن‌ها بودند.

مبارزه با اله‌‌ها و فرهنگ‌‌های آن‌ها

آنچه که با ظهور اسلام در بُعد "لا اله" آن  اتفاق افتاد بسیار وسیع و غیرقابل اندازه گیری است امّا بطور خلاصه و محدود می‌توان موارد ذیل را طرح و بررسی نمود:

  1. ریاست و سروری سران حاکم و حاکمان مشرک، یهودی و یا مسیحی شهرها و قبیله‌‌های عرب در مکّه و مدینه و بادیه‌‌ها همه به نابودی کشیده شد و در اندک سالهایی، با گسترش اسلام، کشورهای دیگری همچون ایران، روم، حبشه، یمن و ... به این فروپاشی مبتلا شدند و نظام‌‌ها و فرهنگ‌‌های ظالمانه آن‌ها به کلّی نابود شدند.
  2. فرهنگ بومی‌و آباء و اجدادی جزیره العرب در مدت دو تا سه دهه بکلی فرو ریخت یا اصلاح گردید. این واقعه برای همه بزرگان مشرک و کافر و یهودی عرب بسیار سنگین و غیر قابل تحمّل بود.
  3. اکثریت پیمان‌ها و قراردادهای ظالمانه بین قبایل و شهرها، بین حاکمان و مردم، بین ثروتمند و فقیر، بین ارباب و برده، بین مردان و زنان و ... ‌‌بی‌اعتبار گردیدند و از کار افتادند و یا بعضاً اصلاح و پاک گردیدند.
  4. میدانیم که در طول تاریخ بشر از حضرت آدم(ع) به بعد قوانین ظالمانه، ستم‌‌ها، فرهنگ‌‌های مبتذل، فحشا، قمار، برده داری، باورهای غلط، دنیاپرستی، مال پرستی، نژادپرستی، ستم به زنان و فروپاشی شخصیت و حقوق آن‌ها و ... بر جهان حاکم بوده است و پیامبرانی که به بعثت برگزیده می‌شدند بنابر نیاز زمان و شرایط دوران  خود با یک چند نوع از این تحریفات درگیر شده‌اند. امّا حضرت رسول اکرم(ص) از سوی خداوند مأمور شد که به یکباره در ظرف 23 سال با کلّ قوانین و فرهنگ‌‌ها و ظلم‌‌های بنیادی و ... به مبارزه برخیزد و همۀ آن‌ها را ملغی کند. این انقلابِ براندازنده، صدایِ شیطان و قبیله‌‌های او را در آورد و کِشته‌‌های یک تاریخ آن‌ها را بر باد داد.
  5. وجود جن‌‌های فاسد و شیاطین و ابلیس به عنوان موانع اصلی هدایت و عدالت توسط حضرت رسول(ص) معرفی گردید و به اثبات رسید، و راه‌‌های مبارزه با آن‌ها آموزش داده شد.
  6. قرآن و پیامبر(ص) پرده از چهرۀ پیچیدۀ نفاق درون آدمی‌دریدند و ماهیت آن را فاش کردند، روش منافقان را ‌ترسیم و تبیین کردند و این بُعد پنهان بشر را که به وسیله شیطان هدایت می‌شود را کاملاً باز و هویدا کردند. ایشان اعلام نمودند که بعد از کفر و شرک، نفاق و منافق در میان مسلمانان حکومت می‌کند و بوزینه وار و حیوان وار از منبر رسول(ص) هم بالا خواهند رفت.

جایگزینی الله به جای اله

همانطور که گفته شد قرآن کریم افراط‌‌ها و تفریط‌‌های فراوانی که در جهان در میان فرهنگ و روابط اجتماعی بین مردم و قبائل وجود داشت را یکی پس از دیگری در هم ریخت. فرهنگ‌‌هایی که جز ستم و ظلم در حق مردم ضعیف چیز دیگری را فراهم نمی‌کرد و اندک ظالمان و حاکمان بر اکثریت مردم حکم می‌راندند. اصولاً یکی از اهداف نهضت‌‌های عزیز و محترم انبیاء در طول تاریخ بر علیه همین ‌‌بی‌عدالتی‌‌ها بوده است. قرآن در تعریفِ بعثت انبیاء می‌فرماید: "ما رسولان خود را با معجزات روشن گسیل داشتیم و همراه ایشان کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم را به عدالت خوی دهند و آهن را که نیروی شدید در آن است و منافع بسیار دیگری برای مردم دارد نازل کردیم تا با سلاح‌‌های آهنین از عدالت دفاع کنند و ..."[54]. عدالت و اعتدال در همه زمینه‌‌ها منظور نهضت انبیاء است و اکنون آخرین منجی، یعنی پیامبر اکرم(ص)، بر قلّه عدالت و اعتدال ایستاده بود تا با کمک وحی و بیّنات و آهن و شمشیر و به کمک قیام مؤمنان و همراهی آنان عدالت و قسط را به اجرا درآورد.

این قیام برای اعتدال و قسط در موارد ذیل توصیه گردید:

  1. اعتدال در اقتصاد:

 الف ـ خرید و فروش و معاملات را تجویز امّا ربا و افزون طلبی ‌را تحریم نمود و فرمود: وَ اَحَلَ الله البَیعَ وَ حَرَّمَ الرِبوا.[55]

ب ـ قراردادهای اقتصادی و پیمان نامه‌‌ها را محترم شمرد و تخلف از هر نوع قرارداد در بین انسان‌ها را منع کرد و فرمود: یا اَیُهَا الَذینَ آمَنواء اَوفُوا بِالعُقُودِ. ای کسانی که ایمان آوردید به عقود و پیمان‌های خویش وفا کنید.[56]

 

 

 

  1. عدالت در قضاوت:
  2. و فرمود: اِذا حَکَمتُم بَینَ الناسِ اَن تَحکُمُوا بِالعَدلِ. و هنگام داوری و قضاوت، راه عدالت را در پیش گیرید.[57] و همچنین فرمود: اِعدِلُوا هُوَ اَقرَبُ لِلتَّقوی. عدالت بورزید زیرا آن به تقوی و پرهیزکاری نزدیک‌تر است.[58]
  3. عدالت در سخن گفتن:

فرمود: وَ اِذا قُلتُم فَاعدِلُوا وَ لَو کانَ ذا قُربی. به هنگام سخن گفتن حق و عدالت را رعایت کنید گرچه به ضرر خویشان شما باشد.[59]

  1. عدالت درباره خویشان و نزدیکان:

و فرمود: اِنَّ ا... یَامُرُ بِالعَدلِ وَ الاِحسانِ وَ ایتای ذِی القُر‌‌بی‌... . خداوند شما را به عدل و نیکی و احسان برای خویشاوندان اکیداً فرمان می‌دهد ... .[60]

  1. اعتدال در عفو و انتقام:

فرمود: " فَمَنِ اعتَدی عَلَیکُم فَاعتَدُوا عَلَیهِ بِمِثلِ مَا اعتَدی عَلَیکُم. "[61] هر کس بر شما تعدی کند شما نیز به‌اندازه وی از او انتقام بگیرید. و همچنین فرمود: " وَ مَن قُتِلَ مَظلُوماً فَقَد جَعَلنا لِوَلِیِّه سُلطاناً فَلا یُسرِف فی القَتل "[62] هر کس مظلوم کشته شود به ولیِّ او اجازه قصاص داده ‌‌شده ‌است ولی او هم نباید در قتل اسراف ورزد.

  1. اعتدال در بهره وری مادی از دنیا و توجه به رسیدن به معنویت و زندگی در آخرت.

همانطور که بارها در این مقالات تأکید گردیده است که حیات مادی و دنیایی انسان سرمایه زندگی در آخرت اوست هر انسانی برای زندگی آخرت خود خلق ‌‌شده‌است و محل زندگی او در آخرت با توجه به نوع زندگی اش در دنیا معین و مشخص می‌شود. زندگی در بهشت، در برزخ و در قیامت قابلیتی است که هر انسان باید آن را کسب کند تا در کنار خداوند زندگی جاوید کند چرا که خداوند، بشر را جانشین خود در زمین قرار داده است تا توانایی زیستن در کنار خدا را در زمین کسب نماید و در بهشت همنشین او گردد. بنابراین بهره وری از زندگی مادی در دنیا هیچ گاه نباید هدف زندگی در دنیا باشد بلکه هر نوع بهره وری با توجه به نتیجه ای است که در آخرت برای هر فرد ایجاد می‌کند. بر این اساس، انزوای از مادیاتِ دنیا و یا برعکس، حرص و شهوت در داشته‌‌های دنیا هر دو خطا است و راهی معتدل بین این دو باید جست. قرآن می‌فرماید: " وَابتَغَ فیما ءاتاک ا... الدّارَ الاخِرَهَ وَ لاتَنسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُنیا " در آنچه خدا( از اموال دنیا ) به تو داده است آخرت را بطلب[63]  و می‌فرماید:      " قُل مَن حَرَّمَ زینَهَ الله الَّتی اَخرَجَ لِعِبادِه وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِزق " بگو چه کسی زینت‌‌های الهی را که خداوند برای بندگان خود آفریده است و روزی‌‌های پاکیزه را حرام کرده است؟[64]

همچنین قرآن تأکید می‌کند که همه مردم بدانند هر کاری که در دنیا انجام می‌دهند حتی به‌اندازه یک ذرۀ کوچک پاداش یا جزای آن را در دنیا و آخرت به دست می‌آورند، و می‌فرماید: " فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّهٍ خَیراً یَرَه وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَه " هر کس به‌اندازه ذره ای کار نیک انجام دهد پاداش آن را خواهد دید و هر کس به‌اندازه ذره ای عمل بد انجام دهد کیفر آن را خواهد کشید.[65]

  1. اعتدال در مصرف و بهره وری:

خداوند در قرآن به‌شدّت با اسراف مخالفت ورزیده است و می‌فرماید: " لا تُسرِفُوا اِنَّهُ لایُحِبُّ المُسرِفین " اسراف نکنید زیرا که خداوند مسرفان را دوست ندارد.[66] همچنین می‌فرماید: " اِنَّ المُبَذِّرینَ کانُوا اِخوانَ الشَّیاطین " اسراف کنندگان برادر شیطانند.[67] اگر دقت شود کسانی که اعتدال در مصرف و بهره وری را از دست دهند از محبت خدا دور شده و برادر شیطان‌ها می‌گردند.

  1. اعتدال در بخشش:

مؤمن حتی در بخشش و کمک به دیگران نیز باید معتدل باشد هیچ گاه نباید به‌اندازه ای بخشش کند که دستش از ادامه کار خیر بسته شود و می‌فرماید: " وَ لاتَجعَل یَدَکَ اِلی عُنُقِکَ وَ لاتَبسُطها کُلَّ البَسطِ فَتَقعُدَ مَلُوماً مَحسُورا " نه دستت را بر بذل و بخشش ببند و نه آن را بیش از حد بگشای تا مورد سرزنش قرار گیری و از زندگی فرومانی.[68]

و ... .

این لا اله و در کنار آن الا ا... راه پر پیچ و خم و سنگلاخ بین انسان و خداوند بین دنیا و بهشت و ... را هموار و قابل پیمایش نمود. در یک چنین شرایطی بندگان خداوند می‌توانستند قابلیت زندگی در کنار خدا را به دست آورند، فهم زندگی برای آخرت را کشف کنند و دنیای خود را مزرعه آخرت نمایند. پیامبر(ص) وجود ملائک و فرشته‌‌های عظیم و مهربان را برای مردم تبیین کرد و غیب را راهنمای زندگی دنیا دانست و به آن‌ها فهماند که بدون دخالت غیب در زندگی انسان پیمودن راه تعالی بسیار سخت خواهد بود. در این راه هزاران معجزه ای که حضرت رسول(ص) خود به اذن خداوند آن‌ها را انجام داد بیانگر و اثبات کننده این باور بود. او توانست در آن مدت اندک، بزرگان و عزیزانی همچون حضرت علی(ع)، سلمان، ابوذر، حمزه، مصعب ابن عُمیر، عماد و ... و در کنار آن‌ها زنانی مانند: حضرت فاطمه(س)، ام سلمه و ... را به عنوان الگو به کل تاریخ ارائه نماید و این همه بخش کوچکی از دستاوردهای آن مرد بزرگ در طول زندگی اش بود. این دستاورد‌‌های عظیم که در تاریخ بشر ‌‌بی‌مانند است یکی از دلایل مخالفت‌‌های شدید مشرکان و کافران در مکه و سپس منافقین در مدینه با حضرت رسول(ص) بود. هم کافرین و هم منافقین به خو‌‌بی‌دریافتند که تمام فرهنگ و داشته‌‌های جاهلی آن‌ها در حال فروپاشی است و تغییر بنیادهای اصلی جامعه برای آن‌ها بسیار سخت و دشوار بود. منافقین در مدینه در ابتدا جمعیت اندکی بودند که بتدریج که قوانین الهی نازل می‌شد و بنیاد باورها و فرهنگ‌‌های جاهلی را عوض می‌کرد، مسلمانانی بودند که تاب و تحمل نداشتند و آهسته آهسته به منافقین پیوستند و شدت این گرایش در سال‌‌های آخر عمر پیامبر(ص) سرعت بیشتری گرفت به طوری که اکثریت مطلق از آنِ منافقین گردید. در ماه‌‌های آخر عمر حضرت رسول(ص) این اکثریت منافق بر همه ارکان‌های جامعه الهی دست یافته و به دنبال برگرداندن قوانین به سبک جاهلی بودند.

از هجرت تا غزوۀ بدر

رسول خدا(ص) در هجرت خود به سوی مدینه قدم گذاشت. در بین راه معجزات متفاوتی از وی دیده ‌‌شده‌است. از جمله آن‌ها این بود که شخصی به نام سراقه بن مالک از سوی مشرکین مأمور شد که حضرت را به قتل برساند و او خود را به حضرت رسول(ص) رسانید. سراقه به پیامبر(ص) نزدیک شد و پیامبر(ص) دست به دعا برداشت و فرمود: خداوندا او را بگیر. سراقه دست به کمان برد و قصد انداختن تیر کرد که پای اسبش در زمین فرو رفت، به زمین افتاد و فهمید که خطر او را تهدید می‌کند. با التماس از پیامبر(ص) خواست او را ببخشد و دعا کند اسبش از خاک بیرون بیاید و قول داد که دست از مزاحمت رسول(ص) بر دارد. پیامبر(ص) دعا کرد و پاهای اسب او از خاک بیرون آمد. سراقه از پیامبر(ص) دور شده و در سر راه خود هر کس که به دنبال پیامبر(ص) بود را نصیحت می‌کرد که منصرفش کند.

یا اینکه پیامبر(ص) در بین راه به خیمه زنی به نام ام معبد رفت و او بچه مریض داشت و پیامبر(ص) به اذن خداوند او را شفا داد و گوسفندان او را که کم شیر داشتند پر شیر کرد.

سپس پیامبر(ص) به شهر قباء وارد شد و در درّه ای فرو آمد و اولین نماز جمعه را در قباء با مردم آنجا برگزار کرد[69] ، برای مردم سخنرانی نمود و این اولین سخنرانی در نماز جمعه بود. پیامبر(ص) دوشنبه به قباء رسید و تا جمعه که نماز جمعه را در قباء افتتاح کرد در آنجا ماند، از دوشنبه تا پنجشنبه در قباء مسجدی بنا کرد و جمعه در آن نماز جمعه خواند.

بعد از 3 روز اقامت حضرت رسول(ص) در قباء، حضرت علی(ع) نیز بعد از انجام وظایفی که پیامبر(ص) به وی محول کرده بود به قباء نزد پیامبر(ص) رسید.[70] کاروان هفت نفری علی(ع)، تشکیل شده از چهار زن و سه مرد، به قباء رسیدند. چهار زن عبارت بودند از: حضرت فاطمه زهرا(س)، فاطمه بنت اسد مادر حضرت علی(ع)، فاطمه دختر زبیر و ام اَیمن. اکثر تاریخ نویسان اسامی‌این چهار زن را تأیید کرده‌اند. (همانطور که ملاحظه می‌شود هیچ نامی‌از دختران دیگر پیامبر(ص) در بین این افراد نیامده است در حالی که همه آن‌ها در خانه رسول(ص) زندگی می‌کردند و تا آن تاریخ ازدواج نکرده بودند. بعضی از تاریخ نگاران بیان کرده‌اند که اصولاً پیامبر(ص) دو دختر به نام زینب و ام کلثوم نداشته است که ما در آینده به آن خواهیم پرداخت.) حضرت علی(ع) در راه با کفّار درگیر شده بود و زخم‌‌هایی هم برداشته بود و چون خود پیاده آمده بود تمام پایش تاول زده بود. وقتی که در آغوش رسول(ص) قرار گرفت، پیامبر(ص) با معجزه ای زخم‌‌های حضرت علی(ع) را شفا داد و سپس فرمود: " علی جان هر مؤمنی که خدا قلبش را به ایمان آزموده است، تو را دوست می‌دارد و تو را دشمن نمی‌دارد مگر منافق و کافر. "

پیامبر(ص) عزم مدینه نمود و محل استقرار خود را به فرو نشستن شتر خود محول کرد و آن شتر در زمین دو کودک یتیم به زمین نشست. پیامبر(ص) با خرید آن زمین آنجا را برگزید[71] و خانه و مسجد خود را در این محل بنا کرد.[72] پیامبر(ص) در ماه ربیع الاول به مدینه وارد شد و در ماه صفر در خانه و مسجد خود بعد از بنا شدن مستقر گردید. در این مدت عده ای از مردم مدینه به اسلام پیوستند مگر چند گروه . سپس پیامبر(ص) میان مؤمنان عهد اخوت بست و با یهود که در حوالی مدینه بودند صلح نمود و اجازه داد آن‌ها بر دین خود باشند و با آن‌ها عهد نامه ای را نوشت به شرط اینکه دین اسلام را یاری کنند. سپس پیمان اخوت و برادری بین مؤمنان برقرار کرد؛ خود نیز دست حضرت علی(ع) را گرفت و با او عهد اخوت بست.[73] پیامبر(ص) نماز جماعت را بر پا نمود و به تدریج فرهنگ اسلامی‌را جایگزین فرهنگِ از پا در آمده ی مدینه کرد.

واقدی می‌نویسد: " اولین پرچمی‌که پیامبر(ص) برای مبارزه با کفّار برافراشت، آن را به حمزه بن عبدالمطلب سپرد تا به کاروان قریش حمله کند و این در هفتمین ماه هجرت در ایام ماه مبارک رمضان بود.[74] در کتاب طبقات ابن سعد آمده است که در 10 سال هجرت پیامبر(ص) در مدینه 27 غزوه به رهبری شخص پیامبر(ص) و 47 سرّیه(جنگ‌‌هایی که پیامبر(ص) در آن حضور نداشت) انجام ‌‌شده‌است که روی هم 74 غزوه و سرّیه می‌باشد.[75] در اولین نبرد، حضرت حمزه سیدالشهداء با 30 مرد برای مبارزه با مشرکین رفت[76] و این سپاه با سپاه ابوجهل که 300 نفر همراه او بودند رو به رو شد امّا با واسطه ای که بین آن‌ها رفت و آمد کرد این جنگ به صلح انجامید و نبردی صورت نگرفت.[77] در دوازدهمین ماه هجرت پیامبر(ص) به اولین غزوۀ خود یعنی غزوه أبوَاء[78] رفت. او سعد ابن عباد را جانشین خود در مدینه کرد و پرچم لشگر را به دست حضرت حمزه(ع) داد. تمام یاران پیامبر(ص) در این غزوه از مهاجرین بودند. با این حال با دشمنی رو به رو نشدند و بعد از پانزده روز به مدینه بازگشتند[79]. سپس غزوۀ بواط اتفاق افتاد که پیامبر(ص) با 200 نفر برای جنگ با کاروان‌های قریش خارج شد امّا میان آن‌ها تلاقی صورت نگرفت و رسول خدا(ص) به مدینه برگشت[80] یک ماه بعد غزوۀ دیگری پیامبر(ص) انجام داد که در آن پرچم به دست حضرت علی(ع) بود و زید بن حارثه در مدینه جایگزین گردید. در این غزوه پیامبر(ص) به دنبال کسی رفت که به گلّه‌‌های مدینه دستبرد می‌زد. او که کُرز نام داشت گریخت و پیامبر(ص) به مدینه بازگشت، این غزوه را غزوۀ کُرز نام کردند.

 در شانزدهمین ماه هجرت، پیامبر(ص) به غزوۀ ذوالعُشَیره رفت و پرچم سفید اسلام را به دست حمزه ابن عبدالمطلب داد و با 150 نفر از مهاجران که خود داوطلب بودند و به دنبال کاروان قریش که از مکّه به شام می‌رفت، رفتند و وقتی به محل ذوالعشیره که نزدیک شهر یَنبُع بود رسیدند.[81] کاروان قریشیان مکّه چند روزی بود که از آنجا عبور کرده بودند این خبر به گوش مشرکین قریش رسید و برای حفظ کاروان‌های خود سپاه فراهم آوردند. اینگونه مقدمات غزوۀ بدر آماده شد و در اندک زمانی بعد از این نبرد، بدر رخ نمود.[82] امّا کمی‌قبل از غزوۀ بدر، سریۀ عبدا... بن جَحش اتفاق افتاد. عبدا... جحش با دوازده نفر به یک کاروان تجاری مشرکان حمله و اموال آن‌ها را مصادره کرد. دو تن اسیر و چند نفر از مشرکین نیز کشته شدند. این اولین غنائمی‌بود که نصیب مسلمانان گردید[83] . چون این حادثه در ماه‌‌های حرام بود و جنگیدن در ماه حرام جایز نبود، در بین مردم مدینه ولوله ای به وجود آمد و منافقان و یهودیان شروع به تبلیغ بر علیه مسلمانان کردند. سپس آیه ای نازل شد که در آن خداوند ضمن منع مسلمانان از جنگ در ماه‌‌های حرام، اعلام کرد:

  1. باز داشتن مردم از انجام حج(که در ماه حرام است).
  2. کفر ورزیدن به خداوند(به ویژه در ماه‌‌های حرام).
  3. اخراج مسلمانان از مکّه.

از جنگیدن در ماه‌‌های حرام بدتر است و فرمود: " الفتنه اکبر من القتل " فتنه بالاتر از قتل و جنگ است.

بعد از این آیه مسلمانان تبرئه شدند و پیامبر(ص) غنائم را بین آن‌ها تقسیم کرد.[84] در همین ایام قبله به سوی مکّه تعیین گردید، روزه در ماه رمضان نیز واجب شد و اولین نماز عید فطر را پیامبر(ص) در خارج از مدینه بر پا کرد.[85] آنچه که از لا به لای صفحات سیره نویسان تاریخ می‌توان فهم کرد این است که از زمان هجرت حضرت رسول(ص) از مکّه به مدینه تا آغاز جنگ بدر، پیامبر(ص) دست به اقدامات خاصی زده که بعضی از آن‌ها به شرح ذیل است:

  1. آماده سازی سپاه و سازماندهی لشگر برای رویارویی با مشرکان.
  2. تعیین و آزمایش فرماندهان برای برگزیدن فرماندهان لایق در سریّه‌‌هایی که به آن‌ها محول می‌کرد.
  3. حمله به کاروان‌هایی از مشرکان که از مکّه برای تجارت به شام می‌رفتند و یا بالعکس و مصادره اموال آن‌ها.
  4. خط کشی میان مؤمنان با گروه‌‌هایی که در مدینه بودند مانند مشرکان مدینه، منافقان مدینه، منافقان درون مسلمانان، یهودیان مخالف و دشمن اسلام و ... .
  5. دادن آگاهی‌‌های متفاوت به مردم برای دور کردن فرهنگ جاهلی از آن‌ها.
  6. بستن عقد اخوت و برادری بین مهاجرین و انصار و مؤمنان با یکدیگر.
  7. در ادامه باور به حضور خداوند در لحظه لحظه زندگی انسان در مدینه نیز این موضوع به‌شدّت از سوی حضرت رسول(ص) پیگیری و گوش زد می‌گردید و با بیان اینکه خداوند در این لحظه‌‌ها از مؤمنین خود دفاع می‌کند.( اِنَ الله یُدافِع علی الذین آمنوا)[86] 
  8. پیامبر(ص) با همه وجود به مؤمنان می‌فهماند که عالم دیگری در کنار این عالم وجود دارد که عالم غیب است، این عالم را به ویژگی‌‌های ذیل تبیین می‌نمود:

الف ـ وجودی ‌‌بی‌نهایت از ملائک و فرشتگانِ متفاوت با کارایی‌‌هایِ مختلف در این عالم وجود دارد. ملائک بزرگی همچون: جبرئیل، روح، میکائیل، اسرافیل و... .[87]

ب ـ عالم غیب فرشتگان نسبت به عالم مادی یعنی ناسوت ‌‌بی‌تفاوت نیستند و در حرکت این عالم به سوی خداوند بشدِت فعال هستند. اصولاً بدون دخالت عالم ملکوت در عالم ناسوت(جهان مادی) امکان برپایی این عالم به وجود نمی‌آید. خداوند انواع فرشتگان را به عنوان محافظ، راهنما، وقایع نگار، اطمینان دهنده و ... بر آدمیان گماشته است که یکی از وظایف آن‌ها یاری کردن به مؤمنان در روزهای سخت است. این حضور، در جنگ‌‌ها قوی‌تر دیده می‌شود و اکنون در آستانه جنگ بدر همه در انتظار یاری ملائک به اذن خداوند به سر می‌برند. معجزات کثیری که در مکّه اتفاق افتاد، در مدینه به اوج خود رسید.

ج ـ سرای اصلی زندگی انسان عالم آخرت است که با مرگ هر انسانی آغاز می‌شود و نهایتاً قیامتی بزرگ بر سر راه همه جهان ملکوت و ناسوت در راه است.

د ـ و بهترین زندگی در عالم آخرت به بهترین مرگ در دنیا وابسته است و بهترین مرگ که همانا شهادت است به بهترین زندگی در دنیا گره خورده و بهترین زندگی، زندگی در راه خدا و عبادت و بندگی، اخلاص، تقوی، جوانمردی، کنترل میل افراطی به مادیات، قدرت، شهوت و ... است.

و... .

  1. آگاهی مستمر دادن به باور حضور شیطان و نفس اماره و جن و انسان‌های شیطان زده در سر راه انسان‌ها و راه‌‌های مبارزه با آن، و اینکه همه این‌‌ها زمانی موفق می‌شوند که میل انسان به دنیا -که لعب و لهب است- از حد عادی آن خارج شود و... .
  2.  باور به دعا و دعاگویی، که عالم غیب و امداد آن از سوی خداوند را به کمک انسان‌ها می‌آورد. اینکه دعا پلی است بین غیب و شهود.
  3.  تبیین تدریجی احکام اصولی و فروعی دین اسلام. بخشی که قبل از جنگ بدر اتفاق افتاده عبارت است: تغییر قبله از بیت المقدس به مکّه، روزه در ماه رمضان، جهاد، غنیمت، خمس غنائم جنگی و طهارت با آب و خاک. شیخ صدوق در کتاب خصال می‌نویسد: که اول طهارت با سنگ بود سپس با آب صورت گرفت و آیه اِنَ الله یُحِبُ التوابین وَ یُحِبُ المُتَطهرین، به جهت تطهیر با آب سنّت و شرعیت گردید.[88]

و ... .

  1.  بستن پیمان نامه با یهودیان مدینه. همانطور که قبلاً گفته شد پیامبر(ص) خطی بین مؤمنان با یهودیان رسم کرد و محدوده ارتباط با آن‌ها را تعریف نمود. درآن زمان سه طایفه از یهود در اطراف و شهر مدینه زندگی می‌کردند. یهود بنی قریظه ـ یهود بنی نظیر و یهود بنی قینقاع. نمایندگان آن سه طایفه نزد حضرت رسول(ص) آمدند و پیمان نامه ِعدم تعرض با مسلمین بستند و قول دادند که نه به ضرر و نه به نفع مسلمین باشند و کسی از دشمنان رسول(ص) را یاری نکنند. نماینده یهود بنی نظیر حی بن اخطب بود و وقتی که به قوم خود برگشت به آن‌ها گفت یقیناً محمد(ص) همان پیامبری است که ما منتظر آن بودیم امّا من پیوستآن بودیم امّا من پیوسته دشمن ‌‌بی‌امان او خواهم بود زیرا نبوّت از نسل اسحاق خارج شده و به نسل اسماعیل رفته است و ما هیچ وقت تابع نسل اسماعیل نیستیم. نماینده یهود بنی قریظه کعب ابن اسد بود و نماینده یهود بنی قینقاع شخصی به نام مُخَیریق بود آن دو به حضرت رسول(ص) ایمان آوردند و در برگشت به قوم خود، پیامبر بودن حضرت را تأیید کردند و از آن‌ها خواستند که  همگی مسلمان شوند امّا هر دو قوم بنی قینقاع و بنی قریظه با نمایندگان خود به مخالفت برخواستند و زیر بار حرف آن‌ها نرفتند و بر کیش خود ماندند.[89] مخیریق بعد از مسلمان شدنش در جنگ اُحد در دفاع از اسلام به شهادت رسید و اموالش را به رسول خدا(ص) بخشید. او مرد بسیار ثروتمندی بود، از جمله اموالی که به حضرت رسول(ص) بخشید هفت قطعه ملک و باغ بود که تمام مخارج رسول خدا(ص) از آن تأمین می‌شد. اسامی‌این باغ‌‌ها عبارت بود از: دلال، عواف، حسنی، صافیه، مشربه ام ابراهیم، میثب و برقه.[90] بعد‌‌ها ماریه قبطیه یکی از همسران رسول(ص) در مشربه ام ابراهیم زندگی کرد که مادر ابراهیم پسر حضرت رسول(ص) بود که آن پسر در کودکی فوت نمود.

آیات منافقین در قرآن

در کنار رنج‌‌های عظیمی‌که پیامبر اکرم(ص) در مکّه از تهمت‌‌ها و شدت‌‌ها و قتل‌‌ها و ستم‌‌ها و ... از مشرکین تحمل کرد اکنون بعد از هجرت در مدینه، در آستانه تشکیل نظام الهی بر پایه عدالت و بندگی با دو مشکل و دو طایفه مشکل ساز رو به رو گردید. یکی طایفه یهودیان مدینه با ویژگی‌‌های خاصی که در دشمنی با پیامبر(ص) داشتند و دیگری پیدا شدن گروه‌‌های خطرناکی که به ظاهر مسلمان شده بودند امّا در باطن اعتقادی به اسلام نداشتند. این هر دو گروه یعنی یهودیان و منافقان به طور پنهانی با مشرکین متحد می‌شدند و با آن‌ها همکاری یا در جهت تقویت مشرکان شایعات زیادی را در جامعه تازه تأسیس مسلمانان ایجاد می‌کردند و به تضعیف روحیه و توان مسلمانان می‌پرداختند. یهودیان و مشرکان هر کدام ویژگی‌‌های رفتاری و فرهنگی و اخلاقی خاصی داشتند امّا در بسیاری از این ویژگی‌‌ها با یکدیگر مشترک بودند. همین ویژگی‌‌های مشترک، این دو گروه را به یکدیگر نزدیک‌تر می‌نمود. قرآن در آیات مختلف ویژگی‌‌های هر دو گروه را بیان و حتی ویژگی‌‌های مشترک آن‌ها را نیز تشریح نموده است. ویژگی‌‌هایی نظیر دروغ گویی، پیمان شکنی، فساد، وابستگی به شیطان، دنیا دوستی، مال دوستی و ... . همین ویژگی‌‌های مشترک باعث می‌شد که منافقان و یهودیان با هم متحد باشند و پنهانی بر علیه مسلمانان توطئه کنند. از سوی دیگر هر دو دسته یعنی اهل کتاب مدینه و منافقان با مشرکین مدینه و مکّه ارتباط نزدیک و همکاری‌‌های پنهان داشتند. منافقان که به ظاهر مسلمان بودند دوستان و یاران خود را از میان اهل کتاب و مشرکین بر می‌گزیدند. خداوند می‌فرماید: بشارت به منافقین بده که به عذاب الیم دچار خواهند شد چون دوستان خود را نه از مؤمنان بلکه از کافران انتخاب کرده‌اند. الَذینَ یَتَخِذونَ الکافرین اولیاء.[91] بنابراین غم بزرگ‌تر پیامبر اکرم(ص) در مدینه دوستی یهود و با مشرکان و کافران و منافقین بود که متحداً بر علیه مسلمانان در حال توطئه و تخریب بودند. اکنون به بررسی مختصری از منافقان می‌پردازیم.

  1. سوره بقره از آیات 8 تا 20. (13 آیه)
  2. سوره آل عمران آیات 156 ـ 168. (2 آیه)
  3. سوره نساء آیات 137 ـ 139 تا 146. (8 آیه)
  4. سوره انفال، آیه 49. (1 آیه)
  5. سوره توبه آیات 43 تا 45 ـ 49 ـ 50 ـ 51 ـ 56 تا 59 ـ 62 ـ 63 ـ 64 تا 70 ـ 73 تا 87 ـ 94 تا 99 ـ 101 ـ  102 ـ 107 تا 110. (44 آیه)
  6. سوره احزاب آیات 12 تا 16 ـ 25 تا 27 ـ 29 تا 31. (8 آیه)
  7. سوره حشر آیات 11 ـ 12 ـ 16 ـ 17. (4 آیه)
  8. سوره منافقین 1 تا 4 ـ 5 تا 8. (7 آیه)

 مجموعا ً87 آیه.

8 سوره از 28 سوره مدنی، حاوی مطالبی‌درباره منافقین است که موضوعات مهمی‌را طرح کرده و یک سوره هم به اسم منافقین نازل ‌‌شده‌است.

بیشترین آیات نفاق در سوره توبه است که آخرین سوره انزالی بر حضرت رسول(ص) است. این آیات، بیانگر شدت عملیات منافقین در سال‌‌های آخر عمر حضرت رسول(ص) می‌باشد زیرا پیامبر(ص) شهادت خود را پیش بینی کرده بود.

منافقین خود چندین دسته بودند: دسته اول از مشرکین مدینه بودند که از همان ابتدای حاکم شدن رسول(ص) خود را به چهره مسلمان در آوردند و با لباس اسلام به جنگ اسلام آمدند. بسیاری از آن‌ها صبح ایمان می‌آوردند، شب کافر می‌شدند و دوباره صبح مسلمان می‌شدند و سپس کافر می‌شدند ... که این بیانگر آن بود که این دسته دائماً در حال رنگ عوض کردن بین ایمان و کفر بودند. سوره نساء پرده از این راز برداشته است.[92] دسته دوم منافقین کسانی بودند که به قصد دینداری به اسلام وارد شدند امّا سختی‌‌ها و ابتلائات آن را تحمل نکردند و به دسته منافقان پیوستند. اینان کسانی بودند که از میدان‌های جنگ فرار می‌کردند یا به قصد غنیمت گیری و انگیزه‌‌های دیگر با مسلمانان همراه می‌شدند. دسته سوم منافقین کسانی بودند که با آنکه از ایمان برخوردار بودند امّا میل به قدرت و جانشینی بر مناصب مهم حکومتی -و نه قصد قربت به سوی خدا- در کنار رسول(ص) حضور داشتند. این افراد ضربات سختی به اسلام وارد کردند. دسته دیگر منافقین کسانی بودند که با آنکه رسول(ص) را حمایت می‌کردند امّا از جانشین حضرت یعنی علی(ع) حمایت نکردند و در برابر پیامبر(ص) ایستادند. منافقین دسته اول و دوم بتدریج کمرنگ شدند ولی منافقین سوم و چهارم نهایتاً قدرت را در دست گرفتند.[93] همانطور که قبلاً گفته شد به لحاظ سیاسی و اجتماعی، تغییر قوانین جاهلی و حاکمیت عدالت و از بین رفتن ویژگی‌‌های قومی‌و قبیلگی به اضافه مخالفت با جانشین حضرت علی(ع) و حوادثی را که در وی می‌دیدند تفاهم مشترک بین همه گروه‌‌های منافق بود.

آیات نفاق و منافقین در سوره بقره

آیه 8 تا 20 سوره بقره در مورد صفات منافقین می باشد.

  1. می‌گویند به روز رستاخیز ایمان آورده ایم در حالی که ایمان ندارند.
  2. قصد فریب مؤمنان را دارند.
  3. در دل‌‌های آنان مرض است و خدا بر بیماری آن‌ها می‌افزاید.
  4. دروغگو هستند.
  5. خود را اصلاح گر میدانند.
  6. در حالی که اهل فساد هستند.
  7. آگاه باشید این‌‌ها مفسد هستند.
  8. ایمان داشتن را کار افراد سفیه و نادان میدانند.
  9. وقتی مؤمنان را می‌بینند می‌گویند ما ایمان آورده ایم.
  10.  وقتی با شیاطین خود خلوت می‌کنند می‌گویند یا با شما هستیم. 
  11.  تجارت آن‌ها تعویض گمراهی با هدایت است، هدایت را می‌فروشند و گمراهی می‌خرند.

با تثبیت اسلام در مدینه، عده ای بودند که نه شهامت و اعتقادی برای ایمان آوردن داشتند و نه قدرت و جرأت مخالفت علنی و واضح بر علیه مسلمانان. آن‌ها به ناچار به اسلام و ظاهر اسلامی‌روی آوردند در حالی که به هیچ وجه ایمان به آن نداشتند. قرآن کریم از این افراد به نام منافق یاد کرده است و چون ظاهری اسلامی‌داشتند شناخت آن‌ها مشکل بود و مردم نمی‌توانستند آن‌ها را شناسایی کنند. لذا قرآن مشخصات رفتاری و فکری و ظاهری و پنهانی آن‌ها را به صورت زیر بیان می‌کند تا مؤمنان بتوانند آن‌ها را در بیابند. این مشخصات از رفتار منافقین گاهی به خود مؤمنان نیز سرایت می‌کرد و مومنان رفتار منافقانه از خود نشان می‌دادند. گویا ویژگی‌‌های نفاق ریشه ای در نفس اماره و دنیادوست انسان‌ها دارد و اگر مؤمن نتواند نفس خود را مهار کند، نفاق همچون آتش فشانی از درون او فوران می‌کند. آنگاه شناسایی این مؤمنان که سابقه طولانی هم در ایمان دارند برای دیگران بسیار سخت می‌گردد. چنین شخصی می‌تواند جامعه ای را از مسیر ایمانی خودش دور کند و بسیاری از مؤمنان را در جاده هلاکت افکند.

در صدر اسلام با پیدایش این گونه منافقین، مسیر تاریخ اسلام دگرگون گردید. عدم تطابق بُعد درون و بیرون انسان‌ها از دیدگاه قرآن یک نوع بیماری و مرض است که خود فرد با اراده خود به آن تن می‌دهد. وقتی چنین شد خداوند به مرض و بیماری او می‌افزاید و او از درگاه خدا رانده خواهد شد و به عذاب الهی مبتلا می‌گردد و چون لازمه دو گانه زیستن دروغگویی دائم و مستمر است این عذاب الیم به واسطه دروغ‌‌های او به او وارد می‌شود.

حدیثی از حضرت رسول اکرم(ص) چنین می‌گوید: " سه صفت است که در هر کس باشد منافق است هر چند روزه بگیرد، نماز بخواند و خود را مسلمان بداند. کسی که در امانت خیانت کند ـ کسی که هنگام سخن گفتن دروغ بگوید و کسی که وعده می‌دهد و خلف وعده می‌کند. "[94]

امام صادق(ع) می‌فرماید: " ریا و ظاهرسازی درختی است که میوه ای جز شرک پنهان ندارد و اصل و ریشه آن نفاق است. "[95]

آیات 17 تا 20 سوره بقره

  1.  نور اندکی می‌افروزند تا اطراف خود را روشن کنند ولی خداوند آن نور را خاموش می‌کند و آن‌ها را در تاریکی که نتوانند ببینند رها می‌سازد.
  2.  آن‌ها کر و کور و گنگ هستند و از راه خطا بازنمی‌گردند.
  3.  انگشت در گوش می‌گذارند تا صدای طوفان و صاعقه را نشنوند امّا خداوند به آن‌ها احاطه دارد.
  4.  مانند کسی است که در تاریکی است و با نور رعد و برق طوفان، چند قدمی‌حرکت می‌کنند امّا با خاموش شدن آن توقف می‌نمایند.

این آیات شرح حال روانی و فکری منافق را تشریح می‌کند که با وجود برخورداری منافع خاص در میان‌جامعه مؤمنان و مسلمانان چون از درون فاسد هستند این برخورداری‌‌ها سودی برای آن‌ها ایجاد نمی‌کند و ظلمت‌‌ها و‌ترس‌‌ها و نگرانی‌‌ها از هر سو آن‌ها را در محاصره می‌گیرد. استاد علامه طباطبایی در تفسیر این آیات مطالب زیبایی را بیان کرده است.[96]

در جنگ اُحد که عده ی زیادی از مسلمانان شهید شدند تعدادی از منافقان در مدینه ماندند و از آمدن به جنگ خودداری کردند. وقتی خبر شهادت مسلمانان را شنیدند سخن پراکنی کردند که اگر مسلمانان کشته شده مثل آن‌ها در خانه‌‌هایشان می‌ماندند و به جنگ با مشرکین نمی‌رفتند کشته نمی‌شدند. آیه 156 سوره آل عمران اشاره ای است به سخنان فوق منافقان که خداوند می‌فرماید:

  1. این سخنان از آرزوهای باطل منافقان است و این آرزوها را خدا حسرت دل خواهد ساخت.
  2.  منافقان با آنکه ظاهر اسلامی‌دارند امّا وجود خداوند و قدرت او را در کنترل مرگ و زندگی انسان‌ها انکار می‌کنند. در حالی که همه مرگ‌‌ها به اذن خداست و زمانی که مرگ هر کس فرا رسد حتماً اتفاق می‌افتد. دوباره در آیه 168 سوره آل عمران خداوند سخنان منافقان را که در جنگ اُحد حاضر نشدند را زشت شمرده و آن‌هایی را که به جنگ نرفتند را مورد سؤال قرار می‌دهد که اگر راست می‌گویند مرگ را از جان خودشان دور کنند.

آیات 137 تا 146 سوره نساء درباره منافقین

  1.  منافقین به جای دوست شدن با مؤمنان، با دشمنان آنان از کفار و مشرکین دوست می‌شوند.
  2.  در این دوست شدن با دشمنان مؤمنان، آن‌ها می‌خواهند عزت و منزلت را از کفار و مشرکین کسب کنند حالی که عزت از سوی خداست. استاد طباطبائی ذیل تفسیر این آیات می‌فرماید: " دون المؤمنین کسانی از مشرکین عرب و به قولی یهود بودند که منافقان آن‌ها را یار و مددکار و دوست می‌گرفتند. "[97]

و دهها آیه دیگر در قرآن به منافقین پرداخته است که آیات آن ارائه گردید.

اهل کتاب در سوره آل عمران و نساء و دیگر آیات

سوره آل عمران 200 آیه دارد که در آن درباره جنگ بدر و جنگ احد آیاتی آمده است و در سال سوم هجرت نازل ‌‌شده‌است امّا بعضی‌‌ها نزول آن را در سال 10 هجرت به همراه مائده میدانند.

در آیه 13 این سوره اشاره کوتاهی به جنگ بدر و سپس از آیه 121 تا 128 دوباره به غزوه بدر برمی‌گردد و سپس از غزوه احد سخن به میان می‌آورد و در آیات 139 تا 144 به بررسی بیشتر   می‌پردازد. بخش‌‌هایی از این سوره درباره توحید و صفات خداوند و معاد و معارف اسلامی‌بحث می‌کند. قسمت‌‌هایی از آن درباره جهاد است و نتایج مهمی‌از آن گفته ‌‌شده‌است. همچنین شرح امدادهای الهی نسبت به مؤمنان و حیات جاویدان شهیدان راه خدا و در ادامه توصیه وحدت در بین مسلمین و تشریح بعضی از احکام نظیر: حج، امر به معروف و نهی از منکر، تولی و تبری، امانت داری، انفاق،‌ترک دروغ، مقاومت و صبر و شکیبایی در برابر مشکلات، ابتلائات و آزمایش‌‌های الهی، پرداخته است و لابلای آیات از پیامبرانی مانند: حضرت آدم(ع)، نوح(ع)، ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع)، و سایر انبیاء و داستان حضرت مریم( س ) و مقام این زن بزرگ  و ... سخن به میان آورده است.[98] بعضی از مفسرین، هشتاد و چند آیه از این سوره را درباره فرستادگان ومسیحیان نجران که در کوه‌‌های شمال یمن است میدانند[99] که حدود 60 نفر بوده‌اند. استاد طباطبایی می‌فرماید: سوره آل عمران این مقصود را دنبال می‌کند که مؤمنین را به توحید کلمه بخواند و آن‌ها را تشویق کند تا هر چه زودتر یک پارچه شوند و خود را برای مقابله با دشمنان یهود و نصارا و مشرکین آماده سازند زیرا دشمن یکپارچه ‌‌شده‌است.[100] در این سوره سخن از مباهله مسیحیان نجران با خاندان رسول(ص) نیز آمده است که در آیه 61 بیان گردیده است. این سوره بنابر روایت راویان سیر نزول قرآن هشتاد و نهمین سوره انزال شده بر قلب مصفّی حضرت رسول(ص) می‌باشد.

در آیه 32 این سوره دستور به همه داده ‌‌شده‌است که از خدا و رسول او اطاعت شود و از رویگردانی از این سوره خودداری کنند که اگر چنین کنند از محبت و دوست داشتن خدا دور می‌شوند و به کفر مبتلا می‌گردند و خدا کافران را دوست ندارد. در آیه مشخص شده که رویگردانی از دستورات خدا و رسول(ص) یکی از مشکلاتی است که حضرت محمد(ص) با آن رو در روست. اهل کتاب می‌گفتند ما خدا را قبول داریم امّا دستورات محمد را نمی‌پذیریم و در اینجا خداوند دستور خود و حضرت رسول(ص) را یکی معرفی می‌کند. استاد طباطبایی می‌فرماید: " لازمه دوست داشتن خدا قبول دین او و اطاعت و تسلیم در برابر اوست. "[101] اطاعت از احکام خداوند، حّب و عشق بین خدا و بنده ایجاد می‌کنند.

در آیه 61 سخن از مباهله حضرت رسول(ص) به همراه اعضای اصلی خانواده اش که عبارت بودند از: حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، حضرت امام حسن(ع) و حضرت امام حسین(ع) که خود حضرت رسول(ص) نیز کنار آن‌ها است. در برابر دروغ گویی‌‌های مسیحیت اقدام به دعاگویی و نفرین می‌نمایند که مسیحیان می‌ترسند و عقب می‌نشینند. استاد طباطبایی اصحاب خانواده رسول(ص) که در این مباهله شرکت کرده‌اند را شریکان حضرت رسول(ص) در دعاگویی میداند و آن را یکی از منقبت‌‌های بزرگ برای اعضای مباهله معرفی می‌کند[102] که با پیامبر اکرم شریک در دعوی او هستند.در آیه 64 سوره آل عمران، محاجه، بحث و جدل کردن اهل کتاب را نکوهش می‌کند که آن‌ها بدون هیچ دانش و آگاهی به مجادله می‌پردازنند. بگو و مگو و مجادله، جهالت و مخالفت بدون دلیل با رسول ا... از سوی اهل کتاب در این ایام یکی از مشکلات بزرگ حضرت رسول(ص) بوده است.

در آیات 70 و 71 سوره آل عمران به شیوه‌‌های مخالفت اهل کتاب پرداخته است. اول کفر به آیات خداوند و سپس مخلوط کردن حق و باطل با یکدیگر و سپس کتمان حقیقت در حالی که میدانند حق چیست.

در آیه 97 و 98 این سوره دوباره به کفر ورزیدن اهل کتاب تأکید ‌‌شده‌است و بازداری مؤمنان از ایمان به رسول(ص) و سدّ راه آنان شدن مورد نکوهش قرار می‌گیرد.

در آیات 180 الی 184 نیز دوباره موضوع خیانت اهل کتاب بطور واضح مشخص ‌‌شده‌است. بخل ورزیدن در آنچه که خدا به آن‌ها داده است، بیان اینکه خداوند نیازمند به آن‌ها است و آن‌ها توانگر هستند، قتل و به ناحق کشتن پیامبران، دروغگویی در این مورد که خداوند با آن‌ها پیمان بسته که به هیچ پیامبری ایمان نیاورند.

کلاً در سوره آل عمران در آیاتی که ذکر شد موارد ذیل برای اهل کتاب مخالف آن‌ها با حضرت رسول(ص) مطرح ‌‌شده‌است:

  1. دوری و اعتراض و روی برگرداندن. آیه 31
  2. مجادله بدون آگاهی و دانش. آیه 61
  3. دروغگویی که منجر به مباهله شد. آیه 61
  4. جهالت. آیه 61
  5. کفر نسبت به نشانه‌‌های خدا. آیه 71
  6. مخلوط کردن حق و باطل. آیه 71
  7. کتمان و پوشاندن حق. آیه 71
  8. بازداری مؤمنان از پیروی از اسلام و سدّ راه آن‌ها شدن. آیات 97 و 98
  9. نکوهش و سرزنش کردن مؤمنان. آیات 97 و 98
  10.  بخل ورزیدن. آیات 180 الی 184
  11.  خیانت. آیات 180 الی 184
  12.  شرک در توحید، خدا را ضعیف دانستن و خود را توانگر دیدن. آیات 180 الی 184
  13.  قتلِ به ناحق پیامبران. آیات 180 الی 184
  14.  دروغگویی در گفتن همپیمانی با خدا. آیات 180 الی 184

کاملاً مشخص است که اهل کتاب در آن دوران همان راهی را طی می‌کردند که مشرکین در مکّه انجام می‌دادند و اکنون یهودیان منافق جای مشرکان را با شعار ایمان کسب کرده‌اند.

در سوره‌‌های دیگر در قرآن از این اعمال مشرکانه اهل کتاب پرده برداشته است.

سخنان و توطئه‌‌های اهل کتاب و منافقین دیگر اثر خطرناکی بر روی مسلمانان تازه به دین اسلام در آمده داشت. همین باعث شد که در جنگ احد شکست نصیب لشگر اسلام شود. باعث این شکست یکی حضور عناصر سست و دنیا دوست در میان مسلمانان بود و دیگری رسوخ منافقان در رده‌‌های بالای سپاه که فرار یا‌ترس آن‌ها شکست را به وجود آورد.

سوره نساء

سوره نساء بنابر روایت راویان سیر نزول سوره‌‌های قرآن، نود و دومین سوره انزالی است. در این سوره دعوت به ایمان و عدالت، قطع رابطه دوستانه با دشمنان سرسخت و در کنار آن، سرگذشت جامعه‌‌های ناسالم، حمایت از کسانی که نیازمند به کمک هستند، قانون ارث، قوانین مربوط به ازدواج، قوانین کلّی برای حفظ اموال عمومی، کنترل و نگه داری و بازسازی خانواده، حقوق و وظایف متقابل افراد خانواده در برابر یکدیگر، معرفی دشمن ‌‌آن ‌جامعه، معرفی دشمنان زیر زمینی و پنهان، اهمیت هجرت و لزوم آن به هنگام رو به رو شدن با یک جامعه فاسد و ... مطرح گردیده است.[103]

در آیه 55 سوره به پیمان شکنی‌‌های قوم یهود اشاره ‌‌شده‌است. آن‌ها پیمان با خدا بسته بودند که بر سر پیمان خود بمانند امّا پیمانشان را ‌‌بی‌شرمانه نقض کردند و انکار آیات و نشانه‌‌های خدا نمودند. همینطور انبیاء خداوند را به غیر حق به شهادت می‌رساندند و دلهای آن‌ها به وسیله خدا قفل خورده است.[104] همان‌طور که مشاهده می‌شود صفات یهودیان و خیانت آن‌ها دوباره تبیین گردیده است: 1ـ پیمان شکنی. 2ـ انکار آیات خداوند. 3ـ کشتن انبیاء و ریختن خون آن‌ها به ناحق. 4ـ دل‌‌های سیاه و قفل و مهر شده.

علامه طباطبایی از کفرو طغیان یهودیان در دو زمان سخن می‌گوید. طغیان کفر یهودیان علیه حضرت موسی(ع) در زمان بعثت موسی(ع) و طغیان کفر مجدد آن‌ها از موسی(ع) به بعد است که کفر دوم همانا پیمان شکنی، انکار آیات خداوند، کشتن انبیاء و سیاه شدن دلهایشان است.[105]

در آیه 171 سوره نساء به انحراف اهل کتاب مسیحیت پرداخته است که در دینشان غلو می‌کنند و مسیح(ع) را پسر خدا معرفی می‌نمایند و شرک بر خدای را برگزیده‌اند.

خلاصه اینکه اهل کتاب مسیحی نیز به شرک مبتلا هستند و از حضرت رسول(ص) درخواست می‌کنند که سخنان آن‌ها را مورد تأیید قرار دهد که قرآن در مقابل آن‌ها ایستاده است. در نتیجه سوره نساء صفات اهل کتاب خیانت کار را هم از سوی یهودیان و هم از سوی مسیحیان تشریح کرده است و آن‌ها را به عنوان دشمنان دین در افکار و اعمال معرفی نموده است.

یکی از غم‌‌های پیامبر(ص) وجود و حضور همین اهل کتاب منحرف در میان مردم مدینه است که با تبلیغات بسیار سعی در دور کردن مردم از گرد پیامبر(ص) می‌نمایند.

با توجه اوصاف جدید اهل کتاب ما می‌توانیم آن‌ها را به صفات مطرح شده در سوره آل عمران اضافه نمائیم که عبارتند از:

  1.  پیمان شکنی.
  2.  سیاهی روح و زده شدن قفل بر دل آن‌ها.
  3.  مافیایی و زیرزمینی عمل کردن آن‌ها و رسوخ در بین مؤمنان.
  4.  غلو کردن درباره دین و دروغ بستن به خداوند و پسر خدا خواندن حضرت مسیح(ع).
  5.  شرک سه خدایی و خدا دانستن پیامبرشان مسیح(ع).
  6.  دشمنی با دین اسلام.

و در این سوره تأکید دوباره بر خیانت، کشتن انبیاء، دروغگویی و ... اهل کتاب انجام گرفته است. پاک سازی باور مسیحیان از دروغ‌‌های زیادی که مسیحیان جعل کرده‌اند توسط قرآن و حضرت رسول(ص) با سوره مریم(س) که قبلاً در مکّه نازل شده بود شکل واقعی و ارزش بلند حضرت مریم(س) و حضرت عیسی(ع) را به زیبایی بیان کرده است. در این سوره به حضرت مریم(س) بشارت به پسری پاکیزه داده ‌‌شده‌است.[106] که او پیامبر خدا می‌گردد[107] و مسیح(ع) را نشانه و رحمتی از طرف خدا می‌خواند.[108] در سوره آل عمران نام این فرزند توسط خدا به حضرت مریم(س) ابلاغ می‌گردد و او را عیسی بن مریم معرفی می‌کند[109] همچنین در این سوره خداوند مریم(س) را به کلمه ای بشارت می‌دهد و می‌فرماید: " اِن ا... یُبَشِرُکَ بِکلمه منه " همانا خداوند تو را به کلمه ای از جانب خودش بشارت می‌دهد.[110] استاد طباطبایی مقصود از کلمه درباره حضرت عیسی(ع) را چنین بیان می‌کند: " مقصود از کلمه، عیسی است زیرا عیسی " کلمه ایجاد " است و به دنیا آمدن عیسی(ع) با تمام بشر متفاوت است، وجودش به وسیله کلمه تکوین صورت گرفته است لذا نتیجه می‌گیریم که به واسطه تولد استثنایی عیسی(ع) مراد از کلمه و منظور از واژه کلمه، کلمۀ ایجاد است. "[111] تفسیر نمونه نیز کلماتی مشابه المیزان دارد.[112] آیات سوره مریم این کلمه بودن را تأکید می‌کند و می‌فرماید: " فقط عیسی پسر مریم فرستاده خداست و کلمه او بر مریم القاء و افتاده ‌‌شده‌است. "[113] حضرت مسیح(ع) هم در گهواره و در نوزادی سخن می‌گوید و هم در کهولت.[114] استاد مکارم شیرازی در تفسیرش آورده: " این که آیه از سخن گفتن حضرت عیسی(ع) در کهولت سخن می‌گوید تأییدی می‌باشد بر رفتن او به آسمان و بازگشت او میان مردم در زمان ظهور امام زمان(عج) زیرا طبق تواریخ حضرت عیسی(ع) فقط 33 سال در میان مردم زندگی کرد. "[115] و خود را بنده خدا معرفی می‌کند که به او کتاب داده است[116] و خود را مبارک شده از توسط خداوند دانسته و اعلام کند که تا زنده هستم مرا به نماز و زکات سفارش کرده[117] و اینکه نسبت به مادرم نیکوکار باشم و شقی و گردنکش قرار نداده.[118] خداوند در سوره‌‌های دیگر قرآن به بیان معجزات حضرت عیسی(ع) پرداخته است مانند: زنده کردن پرنده‌‌هایی که از خاک می‌ساخت[119] کور مادر زاد و پیسی را شفا می‌داد[120] مردگان را زنده می‌کرد[121] و مردگان داخل قبر که سال‌‌ها از مردن آن‌ها می‌گذشت را زنده می‌کرد و تا مدت‌‌ها آن‌ها زنده می‌ماندند.[122] او از آنچه که مردم می‌خوردند و ذخیره می‌کردند خبر می‌داد.[123] قرآن کریم با بیان آیات زیادی درباره حضرت مسیح(ع) سعی در بیان انحرافات مسیحیان از واقعیت دین مسیح دارد و دروغ و شرک‌‌هایی که به اسم مسیح در مسیحیان رخ داده است را بر ملا می‌کند و مسیحیان را مبتلا به شرک معرفی می‌نماید( آیاتی که در قرآن درباره حضرت مسیح(ع) آمده و خوانندگان می‌توانند آن را مطالعه کنند عبارت است از: سوره بقره آیات 87، 136، 253 ، سوره آل عمران آیات 10، 45 تا 59 و 84 ، سوره نساء آیات 157 تا 172 ، سوره مائده آیات 10، 17، 46، 72 تا 75، 110 تا 118 ، سوره انعام آیه 85 ، سوره توبه آیات 30 و 31 ، سوره مریم آیات 19 تا 36 ، سوره احزاب آیه 7 ، سوره شوری آیه 131 ، سوره زخرف آیات 57، 59، 61، 63، 64 ، سوره حدید آیه 27 ، سوره صف آیات 6 و 14 که از این مجموعه 55 آیه درباره حضرت مسیح(ع) و مادرش نازل ‌‌شده‌است. و اینکه چرا هر پیامبر معجزه ای خاص دارد را استاد طباطبایی چنین بیان می‌کند: " در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود حضرت موسی(ع) در زمانی مبعوث شد که اغلب مردم کارشان سحر بود لذا معجزاتی می‌کرد که ساحران از آن عاجز بودند و اینطور حجتش را تمام کرد. حضرت عیسی(ع) در زمانی مبعوث شد که امراض گوناگون زیاد شده و مردم به طبیب نیاز زیادی داشتند و خداوند با زنده کردن مردگان علاج کورهای مادرزاد و مبتلایان به پیسی توسط حضرت عیسی(ع) حجت را بر تمام مردم تمام کرد. در زمان پیامبر اسلام(ص) هم سخنرانی و خطبه خوانی و شعر خواندن رواج داشت و پیامبر(ص) در این زمینه گفتار آن‌ها را باطل کرد و حجت را بر آن‌ها اثبات کرد.[124]

افشای دروغ‌‌های مسیحیان درباره حضرت عیسی(ع)

حضرت رسول(ص) با توسل به قرآن به مسیحیان می‌فهماند که نزول مائده که در مسیحیت پنهان شده واقعیت دارد[125] زیرا در انجیل سخن از مائده به آن شکل که در قرآن آمده سانسور ‌‌شده‌است و فقط معجزه افزوده شدن نان و آب را به حضرت عیسی(ع) نسبت داده است. آنان خدا را از صحنه مائده حذف می‌کنند و عیسی(ع) را خدا معرفی می‌نمایند که شرک کامل است.[126] مسیحیان معتقد هستند که حضرت مسیح(ع) به صلیب کشیده ‌‌شده‌است امّا قرآن آن را دروغ دانسته[127] و می‌فرماید حضرت عیسی(ع) زنده نزد خداست و به مقام رفیع دست یافته است[128] . اگر کلمه فوت در قرآن درباره عیسی(ع) به کار رفته است[129] باید اشاره کرد که استاد طباطبایی می‌فرماید در قرآن کلمۀ فوت به معنی مردن نیست.[130] در تفسیر نمونه آمده به معنی از دست رفتن است اما توفّی از ماده و فی به معنی تکمیل کردن چیزی است پس طبق این آیه لزوماً حضرت عیسی(ع) نمرده است.[131]

صفات حضرت عیسی(ع) در قرآن                                                    

قرآن کریم ضمن مخالفت شدید تثلیث درباره حضرت عیسی(ع)، حضرت عیسی(ع) را به داشتن صفاتی بزرگ معرفی می‌کند مانند: ادب[132] ، صالح[133] ، وجیه[134] ، مقرب خدا[135] ، رسول خدا[136] ، اولوالعزم بودن و پیامبر جهانی بودن[137] ، مسیح علم آور به قیامت معرفی می‌شود[138] ، مسیح(ع) تأیید شده به روح القُدس فرشته بزرگ خداوند است[139] ، او دارنده بینات است[140] ، تعلیم داده شده به کتاب و حکمت و تورات و انجیل[141] ، پاکیزه شده از کفر[142] ، وجودی مبارک[143] ، جبّار و شقی نبوده[144]، تصدیق کننده تورات است[145]. از جمله اقدامات حضرت مسیح(ع) که در قرآن کریم ذکر شده است: این پیامبر بزرگ، حل کننده اختلافات مردم[146] ، حلال کردن بعضی حرام‌‌ها[147] ، بشارت دهنده به ظهور احمد(ص) آخرین پیامبر[148] و ... می‌باشد.

آری مسیحیت این همه زیبایی و عظمت و ارزش‌‌های که حضرت مسیح(ع) برایشان آورد را تبدیل کردند به شرک تثلیث، رهبانیت انحرافی در کلیساها، مجرّد ماندن راهب‌‌ها و کشیش‌‌ها در صعومه‌‌ها که هزار فساد را به همراه خود برای آن‌ها آورد و آن‌ها مسیح(ع) را فدای گناهان خود کردند و به خاطر آن که مسیح به صلیب کشیده ‌‌شده‌است در کلیساها گناهان مردم را باز خرید می‌کردند و اعلام کردند که مسیح(ع ) یکبار خود را فدا کرد تا همه گناهان بشر بخشیده شود[149]. ما میدانیم که این گونه تفکر شرک آمیز و دروغ حدوداً 3 قرن بعد از حضرت عیسی(ع) شکل گرفت.[150] باور بخشیده شدن گناه توسط مسیح(ع) باعث تشویق به گناه در مسیحیان می‌گردد. همچنین مسیحیان، مریم(س) را نیز پرستش می‌کنند،[151] و بالاخره اطاعت ‌‌بی‌قید و شرط از راهبان که مرسوم شد.[152]

در قرآن آمده که یهودیان، حضرت عُزیر پیامبر را پسر خدا می دانسته‌اند و همینطور مسیحیان هم گفتند که عیسی(ع) پسر خداست.[153] قرآن کریم مسیحیان و یهودیان را (جزء اهل ذمه که در تحت حکومت اسلامی‌بودند) مورد تأیید قرار نداده است و توصیه‌‌هایی درباره آن‌ها کرده است:

  1. عدم دوستی و مراوده با آن‌ها. سوره نساء آیه 144 ـ سوره مائده آیه 51.
  2. در صورت همکاری با آن‌ها، آن‌ها شما را از کیش خود برمی‌گردانند. سوره بقره آیه 120.
  3. مسلمانان آگاه باشند از سوی اهل کتاب هیچ خیری به آن‌ها نمی‌رسد. سوره بقره آیه 105.
  4. مسلمانان بدانند که اهل کتاب در تلاش هستند که مسلمانان به رنج و مصیبت و بلا دچار شوند. سوره آل عمران آیه 118.

عداوت یهودیان با پیامبر از دیدگاه قرآن

و امّا یهودیان از همان ابتدا که دین اسلام را در برابر دین خود دیدند اقدام به مبارزه با اسلام نمودند و چون پیامبر(ص) را در مدینه قدرتمند دیدند راه‌‌های دیگر را برای مبارزه در نظر گرفتند. آن‌ها دچار ضعف‌‌ها و خطاهای اساسی بودند که همین خطاها آن‌ها را به سوی مبارزه با اسلام می‌کشاند. برخی از این خطاها به شرح ذیل است:

  1. اعتقاد به دینی شرک آلود که با تحریف دین حضرت موسی(ع) به وجود آمده بود[154] بدین طریق اعتقاد به شرک را در مسلمانان رواج می‌دادند.
  2. وارد شدن روایات دروغ درباره موسی(ع) و دیگر پیامبران بنی اسرائیل که از آن‌ها به عنوان "اسرائیلیات" نام برده می‌شود. متأسفانه این اسرائیلیات توسط کعب الاحبار، ابوهریره و ... به اسلام نیز وارد گردید.[155]
  3. اقتصادی بر پایه ربا و نزول[156] که در میان مسلمانان تخریب بنیاد تجاری و تولیدی می‌نمود.
  4. حسادت و کینه جویی و برتری طلبی.[157]
  5. به ناحق کشتن پیامبران[158] و نقشه قتل پیامبر اسلام را بارها کشیدند.
  6. اهل پیمان شکنی و عهدشکنی بودند[159] و با وجود اینکه با پیامبر پیمان نامه داشتند با دشمنان او همکاری می کردند.
  7. حیله گری در بهره وری اقتصادی و تصرف مال مردم از راه حرام.[160]
  8. دشمنی با حضرت جبرئیل[161] که اعتقاد مسلمانان را تخریب می‌کرد.
  9. ساختن حزب و باند فقط از یهودیان[162] که عملیات و جلسات پنهان با هم برگزار می‌کردند.
  10.  خیانت به مسلمانان.[163]
  11.  تبلیغ علیه مسلمانان.[164]
  12.  هجو مسلمانان توسط شعرای یهودی مانند: کعب بن الاشرف و ... .
  13.  تهمت زدن و دروغ گفتن درباره خداوند: آن‌ها می‌گفتند که خداوند از ما پیمان گرفته است که به هیچ پیامبر دیگری ایمان نیاوریم.[165]
  14.  شک آفرینی و تشکیک در نبوت و قرآن حضرت رسول(ص) که در آیات مختلف در قرآن به آن اشاره ‌‌شده‌است.
  15. همکاری با منافقان. ابن اسحاق می‌گوید بیش از یکصد آیه در سوره بقره درباره منافقان و یهودیان نازل ‌‌شده‌است.[166]
  16.  نپذیرفتن تغییر قبله به کعبه توسط یهودیان.[167]
  17.  و بالاخره جنگ با مسلمانان.

 

 

 

از بعد از غزوه بدر تا صلح حدیبیه

غزوه بدر در ماه رمضان سال دوم هجرت اتفاق افتاده است تاریخ روز وقوع از دوازدهم[168] تا نوزدهم ماه رمضان دانسته‌اند.[169] قرآن کریم با آیاتی چند به ویژه در سوره انفال به وقوع این جنگ اشاره کرده است و به تجزیه  و تحلیل آن پرداخته است.

سوره انفال

قبلاً در صفحه 29 این نوشتار درباره این سوره مطالبی ‌بیان گردید که در تکمیل آن موارد ذیل بیان می‌شود. در این سوره آیاتی خاص در باره جنگ بدر نازل ‌‌شده‌است از آیه 7 الی 14 این سوره به طور خاصی به تشریح حال و هوای مبارزان کنار رسول و کمک‌‌های آسمانی که به آنها صورت گرفته پرداخته است می‌فرماید: "به یاد بیاورید هنگامی‌را که خدا یکی از دو دسته(کاروان تجاری یا سپاه نظامی) را به شما وعده داد که از آن شما باشد و شما دوست داشتید که دستۀ ‌‌بی‌سلاح برای شما باشد و خدا می‌خواست حق را با کلمات خود ثابت و کافران را ریشه کن کند تا حق را ثابت و باطل را نابود گرداند هر چند مجرمان خوش نداشته باشند. و زمانی که پروردگارخود را به فریاد می‌طلبیدید پس دعای شما را اجابت کرد که من شما را با هزار فرشته ردیف شده یاری می‌کنم و این را خداوند جز بشارتی برای شما قرار نداد تا آنکه دلهای شما به اطمینان برسد و پیروزی جز در نزد خدا نیست که خدا شکست ناپذیر است. و آنگاه که خواب سبک آرامش بخشی که از جانب او بود بر شما مسلّط ساخت و از آسمان بارانی بر شما فرو بارید تا شما را با آن پاک گرداند و وسوسه شیطان را از شما بزداید و دلهایتان را محکم سازد و گامهایتان را استوار دارد. و زمانی که پروردگارت به فرشتگان وحی می‌کرد که من با شما هستم پس کسانی را که ایمان آورده‌اند ثابت قدم بدارید به زودی در دل کافران وحشت خواهم افکند. پس فراز گردنها را بزنید و همه سرانگشتان را قطع کنید این بدان سبب است که آنان با خدا و پیامبر او به مخالفت برخواستند و هرکس با خدا و پیامبر او به مخالفت برخیزد قطعاً خدا سخت کیفر است. این عذاب را بچشید و بدانید که برای کافران عذاب آتش هم خواهد بود."[170]

قریشیان دو نوع کاروان داشتند: کاروان "عیر" و کاروان "نفیر". کاروان عیر که کارش اقتصادی بود و مال التجاره و اموال خود را از مکه به شام می‌برد. از شام نیز کالای تجاری خریداری کرده و به مکه می‌آوردند. در ایام جنگ بدر تعداد نفرات این کاروان حدود چهل نفر به رهبری ابوسفیان بود که اموال سران قریش را به شام می‌برد. مسلمانان در ابتدا می‌خواستند با این کاروان بجنگند چون هم نفرات آنها کم بود و هم مال فراوان داشتند.  کاروان دوم کاروان نفیر بود که حدود هزار تن بودند و برای جنگ با مسلمانان از مکه خارج شده و در پس کاروان عیر می‌آمدند که مبادا مورد حمله قرار بگیرد و قصد داشتند که به مدینه و سپاه حضرت رسول(ص) نیز حمله بیاورند.

نظر مسلمانان

از سوی دیگر مسلمانان دوست داشتند که به کاروان عیر حمله کنند و به پیامبر(ص) گفتند ما به عیر حمله کنیم اما ابوسفیان از فتنه مسلمانان آگاه شد و محل خود را‌ترک و از راه دیگری به سوی شام رفت.

نظر خداوند

اما خداوند می‌خواست که مسلمانان با کاروان نفیر رو در رو شود و لشکر اسلام هر چه گشت نتوانست کاروان عیر را پیدا کند لذا مجبور شدند که با کاروان نفیر رو در روشوند و این اراده خداوند بود. خداوند دوست می‌داشت که جنگ نظامی‌بین مسلمانان و مشرکان صورت پذیرد تا موارد ذیل که در آیات فوق آمده بر مسلمانان و کافران روشن شود.

  1. ثابت کردن حق با کلمات.[171]
  2. ریشه کن کردن کافران.[172]
  3. استجابت دعا زمانی که مومنان دست به دعا بر می‌دارند. تا آنها خدا را در هر لحظه در کنار خود احساس کنند.
  4. نشان دادن دخالت عالم غیب در عالم مشهود با اعزام فرشتگان ردیف شده به کمک مومنان.
  5. این کمک فرشتگان برای دادن اطمینان قلبی ‌به مسلمانان، آوردن خواب سبک برای مسلمانان برای آرامش بیشتر آنها، نزول باران برای پاک کردن سر و صورت از گرد و غبار برای مومنان، دور کردن وسوسه‌‌های شیطان از آنها، محکم کردن دلهایشان، استوار کردن پاهایشان و در ادامه‌ترس انداختن در دل کافران ، بریدن سرهای آنها و قطع انگشتان آنها و ... بوده است.[173]

قبل از ادامه شرح حال جنگ بدر، باید کمی‌عقب‌تر برویم و بررسی کنیم که در مدینه وقتی مسلمانان خبردار شدند لشکر مشرکین حرکت کرده چه واکنشی نشان دادند. هم واقدی و هم ابن سعد هر دو گفته‌اند که تعداد کمی‌از مردم مدینه حاضر شدندکه در این جنگ شرکت کنند و عده زیادی از آمدن به غزوه بدر خودداری کردند[174]. بسیاری از آنها باور نداشتند که پیامبر توانایی فرماندهی نظامی‌و اجرای تاکتیک‌‌های آن را داشته باشد، از آمدن خودداری کردند تا ببینند که کار به کجا می‌کشد. پیامبر مسلمانان را در مدینه گرد آورد و از آنها خواست که نظرات خود را در باره این جنگ با همه در میان بگذارند.

 بعضی از بزرگان مهاجر که از مکه به مدینه آمده بودند اعلام کردند که ما  از مکه آمدیم برای جنگ نیامده ایم و اسلحه و نفرات ما بسیار اندک است. ارتش قریش بسیار مغرور و ‌‌بی‌رحم است و تا بوده با عزّت و قدرت زندگی کرده است.[175] آنها می‌خواستند بگویند قریش شکست ناپذیر، و با نفرات بسیار زیاد هستند و ما هم نه اسلحه داریم و نه نیرو ، چگونه می‌توانیم با سپاه مغرور مشرکان مبارزه کنیم.

 این سخنان پای مسلمانان را سست می‌کرد که به یکباره مقداد، صحا‌‌بی‌شجاع پیامبر برخاست و عرض کرد یا رسول الله میدانیم لشکر قریش متکبّر است و مغرور ولی ما به تو ایمان داریم و تو را تصدیق کرده ایم و شهادت داده ایم بر این که آن چه که تو آورده ای حق است. به خدا سوگند اگر بفرمایی تا در زبانه‌‌های آتش پر دوام از چوب غضا فرو رویم و یا در انبوه تیغ هراس دراییم، درمی‌آییم و تو را تنها نمی‌گذاریم بلکه می‌گوییم آنجا که پروردگار امر فرموده است برو ما هم می‌آییم و در رکاب شما می‌جنگیم. سپس رسول خدا(ص) برایش جزای خیر از خداوند خواست. ازمیان انصار نیز سعد بن معاذ برخواست و فریاد زد پدر و مادرم فدایت یا رسول الله ما به تو ایمان آورده ایم و تو را تصدیق کردیم و شهادت دادیم بر اینکه هر چه بیاوری حق است و از ناحیه خداست بنابراین به آن چه می‌خواهی امر کن که ما با جان و دل قبول می‌کنیم و آنچه که می‌خواهی از اموال ما بگیر و هر چه می‌خواهی برای ما بگذار. به خدا سوگند اگر دستور دهی تا در این دریا فرو شویم اطاعت شده و تنهایت نمی‌گذاریم و از خدا امیدواریم که از ما به تو رفتاری نشان دهد که مایه روشنی دیدگانت باشد پس ‌‌بی‌درنگ ما را حرکت بده که برکت خدا همراه ماست.

رسول خدا خوشحال شد و فرمود حرکت کنید به برکت خدای و خدا به من وعده داده بر یکی از دو طایفه غلبه یابیم و خداوند وعده خود را خلاف نمی‌کند. به خدا سوگند گویا همین الان قتلگاه ا‌‌بی‌جهل بن هشام، عتبه بن ربیعه و شیبه بن ربیعه .... را می‌بینم[176]. سپس پیامبر با سیصد و سیزده مرد جنگی بسوی جنگ با مشرکان حرکت کرد تا به سر چاههای بدر رسیدند[177] پرچم جنگ بدست علی(ع) بود. لشگر اسلام، رو در رو با سپاه مشرکین در بدر قرار گرفتند.استاد طباطبایی می‌فرمایند: فرستادن ملائک به منظور بشارت و آرامش دلها بود نه برای اینکه کفار بدست آنها هلاک گردند. منظور از نزول ملائک تنها سیاهه لشکر و در آمیختن در سپاه مسلمانان بود تا بدین وسیله مسلمانان افراد خود را زیاد یافته دلهایشان محکم شود و در مقابل، مشرکین مرعوب گردند؛ و اینکه فرمود یاری قوا بدست خداست، بیان انحصار حقیقت و یاری و نصرت درخدای تعالی است و این اگر پیشرفت و غلبه به کثرت نفرات و داشتن نیرو و شوکت بود می‌بایستی مشرکین -که هم عده شان بیشتر بود و هم تجهیزاتشان مجهز‌تر از مسلمین بود- بر مسلمانان غلبه می‌کردند.

خداوند به عزّت خود مسلمانان را یاری داد و به حکمت خود، یاریش را به این شکل و به این صورت عطا کرد. این یاری و نصرت به وسیله بشارت و آرامش دادن به دل‌‌ها همان موقعی بود که در اثر آرامش یافتن دلها همه به خواب رفتند . معلوم است که اگر‌ترس و رعب از بین نرفته بود معقول نبود که در میدان جنگ، خواب بر آنها مسلط شود. خداوند متعال باران هم بر سر آنها بارید تا آنها را پاکیزه گرداند و وسوسه شیطان را ار دلشان بزداید تا دلهایشان قوی شود. با آمدن باران کم، ریگ زیر پای آنها محکم و سفت شد و از لیز خوردن جلوگیری کرد. درهمان زمان شیطان وسوسه کرد که مشرکین چاهای آب را گرفته‌اند و اینک شما بدون طهارت نماز می‌خوانید؛ یکی از دلایل باران، از بین بردن این وسوسه شیطانی بود. خداوند بر مومنان دستور داد که گردن و انگشت کافران را در جنگ قطع کنند تا ریشه کافران قطع شود.[178]

در این جنگ، ابوجهل ابتدا پایش به وسیله معاذ بن عمرو بن جموع قطع شد و سپس به وسیله مجاهدان دیگر کشته شد.[179] در نبرد تن به تن عتبه بن ربیعه و شیبه بن ربیعه و ولید بن عتبه بدست حضرت حمزه و علی(ع) کشته شدند[180] که‌ترس و رعب بر سپاه مشرکان افتاد و سرانجام سپاه هزار نفری مشرکان به یاری خداوند، فرشتگان و مومنان در هم شکست. اولین پیروزی بزرگ نصیب مومنان شد و برای آنها ثابت شد که خداوند در بین آنهاست و همراهِ با حضرت رسول(ص) و مومنان مخلص می‌باشد. در ایام حکومت علی(ع)، در جنگ صفین علی(ع) نامه ای به معاویه نوشت و فرمود: "من ابوالحسن هستم که جدّت عتبه، و عمویت شیبه و دایی ات ولید و برادرت حنظله را کشتم: کسانی را که خدا خونشان را در بدر به زمین ریخت. آن شمشیر هنوز هم با من است و با قلب ‌‌بی‌باکم با دشمن روبرو می‌شوم."[181]

 در آن جنگ 70 نفر کشته و 70 نفر اسیر شدند و بقیه سپاهیان مشرکان پا به فرار گذاشتند. جبرییل در آن روز به حضرت رسول(ص) گفت مشتی خاک برگیر و بر آنها بپاش و پیامبر(ص) از علی(ع) خواست مشتی از سنگریزه‌‌های گردآلود را به او بدهد. سپس آنها را به طرف سپاه مشرکان پرتاب کرد و فرمود " شاهت الوجوه مشوه " ، قبیح باد این چهره‌‌ها[182] . خداوند چنان اثری در این کلام به وجود آورد که دلهای مشرکان پر از وحشت و ناامیدی شد[183] خداوند در قرآن فرمود: "ما رمیت اذ رمیت" شما آنها را نکشتید بلکه خدا آنان را کشت بلکه خدا (تیر) افکند[184]. همچنین خداوند فرمود: در جنگ بدر با سه هزار ملک به یاری آمده است.[185] یعنی آن هزار نفر که به ردیف آمدند هر کدام دو ملک دیگر را همراه خود داشته‌اند که درمجموع سه هزار ملک می‌شود.

 بعد از شکست و بدست آمدن اسیر، عباس و عقیل بن ا‌‌بی‌طالب جزو اسرای قریش بودند. پیامبر(ص) به آنها گفت فدیه بدهید و خود را آزاد کنید. عباس گفت من پولی ندارم اجازه بده در میان شما گدایی کنم . پیامبر به او فرمود آن پولی که به همسرت داده ای و گفتی پنهان کن بگو برایت بیاورد. ابن عباس گفت گواهی می‌دهم که تو رسول خدا هستی زیرا از این موضوع هیچ کس جز من و همسرم خبر نداشت و سپس خود و عقیل را با دادن فدیه خرید و آزاد کرد[186]. عباس تا صبح گریه می‌کرد و سپس ایمان آورد و اسلام خود را پنهان کرد و به مکه برگشت. ابولهب چند روز پس از جنگ بدر یا نه روز  پس از جنگ مرد[187].  از افراد مهم و سران مشرکین قریش که در بدر کشته شدند می‌توان اسامی‌ذیل را نام برد: حارث ابن عامر، شیبه، عتبه، ربیعه و دو پسرش، زمعه بن مطلب، ابوجهل، امیه بن خلف، بنیه، منیه، پسران حجّاج  و... . تعدادی مثل عباس عموی پیامبر که نهانی مسلمان شدند و در  کنار آنها ابولهب که در مکه مرد و بدین‌ترتیب ستون خیمه کفر و شرک در جنگ بدر فرو ریخت[188].

 از میان مسلمانان نیز 14 نفر شهید شدند. شش نفر از مهاجرین و هشت نفر از انصار[189]. در هر حال پیامبر بر اساس آیه اول سوره انفال که در همان زمان نازل شد یک پنجم غنائم را به دست خود گرفت و این سنّت از سوی خداوند برای حفاظت مالی از پیامبر و اهداف او بود که در هر جنگی بعد از آن به اجرا در آمد. حال پیامبر توان اقتصادی پیدا کرده و توانسته سران اصلی شرک را از میان بردارد. یاران با وفای زیادی نیز به گرد او جمع آمده‌اند و با کمک آنها توانسته لشکری قدرتمند بسازد، تاکتیک و آموزش جنگی ببینند و برای نبردهای آینده آماده‌تر شوند. خدا و ملائک در کنار آنها صف آرائی کرده و به ردیف ملائک به کمک او قیام کرده‌اند. پیروزی بزرگی در کامشان نشسته که روحیه بخش و امید دهنده بسیار مهمی‌برای آنان بود.

 بدین‌ترتیب جنگ بدر پایان یافت  پیامبر به مدینه برگشت. در این جنگ، 36 نفر از مشرکان به دست حضرت علی کشته شدند که نام بسیاری از سران قریش در بین آنهاست . بعضی از آنها عبارتند از ولید بن عتبه که از پهلوانان نامی‌عرب بوده، طعیمه بن عدی از رهبران قریش، عاص بن سعد از شجاعان عرب، حارث ابن زمعه، عاص بن منبه، هشام ابن ا‌‌بی‌امیه، نوفل بن خویلد، حنظله ابن ابوسفیان و اوس بن مغیره که از بزرگترین دشمنان رسول(ص) بودند.[190]

 بعد از جنگ بدر، غزوۀ بنی قینقاع به وجود آمد و چون این قبیله یهودی بودند ما نبردهای مسلمانان با یهودیان را که در جنگ بنی قینقاع، بنی نظیر و بنی قریظه و خیبر بوده است را جداگانه در این نوشتار آورده ایم. تنها جنگ باقی‌مانده با یهودیان، غزوۀ بنی مصطلق یا غزوه مریسیع است که به دلیل نداشتن بعد نظامی‌قابل توجه، آن را در سیر تاریخی اش بیان می‌کنیم. اما پیروزی بر قبیله بنی مصطلق ابعاد فرهنگی بسیاری داشت که آن را در بحث زنان پیامبر و ازدواج جویریه با آن حضرت که از یهودیان بود توضیح داده ایم.

غزوۀ سویق

ابوسفیان بعد از شکست بدر با تعدادی از مشرکان به سرحدات مدینه نزدیک شد و یک نفر را نیز شهید کرد اما از سپاه اسلام ‌ترسید و فرار کرد. پیامبر با لشکر خود به دنبال او رفت و ابوسفیان برای سبک شدن بار اسبان و شتران خود همه سویق‌‌هایی را -که خوراک آنها بود- به زمین ریختند و گریختند. پیامبر در پی آنها رفت، سویق‌‌ها را جمع کرد ولی به خود ابوسفیان نرسید و به ناچار به مدینه بازگشت.  این غزوه را به همین سبب سویق نام نهادند[191].

 بعد از این غزوه، غزوۀ نحطفان در محلی به نام ذی امر و سپس غزوۀ بنی سلیم در بجران و سریۀ قَردَه به فرماندهی زید ابن حارثه ایجاد شد که در اولی فرمانده دشمن مسلمان شد و بدون جنگ به محل خود برگشته و شروع به تبلیع اسلام نمودند و دومی‌قبل از اینکه سپاه اسلام برسد مشرکین گریختند. در سریۀ قرده، کاروانی از قریش به غنیمت به دست مسلمین افتاد و به جز یکی دو نفر بقیه کافران فرار کردند[192].

غزوه احد

این جنگ در نیمه دوم سال سوم هجری اتفاق افتاده است که حدودا یک سال بعد از جنگ بدر بوده است. ابوسفیان مال فراوانی فراهم آورد و لشکر کفّار را تجهیز نمود وبرای جنگ با پیامبر به سوی مدینه لشکر کشید. ‌این‌بار سپاه مشرکان سه هزارنفر بود[193]. مشرکان به کوه احد در نزدیکی مدینه رسیدند. احد کوهی بود که به هیج کوه دیگری متصل نبود و به تنهایی قرار داشت و چون واحد بود به آن کوه احد یعنی کوه واحد می‌گفتند. این کوه در یک  فرسخی مدینه قرار داشت.

 عباس عموی پیامبر که قبلاً مسلمان شده بود خبر حمله قریش را به پیامبر رسانید. پیامبر در مسجدی به مشورت نشست و به همه اعلام کرد که در شهر مدینه به دفاع بپردازند. اکثراً رای دادند که بیرون از مدینه به جنگ کفّار بروند. علیرغم نظر خود، حضرت رسول(ص) به نظر مردم توجه و سپاه هزار نفری  خود از مدینه خارج نمود. سپاه اسلام در منطقه احد رودر روی سپاه مشرکان قرار گرفت.

اولین ضربه را عبداله بن ا‌‌بی ‌به سپاه پیامبر وارد کرد. او به همراه سیصد نفر از کسانی که پیرو او بودند در بین راه از لشکر پیامبر جدا شد. عبداله ابن ا‌‌بی‌که سرکرده گروه مخالف پیامبر در مدینه بود و دائماً در حال اعتراض بود اما به ظاهر اسلام آورد تا از آسیب مسلمانان در امان باشد. او هنگام برگشتن از جنگ شعار می‌داد که رأی ماندن در مدینه درست بود پیامبر این رأی را اجرا نکرد و نظر کودکان را قبول کرد و جنگ در بیرون مدینه ‌‌بی‌فایده است. او اوس و خزرج را نیز تحریک به برگشت می‌کرد که موفق نشد.

در ‌اینباره در قرآن[194] آمده است: "یاد کن زمانی را که در{جنگ احد} بامدادان از پیش کسانت بیرون آمدی تا مومنان را برای جنگیدن در مواضع خود جای دهی و خداوند شنوا و داناست. و آن هنگام که دو گروه از شما بر آن شدند که سستی ورزند با آنکه خدا یاریشان بود و مومنان باید تنها به خدا توکل کنند." به هر تقدیرپیامبر(ص) با هفتصد نفر از یاران باقی مانده به نبرد با قوای سه هزار نفری مشرکان در احد رفت. ابن خلدون می‌نویسد که پیامبر پنجاه سوار و پنجاه تیرانداز داشت. عبداله بن جبیر را فرمانده تیراندازان ساخت و آنان را در پشت سپاه قرارداد تا نگذارند کسی از پشت سر حمله کند. پیامبر به آنها گفت از اینجا حرکت نکنید تا فرمان من به شما برسد و اگر دیدید که دشمن ما را شکست داد و تا مدینه تعقیب نمود باز شما از اینجا حرکت نکنید و از این محل دفاع نمائید. ابوسفیان خالد بن ولید را گفت که از پشت کوه به مسلمانان حمله کند تا آنها را در محاصره کامل بگیرند.

جنگ در میدان شروع شد و مشرکان پا به فرار گذاشتند. خالد بن ولید از پشت احد به مسلمانان حمله کرد. دفاع سرسختانه کمانداران و تیرهای آنها مانع از پیش رفت خالد شد. خالد عقب نشینی کرد در آن وقت مسلمانان شروع به غنیمت گیری کردند. تیر اندازان به فرمانده خود گفتندکه ما نیز به غنیمت گیری می‌رویم . عبداله بن جبیر گفت از خدا بترسید، پیامبر(ص) دستور داده اینجا را‌ترک نکنیم، گفتند پیامبر تا شکست کفّار چنین دستوری داده بود. این را گفتند و به تدریج از کوه پایین آمدند. خالد بن ولید که منتظر فرصت بود دفعه دوم از پشت کوه حمله کرد عبداله بن جبیر با دوازده نفر از یارانش که باقی مانده بودند به شهادت رسیدند. مسلمانان در محاصره افتادند و در مدّت کمی‌هفتاد نفر از آنها شهید شدند. پیامبر(ص) فریاد زد و آنها را فرا می‌خواند ولی کسی توجه نمی‌کرد[195] . همه مسلمانان فرار کردند و تنها تنی چند از یارانش مانند علی(ع) ـ ابودجانه ـ به سختی از او دفاع کردند. کافران با سنگ به صورت رسول(ص) کوبیدند که دندان او شکست و تکه‌‌های آهن و گوشت و استخوان صورت رسول(ص) فرو رفت. یکی از مسلمانان خواست با دندان آهن فرو رفته در صورت رسول(ص) را در آورد که دندانش شکست. پیامبر در گودالی افتاد حضرت علی(ع) و ابودجانه او را به سختی از گودال در آوردند و او را به بالای کوه احد بردند.

کافران جنازه‌‌های شهدا را تکه تکه کردند. و حضرت حمزه سید الشهدا را نیز از هم دریدند. حضرت علی(ع) 70 ضربه بر بدنش اصابت کرد. مسلمانان فراری به کوه احد نزد پیامبر برگشتند. ابوسفیان به سوی مکّه برگشت و پیامبر از کوه احد پائین آمد. درباره این شکست سنگین بیش از 50 آیه در سوره آل عمران نازل ‌‌شده‌است[196]. این واقعه از زوایای مختلف توسط خدا و قرآن مورد توجه قرار گرفته و عوامل موثر در این شکست مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. حضور شیطان، سستی مسلمان، دلهای دنیاپرست، خیانت منافقان، توطئه یهودیان، گوش نکردن به حرف رسول(ص)، فرار از میدان جنگ ، تسلیم شایعات شدن، ضعف ایمان، میل به باطل ، عمیق نشدن اعتقاد در دل و .... دلایل اصلی این شکست بوده است[197].

یارانی که در احد شهید شدند

حمزه بن عبدالمطلب: او که از پیامبر بزرگتر بود به وسیله وحشی غلام هند و ابوسفیان کشته شد و سپس بدن او را مثله کردند. هند، اندامهای او مانند بینی و لب و اندام مردانگی را برید و با آنها برای خود دستبند درست کرد. جگر او را از سینه بیرون کشید و گاز زد و همه‌اندامها را با خود به مکه آورد.[198]

مصعب ابن عمیر: همسر او حمنه نام داشت که بعدها زن طلحه بن عبیداله شد و محمد طلحه از او بدنیا آمد.[199]

عبداله ابن جحش: که از خداوند آرزوی شهادت کرده بود به شهادت رسید و بدنش مثله شد و در کنار حضرت حمزه با هم در یک جا دفن شدند.

ابوسلمه: او دوست با وفای حضرت رسول بود که در احد به شهادت رسید و پیامبر همسر او ام سلمه را به عقد خود در آورد.

از دیگر یاران رسول(ص) می‌توان از سعد بن ربیع ـ عمر بن جموح حارث ابن اَنس تا هفتاد نفر دیگر نام برد.

حنظله غسیل الملائکه: که پدرش در سپاه کفار بود و از مُثله کردن او جلوگیری به عمل آورد. واقدی در مغازی نام بیش از 70نفر از شهدای احد را ذکر کرده است.[200]

حضرت حمزه(ع) سید الشهداء

در اینجا لازم میدانیم مختصری از شرح حال حضرت حمزه(ع) را بیان نمائیم.

حضرت حمزه عموی پیامبر(ص) 2 الی 4 سال بزرگتر از ایشان بود. او فرزند عبدالمطلب جدّ بزرگ رسول(ص) است. میدانیم که عبدالمطلب 10 فرزند پسر داشت که دو پسر او در جریان بعثت پیامبر(ص) نقش‌‌های مهمی‌را ایفاءکردند. یکی از فرزندان عبدالمطلب ابولهب است که به‌شدّت با پیامبر بعد از بعثت مخالفت کرد. اگرچه ابو لهب قبل از بعثت حمایت‌‌های قابل توجه از حضرت رسول(ص) نمود اما بعد از بعثت دشمنی سرسختانه ای با پیامبر(ص) داشت. یکی ابوطالب سرپرستی حضرت رسول(ص) را به عهده گرفت و تا سال 10 بعثت سرسختانه از مسلمانان و حضرت رسول(ص) حمایت کرد و دیگری، برادر دیگر آن‌ها  یعنی حضرت حمزه سید الشهداء می‌باشد . "حمزه" در لغت به معنای صلابت و شیر بیشه ، شیر و تیز معنی ‌‌شده‌است.[201]

حمزه سیدالشهدا  در 2 یا 4 سال قبل از واقعه عام الفیل که در آن ابرهه حبشی به کعبه حمله کرده است به دنیا آمد. دایه او زنی به نام ثویبه بود که به او شیر می‌داد و یکی از دایگان حضرت رسول(ص) قبل از رفتن او به نزد حلیمه، ثویبه بوده است که چندین روز حضرت رسول(ص) را شیر داده و به نوعی حضرت حمزه برادر رضاعی پیامبر(ص) نیز محسوب می‌گردید.

می‌گویند ثویبه کنیز ابولهب بوده است. وقتی که ابولهب متوجه تولد پیامبر(ص) می‌گردد از خوشحالی ثویبه را آزاد میکند. ثویبه چندین روز پیامبر را شیر می‌دهد تا حلیمه آمده و دایه او  می‌گردد.[202] لقب اسد ا... بعد از شهادت او توسط جبرئیل به او داده ‌‌شده‌است[203] و لقب سید الشهدا نیز داشته است.[204] حمزه(ع) قبل از بعثت همچون ابوطالب و پدرش عبدالمطلب، دین حنیف، دینی که اعتقاد به حضرت ابراهیم(ع) داشت را برگزیده بود و هرگز در برابر بتی عبادت نکرده بود.

 مسلمان شدن حمزه (ع) را معلول دو حادثه میدانند: یک بار دید که مشرکان بچه دان شتری را روی سر پیامبر انداختند که او را به شدت عصبانی کرد[205] لذا برای فهم اسلام و آگاهی از آن اقدام نمود و با آگاهی کامل اسلام را پذیرفت[206] و بار دوم روزی ابوجهل نزدیک کوه صفا با پیامبر روبرو شد و سخنان تند و فحاشی بسیار زشتی با حضرت رسول(ص) کرد که این خبر به گوش حمزه(ع) رسید و به سراغ ابوجهل رفت و با کمان خود بر سر او کوبید که سرش را شکاف داد و گفت:"تو محمد را دشنام می‌دهی مگر نمیدانی من به دین او در آمده ام؟ هرچه او بگوید من هم می‌گویم"[207] که با این حادثه هم اسلام  حمزه(ع) آشکار شد و هم از این پس فشار قریش بر مسلمانان کمتر گردید و شمشیر حمزه(ع) در دفاع از محمد(ص) بر علیه قریش بیرون کشیده شد[208].

 با پیوستن حضرت حمزه به اسلام بسیاری از اقوام او به اسلام پیوستند[209] و خود حضرت حمزه نیز اقدام به دعوت علنی در میان مکه برای اسلام نمود[210]. او حاضر نشد که پیامبر را تنها بگذارد و در کنار او ماند زمانی که مسلمانان به حبشه هجرت کردند[211] و با وجود توانایی‌‌های مالی و حمایت‌‌های که از او انجام میشد در شعب ابوطالب نیز به همراهی با پیامبر پرداخت. با او به شعب رفت و در محاصره اجتماعی- اقتصادی قرار گرفت[212]. زمانی که پیامبر با مردم مدینه در "عقبۀ دوم" پیمان می‌بست حضرت حمزه(ع) از پاسدارانی بود که حفاظت این جلسه را به عهده گرفته بودند[213]. او در قبل از هجرت به طور دائم از پیامبر حفاظت می‌کرد. حمزه روزی مشاهده کرد که برادرش ابولهب -که همسایه حضرت رسول(ص) بود- مدفوع و فضولات خودشان را در درب خانه رسول(ص) ریخت. ‌‌بی‌درنگ آنها را جمع کرد و بر سر و صورت برادر خود ابولهب ریخت[214]. او به همراه پیامبر به مدینه هجرت کرد و در پیمان برادری که بین مسلمانان به وسیله پیامبر ایجاد شد، حضرت رسول(ص) او را با پسرخوانده خود، زید، برادر اعلام کرد. حمزه در شب جنگ احد بعد از اینکه از حضرت رسول بشارت شهادت یافت زید بن حارثه را وصی خود قرار داد . پیامبر در آن پیمان حضرت علی(ع) را به عنوان برادر خود انتخاب کرد و سپس دست علی(ع) را بلند کرد و فرمود : "هذا اخی" این {علی} برادر من است. سپس فرمودند و این حمزه اسد الله و اسد الرسول و زید بن حارثه وصی  برادرش حمزه است.[215]

در قرآن کریم چند آیه وجود دارد که به طور مصداقی در شأن حضرت حمزه(ع) نازل ‌‌شده‌است.

آیه اول: آیه 19 سوره حج است که می‌فرماید: " اینان دو گروهند که درباره پروردگارشان به مخاصمه و جدال پرداختند و کسانی که کافر شدند لباس‌‌هایی از آتش برای آن‌ها بریده شده و مایع سوزان و جوشان بر سرشان ریخته می‌شود." از حضرت ابوذر نقل شده که این دو گروه یکی مدافعان کفر و شرک بودند که عبارتند از ولید ، عتبه ، شیبه از سران قریش و دیگری مدافعان حق یعنی حضرت علی (ع) و حضرت حمزه و عبیده می‌باشند که در جنگ بدر، مشرکین به دست مومنان کشته می‌شوند.[216]

آیه دوم: مربوط به آیه مشهور من المومنین رجال صدقوا...[217] است که می‌فرماید" در میان مومنان مردانی هستند که بر عهدی که با خدا بسته‌اند صادقانه ایستاده‌اند بعضی پیمان خود را به آخر برده‌اند( و به شهادت رسیدند)  و بعضی دیگر در انتظار مانده‌اند و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود نمی‌دهند که گروه اول شهید شده عبارتند از حضرت حمزه و جعفر و گروه دوم حضرت علی(ع) و یاران همراه او می‌باشند "[218] . حضرت علی(ع) مصداق قسمت اول آیه را حضرت حمزه(ع) و قسمت دوم را خودش معرفی کرده است.[219]

آیه سوم: آیه دیگر" الم نجعل الذین آمنوا... "[220] می‌باشد که می‌فرماید " آیا کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند همچون مفسدان در زمین قرار دهیم یا پرهیزکاران را همچون کافران؟ " ابن عباس این آیه را در شأن حضرت علی (ع) و حضرت حمزه و عبیده در جنگ بدر معرفی کرده است.[221]

آیه چهارم :آیه بعدی آیه یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله و کونوا مع الصادقین است[222] " ای کسانی که ایمان آوردید از خدا بپرهیزید و با صادقان باشید. یکی از صادقین را حضرت حمزه(ع) معرفی میکند.[223]

آیه پنجم:" و من یطع الله و الرسول فاولئک مع الذین انعم ا... علیهم من النبیین و الصدیقین والصالحین و حسن اولئک رفیقا " کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند در( روز قیامت ) همنشین کسانی خواهند بود که خدا نعمت خود را بر آن‌ها تمام کرده و پیامبران، صدیقان، شهداء، صالحین و آنها رفیق‌‌های خو‌‌بی‌هستند.[224] پیامبر اکرم می‌فرماید: مصداق نبیین من هستم، مصداق صدیقین برادرم علی(ع) است و مصداق شهداء عمویم حمزه(ع) است و اما مصداق صالحان دخترم فاطمه( س ) و دو فرزندش حسن و حسین(ع) می‌باشند.[225]

از این دست آیات در قرآن  باز هم دیده می‌شود که در شأن حضرت حمزه(ع) بیان ‌‌شده‌است مانند آیات 6 و 5 سوره عنکبوت ، سوره فاطر آیه 19 و22، حدید آیه 19، توبه آیه 19، حج 24 و 39 و 40، حجرات آیه 15، قصص 61، مطففین 12 و 23، کهف آیه 2، زمر آیه 22، صف آیه 4، نور آیه 36 که مفسرین آنها را درباره حضرت حمزه(ع) بیان کرده‌اند.

حمزه ابن عبدالمطلب، سید الشهدا سرانجام در غزوه احد به ناجوانمردانه‌ترین شکل به شهادت رسید. سید ابن طاووس نقل می‌کند که در شبی‌که فردای آن جنگ احد آغاز می‌شد رسول خدا(ص) با حمزه ملاقات کرد و به او فرمود حمزه به زودی به سفر آخرت خواهی رفت اگر خدای تعالی درباره اسلام و ایمانت بپرسد چه خواهی گفت؟ حضرت حمزه(ع) گریست و گفت: مرا ارشاد فرموده به من بفهمانید. حضرت رسول(ص) فرمودند: شهادت می‌دهی که خدای تعالی خدای واحد جهان است و به نبوّت من شهادت می‌دهی و شهادت می‌دهی به ولایت حضرت علی(ع) ولایت امامان از نسل امام حسین(ع) و برای فاطمه(س) سیّده زنان دو جهان و... . حضرت حمزه گفت: ایمان آوردم و به راستی به آن گواهی می‌دهم. سپس حضرت رسول(ص) فرمود: حال گواهی بده که خودت سیّد و آقای شهیدان و اسد الله و اسد الرسول هستی و حضرت حمزه به سجده افتاد و سپس برخاست و چشمان پیامبر را بوسید و گفت : شما را براین شهادت گواهی می‌گیرم. (برای مطالعه بیشتر درباره حضرت حمزه الشهدا می‌توانید به کتابهای حیات القلوب جلد 2 ، حمزه اولین مدافع اسلام مجله حوزه حضرت حمزه حامی‌رسالت ـ جمعی از محققین ،حمزه سید الشهداء محمد صادق نجمی‌و ... مراجعه نمائید). 

فراریان سپاه اسلام از احد

واقدی می‌نویسد که شیطان در میان سپاه پیامبر(ص) به شکل انسان آمد و فریاد زد محمد(ص) کشته شد که این خبر باعث شد که مسلمانان سست شده و گریختند.[226] از کسانی که نام او به طور آشکار در روایت کتب اهل سنت آمده که از جنگ احد گریخته است عثمان است.[227] بلاذری تلویحاً به فرار عمر از جنگ اشاره نموده و می‌نویسد عمر بن خطاب همراه گروهی برگشتند و در گوشه ای نشسته بودند[228] در جای دیگر چنین آورده است از جمله افرادی که گریختند فلان بود که در نسخ‌‌های فعلی مشخص نمی‌کند منظور از فلان چه کسانی هستند اما بعضی از نسخه‌‌های قدیمی‌تر فلان را عمر و ابوبکر نام برده‌اند.[229]

فاجعه رجیع

بعد از جنگ احد هیئتی از قبیلۀ عضل به مدینه آمد و به پیامبر گفتند که کسانی را با ما بفرست تا قبیلۀ ما را آموزش اسلام دهد. پیامبر شش نفر از بهترین یاران خود را همراه آنان کرد اما این قبیله به آنها خیانت کرد و آنها را محاصره نمود و سه نفر را شهید و سه نفر را اسیر کردند که یک نفر از آنها در بین راه و دو نفردر مکه شهید شدند.[230]

بِعر معونه

طبرسی در مجمع البیان ذیل آیه و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل ا.. نقل کرده که مردی به نام ابو براء عامر بن مالک که رئیس قبیله عامر بود نزد رسول(ص) آمد و تقاضای مُبلّغ کرد. پیامبر 40 تا 70 نفر از جوانان را به قبیله آنها فرستاد . عامر بن مالک گفت آنها را به نزد عامر بن طفیل در قبیله بفرستید و خود در مدینه ماند و آنها بسوی قبیله حرکت کردند اما افراد قبیله به جای آموزش، آنها را محاصره کرده و یکی بعد از دیگری همه را کشتند و به شهادت رسانند.[231]

غزوه خندق یا احزاب

چون پیامبر بنی نظیر را بیرون راند آنها به خیبر رفتند، از آنجا با مشرکین همدست شدند و آنها را به گرفتن مدینه تشویق کردند. در سال پنجم هجری، ابوسفیان از تمام قبایل عرب اعم از مشرک و یهودی دعوت کرد که به مدینه حمله کنند. پیامبر به صلاحدیدِ سلمان فارسی، خندقی بر گرد مدینه حفر نمود و تصمیم بر مقاومت در داخل مدینه شد. سپاه مشرکین مدینه را محاصره کردند. جاهایی از خندق به‌اندازه مناسب عریض نشده بود. تنی چند از مبارزان مشرکین مانند عکرمه بن ابوجهل، نوفل بن عبداله، عمر بن عبدود و ...  از آن عبور کرده و هماورد طلبیند.[232] حضرت علی(ع) عمر بن عبدود را کشت و بقیه یارانش فرار کردند.پیامبر فرمود ضربت علی به عمر بن عبدود برتر از اعمال امّت تا روز قیامت است.[233]

در این جنگ از قریش چهار هزار نفر ، از قبیله بنوسلیم  هفت صد نفر ، از قبیله فزاده هزار نفر، از قبیله اشجع چهار صد نفر، از بنومره نیز چهارصد نفر و از قبایل متفرقه دیگر هم بودند که مجموعاً ده هزار نفر می‌شدند. پیامبر در همین زمان که در حال کندن خندق بود به شهود دید که حکومت‌‌های ایران و روم و مصر سقوط می‌کنند.[234] یهود بنی قریظه پیمان خود را با پیامبر شکستند و با مشرکین همکاری کرده‌اند.

آیاتی چند در قرآن در باره جنگ خندق نازل ‌‌شده‌است. « اذا جاکم من فوقکم... منافقون اذ یقول المنافقون»[235] که بیانگر وحشت مسلمانان از محاصره مدینه و نزدیک شدن بیش از حد دشمنان به آنها بوده است. از داخل مدینه یهودیان پیمان شکن نیز به کمک کافران رفته و به مردم در داخل شهر شبیخون می‌زدند. اما به دلایلی همچون اختلافی که توسط یک کافر مسلمان شده ولی مخفی از دید کافران، بین مشرکین و یهودیان به وجود آمد، بادها و طوفانهای سخت و سرد شدن بسیار زیاد هوا و کشته شدن عمرو بن عبدود سردار قدرتمند مشرکان بدست حضرت علی(ع) و شکستن روحیه کافران، اتحاد مشرکین از هم گسست و بتدریج پراکنده شدند و از میدان جنگ دور گردیدند. سپس پیامبر به جنگ یهودیان بنی قریظه رفت و آنها را در هم شکست.

سرّیه‌‌های مختلف و سرکوب قبایل پراکنده کافران

بعد از شکست سختی که یهودیان در غزوۀ بنی قریظه از سپاه قدرتمند پیامبر متحمّل شدند قبایل پراکنده عرب در اطراف مدینه مزاحمت‌‌های مختلفی را ایجاد می‌کردند. پیامبر در غزوۀ بنی لیحان به متفرق کردن این قوم رفت و بعد از فرار آنها بازگشت. سپس در غزوه غابه حضور یافت که قبل از آن در حمله مشرکان در آن محل پسر حضرت ابوذر به شهادت رسیده بود و پیامبر(ص) سرکوب سختی از مشرکان انجام داد. بین زمان فتح قلعه‌‌های بنی قریظه تا رفتن به غزوه حدیبیه پیامبر شانزده سریۀ دیگر بر علیه قبایل یاغی و خیانتکار انجام دادکه به تدریج منطقه مدینه و حومه آن تا نزدیکی‌‌های مکّه از دشمن پاک سازی شد و امنیت و قدرت ویژه ای برای مسلمانان به دست آمد.[236]

صلح حدیبیه

در سال ششم هجری پیامبر برای حج عمره به همراه مسلمانان از مدینه به سوی مکه حرکت کرد. او در خواب دید داخل مسجدالحرام می‌شود و طواف می‌کند و سر می‌تراشد. حضرت این خواب را برای یاران نقل کرد و اینکار را دستور خداوند معرفی کرد. همه خوشحال شدند و به سوی مکه حرکت کردند. پیامبر در بین راه از قبایل عرب می‌خواست که با وی همراهی کنند و به مکه بیایند . این قبایل با آنکه مسلمان شده بودند ولی بسیاری از آنها از آمدن خود داری کردند چون فکر می‌کردند که در مکه کفّار آنها را قتل عام می‌کنند و دیگر به مدینه بر نخواهندگشت.[237]

 در بین راه پیامبر از عمر خواست که به مکه رود و از سران قریش اجازه طواف حج عمره را بگیرد. عمر چون نگران بود که قریشیان او را بکشند نرفت و عثمان را پیشنهاد کرد[238]. پیامبر ماموریت را به عثمان واگذار کرد. ابن اثیر می‌گوید: وقتی سپاه محمد(ص) به حدبییه رسید در ناحیه ای که خیلی به مکه نزدیک بود شتر زانو زد و از رفتن به جلو خودداری نمود. همه گفتند شتر از رفتن باز ایستاد پیامبر باز نایستاد بلکه بازدارنده فیلها در جنگ ابرهه او را ار رفتن به مکه بازداشته است.[239] یعنی اینکه خداوند نمی‌خواهد که ما از این جلوتر برویم. سپس حضرت رسول(ص) در آن محل اردو زدند تا فرستادگان از قریش به همراه نمایندگان مشرکان نزد ایشان آمدند. قبل از اینکه این نمایندگان به حدیبیه برسند پیامبر در زیر درختی به نام "رضوان"، مسلمانان را جمع کردند و از آنها خواستند که همگی بیعت دوباره انجام دهند و برای جهاد آماده باشند. تعداد مسلمانان را در آن روز از هزار و دویست تا هزار ششصد نفر اعلام کرده‌اند[240]. پیامبر به درخت رضوان تکیه کرد و مردم شروع به بیعت کردند که با مشرکان بجنگند و فرار نکنند. مردم با او به جان دادن درکنار رسول(ص) بیعت کردند و قول دادند که هرچه او بگوید عمل کنند و فرار نکنند. در این رابطه آیه ای نازل شد که در آن می‌فرمود:"در حقیقت کسانی که با تو بیعت می‌کنند جز این نیست که با خدا بیعت می‌کنند دست خدا بالای دستهاست پس هر کس که پیمان شکنی کند تنها به زیان خود پیمان می‌شکند و هرکه بر آنچه با خدا عهد بسته وفادار بماند به زودی خدا پاداش بزرگ به او می‌بخشد"[241]. در کنار این بیعت، پیامبر چندین کرامت و معجزه نیز از خود نشان داد تا ایمان مردم قوی‌تر و محکم‌تر گردد. به عنوان مثال مردم از نبودن آب کافی در منطقه شکایت داشتند. ابن خلدون می‌نویسد پیامبر به سرچاهی که آب آن بسیار کم بود آمد و تیری از‌ترکش خود در آورد و فرمود که در چاه فرو کردند و بلافاصله آب جوشیدن گرفت آنقدر که همگان را کفایت کرد.[242] همچنین پیامبر دعا کرد و باران فراوانی بارید.[243]

بالاخره نماینده مشرکان از مکه برای مذاکره آمد. او سهیل بن عمرو نام داشت و خواست با پیامبر قرارداد ببندد که او آن سال را به مکه نیاید بلکه سال بعد به مکه بیاید و با شرایط خاصی که مفاد آن به شرح ذیل بود:

  1. میان مسلمانان و کفّار مکه به مدت ده سال جنگی واقع نشود و طرفین دست از جنگ بکشند. 
  2. هرکه از اصحاب رسول(ص) برای حج عمره یا تجارت داخل مکه شود مال و جان او در امان خواهد بود و هرکه از قریش به قصد شام یا مصر از مدینه بگذرد مال و جانش در امان خواهد بود.
  3. طرفین به فکر خیانت و دزدی نسبت به یکدیگر نخواهند بود هرکس یا گروه بخواهد به پیمان رسول(ص) یا قریش در آید صاحب اختیار است.
  4. اگر مردی از اهل مکه ولو مسلمان هم باشد به میان مسلمانان فرار کند باید او را برگردانند و اگر مسلمانی به قریش فرار کند آن را بر نگردانند.
  5. رسول خدا(ص) امسال از حدیبیه برگردد در سال آینده بیاید آن وقت کعبه و مسجد الحرام سه روز در اختیار آنها خواهد بود و قربانیهایی که آورده شده به مکّه نیاید و در حدیبیه بماند.

پیامبر توضیح بندبند این قرارداد را به مسلمانان داد و در باره بند چهارم آن گفت اگر کسی از پیش ما برود از رحمت خدا دور باشد که نیاز نیست برای او نگران باشیم و اگر کسی از سوی آنها بیاید اگر اسلام حقیقی داشته باشد وقتی که ما او را برگردانیم باید صبوری کند تا خداوند راهی برایش فراهم آورد. مشرکان مکّه لشکری را به فرماندهی خالد بن ولید در نزدیکی محل استقرار پیامبر فرستاده بودند که در صورت نپذیرفتن قرارداد، جنگ واقع شود.[244]

مشرکان از پیامبر خواستند قرارداد را مهر کند حضرت علی(ع) به فرمان پیامبر بر روی قرارداد نوشت «بسم الله الرحمن الرحیم از محمد رسول الله» سهیل گفت: من نمیدانم رحمان کیست بنویس بسمک اللهم و سپس افزود اگر ما تو را پیامبر خدا       می دانستیم که با تو نمی‌جنگیدیم نام محمّد(ص) رسول الله را نیز باید پاک کنی. پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) فرمود آن را پاک کن. علی(ع) فرمود: من چگونه نام شما را پاک کنم یا رسول الله؟ کار سختی است و من نمی‌توانم. پیامبر(ص) فرمود انگشت مرا روی کلمه فوق بگذار و علی(ع) انگشت رسول(ص) را روی کلمه محمد رسول الله گذاشت و آن پاک شد. پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) فرمود علی جان این قضیه بر سر تو هم خواهد آمد و به اجبار و فشار خواهی پذیرفت. این پیش بینی حضرت رسول(ص) به جریانی است که بیست و هشت سال بعد در جنگ صفین واقع شد. همین کفّار قریش که بعدها مسلمان شدند در فرمان معاویه از بعد از آنکه قرآن بر سر نیزه کردند و سپاه علی(ع) دست از جنگ کشید. قراردادی برای‌ترک جنگ بستند که عمرو عاص نام حضرت علی(ع) را به عنوان امیر المومنین از صدر قرارداد پاک کرد و گفت اگر ما تو را امیرالمومنین قبول داشتیم با تو نمی‌جنگیدیم[245]

به هر صورت صلح نامه نوشته شد اما به یکباره در بین مسلمانان شک و‌تردید شدید به وجود آمد و نزدیک بود که گمراه و هلاک شوند.[246] در همان لحظه پسر سهیل که مسلمان شده بود به پیامبر(ص) پناه آورد و سهیل گفت این جزء قرارداد است که او را به من برگردانی و پیامبر پذیرفت و پسرسهیل را به او تحویل داد.[247] اینکار خشم و شک مسلمانان را بیشتر و بیشتر کرد. این شک عمومی‌که به مردم منتقل شده تقریباً همه سیره نویسان آن را تأیید کرده‌اند.[248] یکی از کسانی که به این قرارداد و حتی خود حضرت رسول(ص) به عنوان پیامبر فرستاده خدا شک کرد عمر خلیفه دوم بعد از رسول(ص) بود. تقریباً همه سیره نویسان اهل سنّت این ارتداد عمر از دستور خدا و رسول و شک در نبوت او را تأیید و نقل کرده‌اند. ابن اسحاق می‌نویسد:«عمر که چنان دید برجوشید و نزد ابوبکر رفت و بعد از آنکه اعتراضی شدید به ابوبکر کرد نزد حضرت رسول(ص) رفت و چنین گفت مگر نه تو رسول خدا نیستی؟ پیامبر فرمود بلی. گفت مگر نه ما مسلمانیم؟ پیامبر فرمود بلی. سپس عمر گفت پس چرا باید بگذاریم که آنها در صلحی که با ما میکنند به مراد خود برسند و سپس پیامبر به عمر گفت برو و اندیشه مکن که من رسول خدایم و آن چه که می‌کنم به امر وی می‌کنم و او مرا ضایع نمی‌گرداند."[249]

در این واقعه عمر تنها نبود. با او گروهی بودند که بر نظریۀ او مهر تأیید می‌گذاشتند[250]. عمر در ‌این‌باره به پیامبر(ص) گفت: مگر نگفته بودی که به زودی واردمسجد الحرام می‌شویم و کلید کعبه را خواهیم گرفت و همراه دیگران در عرفات وقوف خواهیم کرد. پیامبر(ص) گفت: آری گفتم ولی آیا گفتم در این سفر این کارها را خواهیم کرد؟ عمر گفت: نه و سپس پیامبر گفت: همه آنهایی را که گفتم اتفاق خواهد افتاد اما ای عمر آیا تو فراموش کردی که روز جنگ احد از میدان جنگ فرار می‌کردی و حتی به پشت سر خود هم نگاه نمی‌کردی و من پشت سر شما بودم و شما را صدا می‌کردم؟[251] پیامبر سپس فرمود آیا روز احزاب را فراموش کردید که از‌ترس دشمن که از بالا و پایین به شما حمله میکرد چشمهایتان تیره شد و جآن‌ها به گلوگاه‌‌ها رسید؟ آیا فلان روز را فراموش کردید؟ همچنین موارد دیگر را تذکر داد.[252]

خود عمر بیان کرده است که در بین راهی که از حدیبیه به مدینه برمی‌گشتیم سه بار از حضرت رسول(ص) سوال کردم ولی جوابم را نداد با خود گفتم ای عمر مادرت به عزایت بنشیند سه بار از حضرت رسول سوال کردی جوابت را نداد و سپس با شتر خود به سرعت به سوی مدینه رفتم چون فکر می‌کردم که نکند آیه ای علیه من نازل گردد. وحشتی در دلم افتاد که خدا میداند.[253] عمر خود می‌گوید در حدیبیه از این موضوع سخت ناراحت بودم مرتب به رسول خدا اعتراض میکردم و می‌گفتم چرا در دین خود، خواری را پذیرفتیم. ابو عبیده جراح به من گفت شیطان در تو نفوذ کرده است به خدا پناه ببر و من از شرمساری شروع به گفتن" اعوذ بالله من الشیطان الرجیم " کردم هرگز گرفتاریی مثل آن روز به من نرسیده بود. از آن به بعد مرتب روزه مستحبی ‌می‌گرفتم و صدقه می‌دادم. ابن عباس می‌گوید عمر حال خود را در آن روزها برایم تعریف کرده و گفت چنان شک و‌تردید برایم حاصل شد که از آغاز مسلمانی خود تا آن روز گرفتارش نشده بودم و اگر در آن روز گروهی را می‌یافتم که  آنان از مسلمانی دست بر می‌داشتند من هم از اسلام دست بر می‌داشتم ولی خداوند سرانجام آن را برای من خیر قرارداد. در جایی دیگر عمر گفت در آن روز اگر صد نفر همراه من می‌شدند به دلیل شکی که داشتم این صلح را نمی‌پذیرفتم.[254] عمر بعدها دستور داد درخت رضوان را که مردم زیر آن نماز می‌خواندند از ریشه قطع کردند.

بعد از امضای قرارداد، پیامبر به همه مسلمانان گفت سرهای خود را بتراشید. اما هیچ کس فرمان رسول (ص) را اجابت نکرد. پیامبر این دستور را سه مرتبه تکرار فرمودند حتی یک نفر هم دستور را اجرا نکرد پیامبر از شدت خشمی‌که داشت به خیمه همسرش ام سلمه رفت. ام سلمه پرسید یا رسول ا... شما را چه ‌‌شده‌است؟ پیامبر فرمودند : جای شگفتی است من چندین بار به مردم گفتم قربانی‌‌های خود را بکشید و سرهایتان را بتراشید و از احرام خارج شوید ولی هیچ کس اطاعت نکرد و پاسخ هم نداد در حالی که  گفتار مرا می‌شنیدند و به صورتم نگاه می‌کردند.[255]  ام سلمه گفت ای رسول تو خود بلند شو و سر بتراش و قربانی‌‌هایت را ذبح کن و پیامبر چنین کرد و به تدریج همه چنین کردند.[256] محمد بن سعد در طبقات می‌گوید همه سرهای خود را‌تراشیدند و پیامبر برای آنها نزد خداوند استغفار کرد. اما دو نفر سر خود را نتراشید، عثمان بن عفان و ابوقتاده انصاری.[257]

آثار صلح حدیبیه

خداوند در سوره فتح، صلح حدیبیه را فتح المبین خوانده است، سوال اینجاست که چرا قرارداد صلحی که مفاد آن ظلم آشکاری را بر حضرت رسول(ص) تحمیل کرده است فتح آشکار و پیروزی تلقی ‌‌شده‌است. به گوشه ای از این دستاوردها اشاره می‌شود:

  1. یک موضوع آشکار که در قبایل عرب وجود داشت -و شاید در تمام مردم در جوامع مختلف وجود داشته باشد- این است که بسیاری از مردم از ورود به جنگ به دلایل مختلف مثل‌ترس از مرگ،‌ترس از دست دادن عزیزان،‌ترس از دست دادن اموال و آبرو، سابقۀ گذشته و... هراس دارند و به همین دلایل، در درگیری‌‌های سیاسی وارد نمی‌شوند. آنها نه با موافقان و نه با مخالفان هم داستان نمی‌شوند و خود را کنار می‌کشند. زمانی که اسلام مشغول زد و خورد با مشرکان بود این دسته خیلی هم زیاد بودند و سعی درکناره گیری از این زد و خوردها می‌نمودند و وارد دفاع یا حمله به کسی نمی‌شدند . بسیاری از آنها میدانستند که حق با کیست اما به دلایلی که گفته شد از دفاع از حق اجتناب می‌کردند. صلح حدیبیه به این دسته امکان داد که عقاید خود را آشکار و به اسلام بپیوندند. واقدی می‌نویسد جنگ میان مردم مانع گفت و گو شده بود و بدون‌تردید اگر برخوردی پیش می‌آمد همراه با کشتار بود ولی چون صلح پیش آمد جنگ آرام گرفت و مردم نسبت به یکدیگر احساس امنیت کردند.[258]
  2. در این شرایط جدید امکان استدلال‌‌ها و تبلیغ برای اسلام پدید آمد و عده زیادی که فرصت آشنایی با اسلام را نداشتند بعد از آگاهی در شرایط امنی که ایجاد شده بود، به اسلام روی آوردند. واقدی در ادامه می‌نویسد با هرکس که فکر و اندیشه ای داشت چون درباره اسلام صحبت می‌کردند مسلمان می‌شد؛ چنانکه بعد از این صلح بسیاری از بزرگان مشرکان که همواره در شرک و جنگ با اسلام پایدار بودند از قبیل عمرو عاص، خالد بن ولید و نظایر ایشان، مسلمان شدند.

 این صلح به مدت بیست و دو ماه ادامه یافت.[259] ابن خلدون می‌نویسد در این دو سال هیچ مسلمانی با کافری سخن نگفت جز آنکه به اسلام در آمد. در این دو سال شمار مردمی‌که به اسلام گرویدند مانند یا بیشتر از آنانی بود که پیش از این اسلام آورده بودند.[260] کسانی که مسلمان شده بودند و طبق قرار باید به مکه عودت داده می‌شدند دیگر به مدینه نیامدند و توانستند گروههای پارتیزانی تشکیل دهند و در اطراف مکه راههای مکه را نا امن کردند و اینکار به رهبری شخصی به نام ابوبصیر صورت گرفت که به اشاره پیامبر اقدام به یک چنین کاری نمود. این وضع باعث شد مشرکین در بندهای قراردادشان تجدید نظر کردند و از پیامبر خواستند که مسلمانان را دیگر عودت به مکه ننماید بلکه آنها را آزاد بگذارد. و در همین ایام بود که سوره نصر نازل شد که در باره گرایش به اسلام توسط مردم که دسته دسته صورت می‌گرفت آیه نازل گردید.

  1. حال و هوای قلبهای بیمار یاران رسول(ص) برای خودشان روشن گردید که دارای ایمان سطحی بودند و با امکان توبه ای که خداوند برای آنها فراهم نمود بسیاریشان پاک شدند و نقاط ضعف خود را پر کردند.

بدین‌ترتیب پیامبر توانست در سایه صلح حدیبیه -که قرآن آن را فتح بزرگ خواند- و انجام تبلیغات بر پایه استدلال به حق و انجام کرامات و گسترش دادن فهم قران در میان قبایل عرب، ظرف دو سال به‌انداره بیست ویک سال از بعثت خودش تولید مسلمان نماید.

و این بیانگر آن است که اسلام درست در ایامی‌که امنیت و آگاهی حکم فرما شود، قدرت تسخیر دلها و عقل‌‌هارا دارد و می‌تواند هدایت گر بزرگی برای همه انسانها باشد.

حال پیامبر میداند که خطرات آینده دیگر از جانب مشرکین نیست بلکه کسانی که به درون اسلام راه یافته‌اند خطری بزرگتر را ایجاد می‌نمایند. چشم پیامبر اکرم به حوادثی در آینده است که مبادا حوادثی شبیه آن چه که عمر در حدیبیه انجام داد از سوی دیگرمسمانان اتفاق بیافتد. شورش و سرکشی در برابر سخنان خدا و رسول و جانشین برحق او علی(ع) و سیر حوادث نه چندان دور در آینده، درستی این نگرانی‌‌ها را به اثبات رسانیده است. و پیامبر در شهودی که کرد آیندۀ علی(ع) را همچون مظلومیت خود دید و آن را با علی(ع)در میان گذاشت.

 

جنگ با یهود از غزوه بنی قینُقاع تا خیبر

میدانیم که در مدینه دو قبیله قدرتمند به نام اوس و خزرج زندگی می‌کردند که هر دوی این قبایل به اسلام متمایل شدند و با آمدن حضرت رسول(ص) به مدینه، انصار رسول خدا گشتند. در مدینه و اطراف مدینه سه طایفه از یهودیان زندگی میکردند که نام‌‌های آنها عبارت بود از یهود بنی قینقاع، یهود بنی النظیر و قبیله یهود بنی قریظه. در گذشته بنی قینقاع با یهودیان بنی قریظه دشمن بودند.[261] بنی نظیر و بنی قریظه نیز هم پیمان اوس بودند. افراد زیادی از قبیله بنی قینقاع با اسلام دشمنی می‌کردند. مانند فنحاس که او همان شخصی است که گفته بود خداوند فقیر و ما اغنیاء هستم و درباره او در قرآن آیه ای نازل ‌‌شده‌است.[262] عبد اله ابن سلّام نیز یکی از رجال و افراد این قبیله یهود بوده است که در سال هشتم هجرت اسلام آورد[263] و در سال 43 هجری از دنیا رفت. زید بن لصیت، یهودی دیگری از این قبیله بود که به دروغ و از روی فریب اظهار اسلام نمود.[264] از مومنان یهودی این قوم مُخیریق بود که به دفاع از حضرت رسول (ص) پرداخت که قبلاً درباره وی صحبت شد و در جنگ احد در دفاع از اسلام شهید شد.

 یهود بنی قینقاع اهل مکر و خدعه بودند که قرآن فرمان داد که از امر آن‌ها پیروی نشود وگرنه بعد از ایمان آوردن دوباره به دست آن‌ها کافر می‌شوند[265] . شخص مورد نظر قرآن کسی بود که قصد داشت بین دو قبیله اوس و خزرج جنگی بر پا نماید. بنی قینقاع در گذشته هم پیمان نظامی‌عبداله بن ا‌‌بی‌بودند. او یکی از رهبران منافقین در مدینه و رهبر قبیله خزرج قبل از اسلام آوردن مردم مدینه بود. عبداله بن ا‌‌بی‌زمانی که پیامبر(ص) حکومت خود در مدینه را بر پا نمود با همه قبایل یهودی پیمان نامه صلح مبنی بر عدم تعرّض و یا کمک به دشمنان مسلمانان با آن‌ها امضاء کرد. ابن اثیر در کتاب خود آورده که این قبیله یهود شغل زرگری داشتند و بسیار ثروتمند بودند. روزی زن مسلمانی نزدیک زرگر این قوم در بازار مدینه رفت تا خرید کند یهودیان که از شکست مشرکان در بدر به‌شدّت ناراحت بودند این زن مسلمان را آزار رساندند و مسلمانی در دفاع از وی یهودی متعرض را کشت و سپس جنگ بین یهودیان و مسلمانان در گرفت و یهودیان پیمان نامه‌‌های خود با حضرت رسول(ص) را پاره کردند و از آن سرپیچی نمودند.[266]

جنگ با اهل کتاب یهودی

ما قبل از اینکه وارد غزوه بدر و غزوه احد بشویم لازم می‌آید که به نقش یهود در به هم ریختن شرایط اجتماعی و سیاسی مدینه بپردازیم. این وضعیت که از عناد یهودیان با مسلمانان برخاسته بود نهایتاً به جنگ مسلمانان با یهودیان منجر گردید. اولین جنگ، جنگ با یهودیان بنی قینقاع بود.

به دنبال پاسخ به چند سؤال می‌گردیم:

  1. آیا جنگ با یهودیان که اهل کتاب بودند جایز بود؟ یهودیانی که تحت ذمه اسلام شده بودند و میدانیم که آن‌ها صفات و رفتار نیکو داشتند، به قوانین اسلام تسلیم بودند، جزیه و مالیات پرداخت می‌کردند و قرآن این دسته از اهل کتاب را نیز حمایت کرده است (گروهی از اهل کتاب را درست کار، عابد در دل شب، مؤمن به روز قیامت، انجام دهنده کارهای پسندیده، نهی کننده از کار بد، شتاب کننده در کار نیک، پرهیزکار[267] معرفی کرده است)
  2. آیا اخباری که از این جنگ‌‌ها در تاریخ ثبت ‌‌شده‌ است حقیقت ماجراست یا در این اخبار تحریف و دستکاری ‌‌شده‌است؟
  3. شیوه برخورد مسلمانان و حضرت رسول(ص) با یهودیان در این جنگ‌‌ها بر اساس معیارهای قرآنی بوده است؟
  4. میدانیم که تنی چند از بزرگان و افراد مشهور یهود به وسیله‌ترور و بطور غافلگیرانه کشته شده‌اند مانند کعب ابن اشرف، عصماء بن مروان و ... .

آیا این‌ترورها مبنای دینی داشته است؟

  1. گفته می‌شود که تعداد زیادی از یهودیان بنی قریظه که با قبول خودشان به مسلمانان تسلیم شدند به دستور پیامبر(ص) بعد از اسارت قتل و عام شدند و با دست و پای بسته گردن صدها نفر از آن‌ها زده ‌‌شده‌است؟ آیا این اخبار صحت دارد؟ در صورت صحت آیا با قوانین و حدود اسلام سازگار است؟

 طبقات ابن سعد درباره خیانت‌‌هایی که یهودیان انجام می‌دادند اشاره کرده و آیه ای را که خداوند برای حضرت رسول(ص) درباره خیانت آن‌ها نازل کرده، آورده است[268] . همچنین می‌افزاید که پیامبر(ص) فرمود: من از بنی قینقاع بیمناکم و با نزول این آیه روی به جانب ایشان نهاد[269] . پرچم در آن روز به دست حضرت حمزه سیدالشهداء بود. واقدی در مغازی خود آورده است که پیامبر(ص) بعد از خیانت یهودیان بنی قینقاع از آنان خواست که اسلام بیاورند امّا آن‌ها پیامبر(ص) را تهدید به جنگ کردند و در دژهای خود جای گرفتند. با انزال آیه 58 سوره انعام خداوند اجازه جنگ را صادر نمود. پیامبر(ص) 15 شب آن‌ها را محاصره کرد تا تسلیم شدند و فرمان داده شد که شانه‌‌های آن‌ها را ببندند.[270]

تا اینجا کتب تاریخی بخشی از حقایق غزوه بنی قینقاع را بیان کردند امّا خبری را بعد از اسارت یهودیان را ثبت کرده‌اند بدین مضمون که عبدا... بن ا‌‌بی‌رهبر منافقان به نزد اسیران رفت و به مسلمانان گفت که اسیران را آزاد کنید. مامور اسرا آن را قبول نکرد و عبدا... بن ا‌‌بی‌به طرف پیامبر(ص) دوید و دست خود را در گریبان و زره آن حضرت کرد و گفت ای محمد(ص) نسبت به دوستان من نیکی کن. پیامبر(ص) با چهره برافروخته و خشمگین به او فرمود: وای بر تو رهایم کن. عبدا... بن ا‌‌بی‌گفت رهایت نمی‌کنم تا نسبت به دوستانم دستور به نیکی دهید. آن‌ها در جنگ‌‌ها به من کمک و یاری رسانیده‌اند و تو می‌خواهی آن‌ها را بکشی و درو کنی؟ ای محمد من مردی هستم که از پیشامدها بیم دارم. پیامبر(ص) فرمود: که اسرا را رها کنید.[271] ابن اثیر ضمن تأیید اخبار فوق اضافه می‌کند که هر چه پیامبر(ص) به عبدا... بن ا‌‌بی‌گفت رهایم کن او قبول نکرد و می‌گفت تا اسرا را آزاد نکنی رهایت نمی‌کنم. پیامبر(ص) اسرا را رها کرد و گفت نفرین خدا بر آن‌ها و بر تو باشد.[272] محمد بن سعد در طبقات خود ضمن قبول سخنان ابن اثیر اضافه می‌کند که پیامبر(ص) از کشتن آن‌ها چشم پوشید و فرمان راندن آنان را از مدینه داد.[273] تعدی یهودیان به زن مسلمان در بازار مدینه توسط بسیاری از محققین نیز تأیید ‌‌شده‌است.[274] کل شرح حال فوق درباره غزوه بنی قینقاع را افراد زیادی نقل کرده‌اند.[275]

تشریح دقیق‌تر غزوه بنی قینقاع

مطالب ذیل -که همه از کتب برادران اهل سنّت استخراج ‌‌شده‌است- را می‌توان به تفکیک مطرح کرد:

  1. بعد از پیمان شکنی یهودیان، همه قبایل مدینه از بنی قینقاع تبری جستند به جز عبداله بن ابی.
  2. پیامبر(ص) یهودیانی که حاضر به تسلیم شده بودند را با طناب دستبند زد.
  3. پیامبر(ص) می‌خواست صدها اسیر را درو کند و همه را اعدام نماید.
  4. عبداله ابن ا‌‌بی ‌به پیامبر(ص) حمله کرد و گردن پیامبر(ص) را گرفت و بشدّت فشار داد بطوری که خشم درپیامبر(ص) به وجود آمد.
  5. از فشار شدیدی که به پیامبر(ص) توسط عبداله ابن ا‌‌بی‌وارد شد پیامبر(ص) تصمیم گرفت که اسیران را نکشد بلکه آن‌ها را تبعید کند.

الف ـ عبداله ابن ا‌‌بی‌کسی است که کارش اجاره دادن کنیزان به عنوان کسب درآمد بوده است. درباره این اعمال زشت در قرآن آیه ای نازل ‌‌شده‌[276] و فشارهای فراوان دیگری از او در تاریخ نقل ‌‌شده‌است. این شخص مدافع نکشتن اسیر است امّا رسول رحمت اللعالمین خواستار کشتن اسیرانی است که خودشان تسلیم شده‌اند؟!

ب ـ این شخص با این سابقه و با این خصومت علیه رسول(ص) چطور توانسته در مقابل لشگر پیروز حضرت رسول(ص) -که از جنگ بدر برگشته و اسیران مشرک را نیز همراه خود آورده و دلاوران و فدائی‌‌های زیادی نظیر حضرت علی(ع) و حضرت حمزه سیدالشهداء که در کنار او هستند- یقه رسول(ص) را بگیرد تا جایی که نزدیک باشد که او خفه شود و به خشم آید که گلویم را رها کن و یارانش کاری برای او انجام ندهند؟!

ج ـ دهها حدیث از خود رسول(ص) نقل است که اسیران را نباید کشت. او از اسیران اول درخواست می‌کرد که اسلام بیاورند و اگر نمی‌پذیرفتند از آن‌ها جزیه  می‌گرفت و اگر کسی قادر به پرداخت جزیه نبود تعلیم و سوادآموزی از او درخواست می‌کرد. حضرت رسول(ص) حتی برای ‌‌بی‌سوادان اسیر، آموزش سوادآموزی می‌گذاشت و اگر کسی هم توان آموزش نداشت به بهانه ای او را آزاد می‌کرد و نهایتاً اگر از ناحیه اسرا خطری را احساس می‌کرد آن‌ها را تبعید به مناطق دور دیگر می‌نمود.

د ـ پیامبر خدا(ص) از فشار دردی که در گلوی خود احساس می‌کرد تسلیم عبداله ابن ا‌‌بی‌شد و اسیرها را آزاد کرد. پیامبری که هر عمل خود را به جزء به دستور وحی اجرا نمی‌کرد تسلیم فشار منافقی شد که سابقه کثیف در گذشته و حالش وجود داشت، پیامبری که هیچ تهدید و تطمیعی از مشرکان نتوانست او را از هدف الهی اش دور کند، چه آسان تسلیم زور یک نفر شد و به ویژه که پیامبر(ص) در این زمان در اوج قدرت بود!!

منافقان و یهودیان هم در زمان حضرت رسول(ص)  و هم بعد از آن تاریخ همیشه به یاری یکدیگر می‌رفتند و این شیوه ننگین آن‌ها تا به امروز هم ادامه دارد و ما می‌بینیم که بین بسیاری از سران منافق و اعراب پیوندی محکم با یهودیان افراطی حاکم در فلسطین اشغالی وجود دارد. در طول تاریخ بعد از اسلام این شرایط حاکم بوده است. بعد از جنگ پیامبر(ص) با یهودیان بنی قریظه شایعه کردند پیامبر(ص) می‌خواست همه یهودیان اسیر را قتل و عام کند امّا عبدا... بن ابی( سرکرده منافقان مدینه ) به وساطت بین اسراء و پیامبر(ص) آمد و از کشتن آن‌ها جلوگیری کرد[277] این احادیث توسط یهودیان که در دربار بنی امیه بودند و منافقان حدیث ساز این دربار ساخته ‌‌شده‌است.

آیا طرح این روایات غرض آلود در کتب تاریخی و تفسیری چه هدفی را دنبال می‌کند؟ و از این داستان تقل‌‌بی‌چه کسانی سودمی‌برند؟ آیا یهودیان و متحدان منافق آن‌ها بهره مند نیستند؟ تمام این اخبار در زمان بنی امیه که منافقان چند چهره بودند جعل ‌‌شده‌است. اخبار یهود و شاگردان آنان مانند: ابوهریره، عبدا... بن عمر، عمروعاص و ... این روایات دروغین را در زمان بنی امیه جعل کرده‌اند و به تدریج در کتاب‌‌های تاریخی وارد ‌‌شده‌است. یهودیان می‌خواستند از این طریق مظلومیت خود را عنوان نمایند و به دروغ خود را مظلوم جلوه دهند و بنی امیه می‌خواستند چهره حضرت رسول(ص) را لکه دار نمایند تا انتقام شکست‌‌های مشرکان قریش را از حضرت رسول(ص) بستانند مانند شکست جنگ بدر که هم زمان با شکست یهودیان بنی قینقاع، رخ داده است. چیزی که از میان همه این روایات کاملاً مشخص است و ‌‌بی‌هیچ‌تردیدی می‌توان به آن اعتماد داشت همکاری اهل کتاب یهود با منافقان مدینه و همکاری هر دو این دو دسته با مشرکان مکّه و مدینه است: پیوندی نامیمون میان سپاه شیطان.

ترورهایی که به پیامبر(ص) نسبت داده‌اند

ترور ابن عفک یهودی: این فرد که یک یهودی متعصب بود و دائماً بر علیه مسلمانان تبلیغ می‌کرد و طرفداران خود را به کشتن حضرت رسول(ص) تشویق می‌نمود. یکی از مسلمانان به نام سالم بن عمیرخودش تصمیم می‌گیرد که برای رضای خدا او را بکشد.[278] در صورتی که پیامبرخدا(ص) چنین دستوری نداده بود در اواخر سال دوم هجرت ابن عفک یهودی به دست ابن عمیر کشته می‌شود بدون آنکه مجوزی از حضرت رسول(ص) صادر شده باشد.[279]

ترور عصماء دختر مروان یهودی

عصماء دختر مروان یهودی زن شاعری بود که در شعرهای بسیاری حضرت رسول(ص) را هجو کرده و مردم را بر علیه حضرت رسول(ص) و مسلمانان بسیج می‌کرد. او در اشعارش از کلمات رکیک و فحش‌‌های وقیح استفاده می‌نمود. در شعری سرود که قسم به آلت مردانگی فلان شخص و قسم به آلت همه قوم خزرج، پیامبر(ص) بیگانه است که مردم مدینه از او اطاعت کرده‌اند.  شخصی به نام عمیر بن عدی بن خرشه که از بینایی خو‌‌بی‌نیز بهره مند نبود وقتی این اشعار مستهجن را شنید خودش تصمیم گرفت که عصماء را بکشد. در آن زمان حضرت رسول(ص) در جنگ بدر بود و بعد از پیروزی به سوی مدینه باز می‌گشت شب ورود حضرت رسول(ص)، عمیر بن عدی بدون آنکه حضرت رسول(ص) را دیده باشد یا از وی اجازه گرفته باشد اقدام به قتل عصماء بن مروان کرد[280] زیرا او نذر کرده بود که اگر پیامبر(ص) به مدینه برگردد چنین کاری را انجام دهد و شبانه به خانه عصماء رفت و او را به قتل رسانید.

کشتن ا‌‌بی‌رافع یهودی

 شخص دیگری از یهودیان به نام ابورافع که در حمایت از مشرکان ویهودیان به‌شدّت فعالیت داشت و پشتیبان لشگر یهود بود. او که در قلعه یهودیان پناه گرفته بود به وسیله گروهی از انصار مدینه شناسایی شد و  به قلعه او حمله کردند. این افراد عبارت بودند از: ابوفتاده، عبدا... بن عتیک، مسعود بن سنان، اسد بن خزاعی، عبدا... بن انیس. همگی اینان از قبیله خزرج بودند و عبدا... بن عتیک توانست وارد قلعه شود و ابن رافع یهودی را به قتل برساند.[281]

کشتن کعب ابن اشرف یهودی

این شخص یکی از طرفداران سرسخت یهودیان بود. کعب شاعر بود و شعرهای بسیار مستهجن درباره اهل بیت حضرت رسول(ص) و صحابی‌‌های او می‌سرود و در میان مشرکان و یهودیان پخش می‌کرد[282]. بعد از جنگ بدر به همراه چهل نفر از یارانش به مکّه نزد ابوسفیان رفت و با وی هم پیمان در جنگ بر علیه حضرت رسول(ص) شد.[283] او قبلا مشرک بود قتل‌‌های مختلفی انجام داده بود که به خاطر همین از مکه به مدینه فرار کرده بود و یهودی شده بود[284]. او برای کشته‌‌های بدر از مشرکین نوحه‌‌ها سرود و دهها جرم دیگر انجام داده بود سرانجام وی به خاطر شرارت‌‌های فراوانش و شکست عهد و پیمانی که با مسلمانان داشت محکوم به قتل شد و تنی چند از مسلمانان مأمور قتل او شدند و او را کشتند.[285]

کلاً به قتل رسیده‌‌های یهودیان همین چهار نفر بوده‌اند که دو نفر آن‌هابه طور مستقیم و غیر مستقیم در جنگ بر علیه مسلمانان شرکت داشته‌اند و به مسلمانان اعلام جنگ داده بودند و پیمان شکسته بودند و مرتکب قتل و هجو، توهین و تحقیر بر علیه مسلمانان می‌شدند و ... که پیامبر اسلام با کشتن آن‌ها موافقت داشت و دو نفر دیگر از یهودیان به وسیله اقدام مسلمانان بدون اطلاع پیامبر(ص) به قتل رسیده‌اندکه آنها نیز بسیار شرارت داشته و جرم‌‌های زیادی را مرتکب شده بودند. منافقان و دشمنان پیامبر(ص) و علی(ع) در زمان بعد از پیامبر( ص) بسیاری از مخالفان خود مانند: سعد بن عباد رهبر قبیله اوس در مدینه را ‌ترور کردند و حکم شرعی خود را از این‌ترورها اتخاذ می‌کردند که به هیچ وجه تطابقی بین آن‌ها وجود نداشت. بنی امیه کلاً یکی از کارهای حکومتی اش‌ترور دشمنان به انواع روش‌‌ها بود. معاویه شعار می‌داد که خداوند لشگری از عسل دارد و با مسموم کردن شربت عسل و دادن آن به دشمنان خود در جاهایی که آن‌ها عبور می‌کردند آن‌ها را به شهادت می‌رساند. از جمله مالک اشتر سردار بزرگ علی(ع) با شربت عسل معاویه ‌ترور گردید و معاویه این اعمال را برگرفته از کشته شدن این چهار یهودی در زمان حضرت رسول(ص) عنوان می‌کرد. یهودیان دربار شام با ساختن روایات جعلی اعمال معاویه را تأیید می‌کردند. آن‌ها مثله و تکه تکه کردن دشمن را با این احادیث جعلی قانونی نشان دادند. مثله کردن محمد بن ابوبکر در مصر توسط عمروعاص و معاویه، بریدن سر عمر بن خزاعی صحا‌‌بی‌رسول(ص) و حضرت علی(ع)[286] و ... در حالی که حضرت رسول(ص )‌ترور و مثله کردن را تأیید نکرده است کما اینکه حضرت مسلم بن عقیل در خانه‌‌هادی ابن عروه، عبیدا... زیاد را‌ترور نکرد.[287] زیرا او‌تربیت یافته مکتب حضرت رسول(ص) و امام حسین(ع) بود. پیامبر(ص) به همه اعلام کرده بود که تنها ایمان می‌تواند جلوی قتل‌‌های‌تروری را بگیرد.[288] یعنی هر کس که فردی را بخصوص اگر ‌‌بی‌گناه بوده یا مدافع اسلام باشد را‌ترور کند ‌‌بی‌ایمان است و خود پیامبر(ص) می‌توانست بسیاری از مخالفان خود در مکّه را هنگامی‌که در آنجا بود به وسیله مؤمنان‌ترور کند حتی یک نفر را نکشت. عقبه ابن ا‌‌بی‌معیط کافری را که به طور مرتب به پیامبر(ص) توهین می‌کرد ‌ترور نکرد بلکه او در جنگ بدر کشته شد. امّا ما می‌بینیم که معاویه از کعب ابن اشرف دفاع می‌کند و مظلومیت وی را در قتلش مطرح می‌نماید و می‌گوید او به صورت مکر و غدر کشته شد.[289]

یهودیان بنی نظیر

نظیر کوهی است در دو مایلی مدینه و بنی نظیر یهودیانی بودند که در اطراف این کوه زندگی می‌کردند. آنها از شام به این منطقه مهاجرت کردند تا به رسول(ص) آخر زمان بپیوندند امّا زمانی که او را دیدند سر باز زدند در هر صورت با آمدن حضرت رسول(ص) به مدینه آن‌ها با وی عهد بستند که به جنگ مسلمانان نیایند[290] و به دشمنان او نیز کمک مالی نرسانند. آن‌ها نه تنها پیمان شکستند بلکه قصد‌ ترور حضرت رسول(ص) را نیز نمودند. بعد از شکست مسلمانان در جنگ احد منافقان و یهودیان به شدت شادمانی کردند. یهودیان بنی نظیر که دارای دژها و قلعه‌‌های بسیار مستحکمی‌بودند نیز از شکست مسلمانان شادمانی کردند.

 یکی از یاران پیامبر(ص)، دو نفر از افراد قبیله بنی عامر که دوست قبیله بنی نظیر بودند را کشت که پیامبر(ص) او راتوبیخ کرد زیرا آن دو نفر مسلمان بودند امّا اسلام خود را پنهان کرده بودند. قبیله بنی عامر طلب دیه کرد و پیامبر(ص) پذیرفت لذا حضرت رسول اکرم(ص) به همراه چند نفر از یاران خود به سوی قبیله یهودی بنی نظیر رفت تا از آن‌ها در دادن دیه به قبیله بنی عامر کمک بگیرد. یکی از مسئولین قبیله بنی نظیر بیرون قلعه با پیامبر(ص) ملاقات کرد و خواسته پیامبر(ص) را شنید و قبول کرد و به پیامبر(ص) گفت: می‌روم تا برایتان آب و غذا بیاورم امّا یهودیان داخل قلعه تصمیم گرفتند که پیامبر(ص) را‌ترور کنند و گفتندکه حالا پیامبر(ص) خودش با تعداد کمی‌نیرو آمده بهترین فرصت برای کشتن اوست.

 باآنکه بعضی از یهودیان با این کار مخالف بودند نهایتاً تصمیم به کشتن پیامبر(ص) گرفته شد. پیامبر(ص) بیرون قلعه به همراه یاران خود نشسته و به دیوار تکیه داده بود، یهودیان تصمیم گرفتند که با انداختن تخته سنگی بر سر حضرت او را به شهادت برسانند که حضرت جبرئیل، پیامبر(ص) را آگاه کرد و پیامبر (ص) بدون آنکه چیزی به کسی بگوید به مدینه برگشت و بعد از مدتی یاران او نیز آمدند و پیامبر(ص) نقشه یهودیان را برای آن‌ها بازگو کرد.[291] یکی از کسانی که خیلی این‌ترور را تشویق می‌کرد یهودی به نام حی ابن اخطب بود که بعدها به یهودیان بنی قریظه ملحق شد. پیامبر(ص) با لشگر مسلمانان به قلعه بنی نظیر حمله کرد و آن‌ها را به عهد شکنی‌‌هایشان توبیخ کرد . قلعه را در محاصره گرفت و برای به زانو در آوردن یهودیان درختان خرمای بیرون قلعه را شروع به قطع کردن نمود. در سوره حشر شرح مفصل‌تری از این حرکت حضرت رسول(ص) آمده است.[292] و در این سوره اشاره دارد که یهودیان فکرمی‌کردند که حصارها و قلعه‌‌هایشان مانع از شکست در برابر رسول(ص) می‌گردد امّا خداوند از ‌‌آن‌جایی که گمان نمی‌کردند به سراغ آن‌ها رفت در دل آن‌ها‌ترس انداخت و خودشان خانه‌‌های خود را به همراه مسلمین در هم کوبیدند و خداوند در آیه ای دیگر این خواری برای یهودیان بنی نظیر را به دلیل شقاوت و خیانت به حضرت رسول(ص) بیان می‌کند.[293] یهودیان بنی نظیر از طرف منافقین مدینه پیام یاری و کمک دریافت کرده بودند ولی طبق معمول منافقان مدینه به کمک آن‌ها نیامدند و خداوند این پیمان شکنی منافقان مدینه با یهودیان را در قرآن بیان کرده است[294] و قرآن فرمود که خداوند شهادت می‌دهد که آن‌ها دروغ گو هستند و همین وعده دروغ باعث شد که بنی نظیر با پیامبر(ص) در جنگ بر آید[295] سرانجام یهودیان تسلیم شدند و خانه‌‌های خود را خراب کردند تا به دست مؤمنان نیفتد.[296]

یهودیان بنی قریظه

یهودیان بنی قریظه سومین گروه از یهودیان مدینه بودند که پیوند و صلح نامه خود را با مسلمانان تا زمان جنگ خندق یا احزاب حفظ نمودند. در جریان جنگ خندق که مسلمانان به وسیله سپاه متحد همه اعراب و احزاب عرب محاصره شد یهودیان بنی قریظه در داخل قلعه‌‌های خود در شهر مدینه دست به شورش برداشتند و درهای قلعه‌‌ها را بستند و به مشرکان قریش پیام دادند که به همراه آنان از داخل مدینه به مسلمانان خواهند تاخت. این یهودیان را حی ابن اخطب یکی از یهودیان پر کینه بر علیه اسلام به شورش وادار نمود او چند روز با سران بنی قریظه مذاکره کرد تا آن‌ها را متقاعد نمود که با پیامبر اکرم(ص) به جنگ وارد شود لذا هنگامی‌که مسلمانان گرداگرد شهر در سرمای سخت زمستان از شهر مدینه محافظت می‌کردند سربازان یهود بنی قریظه در شب یا زمان‌های خاصی از قلعه بیرون می‌آمدند و به مردم ‌‌بی‌دفاع و زنان و کودکان مدینه حمله می‌کرده و‌ترس و وحشت فراوانی ایجاد می‌کردند. اکنون پیامبر(ص) با دو دشمن یکی مشرکان که شهر را محاصره کرده بودند و دیگر یهودیان که از درون شهر شبیخون می‌زدند مواجه شده بود. واقدی در مغازی خود آورده است که ام سلمه همسر مهربان رسول(ص) که در این ایام در کنار حضرت رسول(ص) بوده است می‌گفت من در جنگ‌‌های گوناگونی که در آن‌ترس و کشتار حکمفرما بود در خدمت پیامبر(ص) بودم. هیچکدام از این جنگ‌‌ها را به‌اندازه جنگ خندق ندیدم که پیامبر(ص) در آن به زحمت بیافتد و برای ما هیچکدام ‌ترسناک‌تر از خندق نبود. علت هم آن بود که ما از طرف بنی قریظه شب‌‌ها در خطر بودیم و مسلمانان مجبور بودند که تا صبح پاسداری کنند و صدای تکبیر تا صبح شنیده می‌شد و همه شب را تا صبح به‌ترس می‌گذراندند.[297] دهها نقل تاریخی دیگر از افراد مختلف در مورد همین شرایط حاکم در جنگ احزاب نقل ‌‌شده‌است که یهودیان در شب‌‌ها به خانه‌‌های مردم حمله می‌کردند و رعب و وحشت ایجاد می‌کردند و منتظر عبور مشرکان از خندق بودند تا آن‌ها هم از پشت به سپاه مسلمانان بتازند و بالاخره نصرت خدا رسید و به دست فردی که مسلمان شده بود[298]. امّا از اسلام او کسی خبر نداشت. بین یهودیان بنی قریظه و مشرکان اختلاف افتاد و هر دو نسبت به صداقت یکدیگر به شک و‌تردید افتادند و از یاری یکدیگر دست کشیدند. نهایتاً بعد از پراکنده شدن مشرکان و پایان یافتن محاصره مدینه یهودیان بنی قریظه تنها ماندند. هنگامی‌که ظهر شد جبرئیل به سوی پیامبر(ص) آمد و فرمود یا رسول الله من بازنگشته ام مگر جهت درخواست فرشتگان، خداوند متعال تو را امر می‌کند که به سوی بنی قریظه بروی و من هم اکنون قصد دارم زمین آنان را تکان دهم. پیامبر خدا دستور داد اذان بگویند و به همه بگوید که نماز عصر را در محله یهودیان بنی قریظه بخوانند و پیامبر(ص) فرماندهی سپاه را به علی(ع) داد و فرمان حمله به قلعه بنی قریظه را صادر نمود. قلعه آن‌ها به مدت 25 روز به محاصره در آمد و یهودیان بالاخره تسلیم می‌شدند. اکثر تاریخ نویسان و سیره نویسان اهل سنت اخباری را نزدیک به یکدیگر نقل کرده‌اند که در آن چنین آمده است: " پیامبر(ص) به سوی بازار مدینه رفت و در ‌‌آن‌جا گودال‌‌ها کند و ایشان را روانه ساخت تا گردن‌‌هایشان در ‌‌آن‌جا زده شد. در میان آن‌ها حی ابن اخطب و کعب ابن اسعد وجود داشت. ایشان 600 یا میان 700 و 900 مرد بودند."[299]

قبل از تسلیم شدن یهودیان از پیامبر(ص) خواستند شخصی به نام ابولبابه را برای میانجیگری نزد آن‌ها بفرستد و ابولبابه وقتی در میان یهود قرار گرفت با دست به گردن خود اشاره کرد که اگر تسلیم شوند پیامبر(ص) گردن آن‌هارا خواهد زد و ابولبابه بعد از این عمل پشیمان شد و به مسجد مدینه رفت و خود را یک هفته به درختی بست و توبه کرد که چرا به پیامبر(ص) خیانت کرده است.[300] در طبقات ابن سعد آمده است که بعد از تسلیم شدن یهودیان بنی قریظه پیامبر(ص)، سعد بن معاذ را که قبلاً هم پیمان بنی قریظه بود به عنوان حکم قرارداد و سعد بن معاذ اعلام کرد همه مردان به قتل برسند، زنان و فرزندان اسیر شوند و اموال آن‌ها تقسیم گردد. پیامبر(ص) به سعد ابن معاذ گفت حکم خدا کردی.[301] ابن سعد تعداد اسرا را 600 ـ 700 تن ذکر کرده است.[302]

 عایشه نقل کرده است بنی قریظه را در سراسر روز می‌کشتند و شب در کنار مشعل‌‌های افروخته به کشتار آن‌ها ادامه دادند.[303] همچنین نقل کرده بالای آلت پسران جوان را معاینه می‌کردند اگر موی رسته بود آن‌ها را گردن می‌زدند و اگر نه اسیر می‌کردند[304] و زنان یهود از کشته شدن مردانشان گریبان‌ها دریدند و موهای خود را آشفته کردند.[305] شرح مفصل‌تر این اخبار را می‌توانید در مغازی و دیگر سیره‌‌ها مطالعه نمائید.

پاسخ به دروغ‌‌های تاریخ ثبت شده غزوه بنی قریظه

  1. اعراب یهودی بنی قریظه تسلیم نشدند بلکه در نبردی سخت با سپاه اسلام شکست خوردند و به اسارت در آمدند. رهبر این نبرد از طرف مسلمانان حضرت علی(ع) بوده است. ابن ا‌‌بی‌الحدید که از اهل سنّت است آن را بیان و تأیید کرده است[306] و در این جنگ پیامبر(ص) خطبه ای برای مسلمانان در حق علی(ع) خواند و سپس او را روانه جنگ با یهودیان بنی قریظه کرد. در قسمتی از این سخنان آمده است: " علی امام شما و جانشین من در میان شما است و جبرئیل این سفارش را از سوی پروردگارم به من آورده است آگاه باشید اهل بیت من وارثان امر من هستند. خداوندا کسی که وصیت مرا در حق آنان رعایت کرد حفظ نما و در زمره من محشور بدار و هر که حق آنان را ضایع کرد از بهشت محروم نما. "[307] و در این جنگ که حضرت علی(ع) با یهودیان بنی قریظه انجام داد دو تن از سپاه اسلام به شهادت رسیدند. این نبرد را ابن هشام، طبری، یعقو‌‌بی ‌و ... تأیید کرده‌اند.[308] کاملاً مشخص است که یهودیان در نبرد با حضرت علی(ع) شکست خورده و عده ای فرار کرده و عده ای به اسارت در آمده‌اند. شاید علت بیان این دروغ و تحریف تاریخ توسط تاریخ سازان بنی امیه این بوده که خطبه حضرت رسول(ص) در شأن و جانشینی حضرت علی(ع) محو شود و پیامبر(ص) را اسیرکش جلوه داده و یهود را مظلوم و قربانی اعتماد به رحمت و بخشش رسول(ص) معرفی کنند که آن‌ها با این اعتماد تسلیم شدند ولی همه گردن زده شدند. این تحریف دروغین را آیا کسانی غیر از یهودیان راه یافته در حکومت بنی امیه و منافقان حاکم اموی ساخته‌اند؟
  2. با آنکه اسیران در جنگ مستقیم با حضرت رسول(ص) بودند پیامبر(ص) آن‌ها را نکشت و گردن نزد بلکه حکم کرد آن‌ها تبعید شوند. به بسیاری نیز اجازه ماندن در مدینه را داد تا به سوی خیبر بروند ولی اراضی و اموال آنان به نفع مهاجرین باقی ماند و سلاح‌‌های آن‌ها  متعلق به عموم مسلمین شد. حسن بصری هم اخراج یهودیان بنی قریظه را به خیبر تأیید کرده و آیه دوم شریفه سوره حشر را علاوه بر یهودیان بنی نظیر مخصوص بنی قریظه هم میداند" هُو الذی اَخرَجَ الَذینَ کَفَروا مِن اَهل الکِتابِ مِن دیارِهِم لاول الحَشر "[309]
  3. داستانی که درباره ا‌‌بی‌لبابه نقل شد به کلی دور از واقعیت است. ابولبابه از جنگ در غزوۀ تبوک خودداری کرده بود ( غزوۀ تبوک دو یا سه سال بعد رخ داده است). او از این کار پشیمان شد و در مدینه خود را به ستونی از مسجد بست و توبه کرد. کلاً چنین حادثه ای که ابولبابه نزد یهودیان بنی قریظه برود تحریف و دروغ است[310] چه برسد به اینکه دست بر گلو کشیده باشد و اعلام کند که همه شما را گردن خواهند زد. تنها حکمی‌که انجام شده بود که سعد بن معاذ درباره حی ابن اخطب کرد. او یکی از رهبران بنی نظیر بود و در غزوه بنی نظیر آزاد شده بود و از آتش بیاران جنگ یهودیان با مسلمانان به حساب می‌آمد و وقتی که اسیر شد بر کار خود افتخار کرد و هیچگونه اظهار پشیمانی نکرد و گفت به خدا قسم من در عداوت خودم به شما نفس خود را ملامت ننموده ام. او با حکم سعد ابن معاذ و لجاجت خود و خیانت‌‌هایی که انجام داده بود گردنش زده شد. تنها او اعدام گردید. این حکم بنابر قانون و سنت خود یهودیان از طرف سعد ابن معاذ ارائه داده شد که خداوند نیز آن را تأیید کرده است.
  4. نقل قول‌‌هایی که درباره امتحان کردن نوجوانان برای کشف بلوغ یا عدم بلوغ آن‌ها می‌شود کاملاً جعلی است. چگونه باور می‌شود که حضرت رسول(ص) که اسطوره حیا و عفت است دستور دهد که شلوار جوانان را پائین بکشند و ببینند که بالای آلات آن‌ها مو روئیده است یا نه؟ پیامبری که از عالم غیب به اذن خدا خبر داشت و قبل از هر توطئه ای خداوند به وسیله جبرئیل او را آگاه می‌کرد مانند‌ترور در مکّه،‌ترور در پای دیوار قلعه‌‌های بنی نظیر و ... که توسط حضرت جبرئیل به او اطلاع داده ‌‌شده‌است چگونه توان آن را نداشت که بالغ و نابالغ را -که حتی از موی روی صورت یا‌ترکیب استخوآن‌ها و اندام‌‌ها می‌توان آن را فهمید و درک کرد که چه کسی کودک است- تشخیص دهد و مجبور شود که شلوار جوانان را در جلوی جمع پائین بیاورد؟ چه کسی می‌تواند این ‌‌بی‌شرمی‌ها را بپذیرد و آلت تناسلی جوانان را جلوی همه هویدا نماید؟ این افسانه‌‌های ساخته شده به دست یهود و منافقان در دوران بنی امیه است تا هم شأن حضرت رسول(ص) را بشکنند و هم یهودیان را مظلوم جلوه دهند.

غزوه خیبر

واقدی می‌نویسد در نبرد خیبر پرچم به دست علی ابن ا‌‌بی‌طالب بود و مسلمانان با شعار "یا منصور امت" (ای منصور بمیران) با یهودیان خیبر از در جنگ آمدند.[311] یهودیان سخت پایداری کردند و تعدادی از یاران پیامبر(ص) شهید شدند و تعداد زیادی از یهودیان نیز کشته شدند. این جنگ بعد از صلح حدیبیه در سال 7 هجرت رخ داده است. در خیبر 5 قلعه بود. جنگ خیبر از جنگ‌‌های مهمی‌بود که اوج مقاومت یهود در برابر مسلمانان بود که یهودیان شکست خوردند. بعد از این نبرد تنها یک غزوه دیگر به نام بنی مصطلق انجام شد که بسیار محدود و ضعیف بود و بعد از آن نبرد همه یهودیان که اسیر شده بودند مسلمان شدند. مقاومت علنی یهودیان در جنگ مستقیم با مسلمانان پایان یافت و بسیاری از یهودیان مسلمان شدند. عده ای خاص از آن‌ها منافق وار به درون حکومت اسلامی‌نفوذ کردند و در چند دهه بعد از مشاوران و طراحان و نور چشمی‌های حکومت‌‌های وقت شدند و از این طریق ضربات مهلکی را از درون به اسلام وارد کردند.

درباره جنگ خیبر روایات تاریخی زیادی در کتب سیره نویسان بیان ‌‌شده‌است که به بخشی از این روایات اشاره می‌نمائیم. تعداد یهودیان نزدیک به 20 هزار نفر گزارش ‌‌شده‌است.[312] یهودیان خیبر در کنار مشرکان قریش در جنگ احزاب شرکت داشتند و همواره به کفار مکّه کمک مالی و نظامی‌می‌کردند. در این ایّام در صلح حدیبیه پیامبر(ص) با مشرکین قرارداد صلح بسته بودند لذا حمایت کننده اصلی یهودیان دیگر نمی‌توانست به آن‌ها یاری برساند. این بهترین فرصت بود که پیامبر(ص) یکی از قدرتمندترین یاوران مشرکان را از سر راه بردارد و لذا به قلعه خیبر حمله کرد. سپاه اسلام با 1600 سرباز به سوی خیبر رفت و به صورت پنهان و ‌‌بی‌سر و صدا بطوری که وقتی که به خیبر رسید سپاه یهودیان غافلگیر شده بودند و آمادگی لازم برای جنگ را نداشتند.

پیامبر(ص) رسماً اعلام کرد که در این جنگ مسلمانان حتماً پیروز می‌شوند و یهودیان شکست خواهند خورد.[313] این بشارت باعث شد که بسیاری از اعراب برای جنگ با یهودیان داوطلب شدند چرا که همه میدانستند که غنائم زیادی در قلعه‌‌های خیبر وجود دارد. لذا پیامبر(ص) اعلام کرد که تنها کسانی که در صلح حدیبیه بودند به جنگ بیایند و کسانی که به قصد غنیمت گرفتن می‌آیند از آمدن خوداری کنند و اگر کسانی هم به جنگ بیایند غنیمتی به آنها تعلق نمی‌گیرد، تا به این وسیله انگیزه الهی در جهاد با یهودیان از آلودگی به نیازهای مادی و شهوانی دور گردد.

 اولین دژی که از یهودیان گشوده شد دژ ناعم بود که در آن محمد بن مسلمه انصاری از یاران رسول(ص) با پرتاب سنگ آسیا‌‌بی‌از بالای دژ زخمی‌شد و بعد از سه روز به شهادت رسید[314]. سپس قلعه قموص گشوده شد که در آن صفیه دختر حی ابن اخطب که در جنگ بنی قریظه کشته شده بود به اسارت در آمد، با آنکه دو قلعه گشوده شده بود امّا غذا به‌اندازه لازم وجود نداشت و مسلمانان از گوشت‌‌های مکروه مانند الاغ استفاده می‌کردند. تا این که چوپانی با تعداد زیادی گوسفند به نزد حضرت رسول(ص) آمد و از وی درخواست کرد که اسلام به او عرضه شود و بعد از مسلمان شدن به پیامبر(ص) گفت: این گله بزرگ گوسفند از آن یهودیان خیبر است که من چرای آن‌ها را به عهده دارم می‌توانید آن‌ها را تصرف کنید. پیامبر(ص) فرمودند:

" در آئین ما خیانت به امانت یکی از بزرگترین جرم‌‌ها است بر تو لازم است همه گوسفندان را تا درِ قلعه ببری و همه را به صاحبانش برسانی."

 او اطاعت کرد و در جنگ هم شرکت کرد و به شهادت رسید.[315] سپس پیامبر(ص) متوجه قلعه‌‌های دیگر یهودیان شد. ابتدا ابوبکر را مأمور فتح با پرچم سفید کرد امّا او در جنگ با یهودیان در بیرون قلعه شکست خورد و به عقب برگشت. روز بعد عمر فرمانده سپاه شد؛ او نیز در این نبرد شکست خورد و بازگشت.

روحیه سربازان اسلام از این دو شکست بسیار تضعیف شد زیرا آن‌ها در بازگشت، علّت شکست خود را قدرت و شجاعت سربازان یهود گزارش می‌کردند، به ویژه موفقیتهای مرحب یهودی و برادرش حارث را با آب و تاب تعریف می‌کردند تا شکست و فرار خود را توجیه نمایند. بلاذری در مغازی از این دو شکست نام برده است امّا اسم آن‌ها را نمی‌آورد و تنها به ذکر یک فرمانده مهاجر در روز اول و یک فرمانده مهاجر در روز دوم اشاره می‌کند.[316] واقدی در طبقات، کوچک‌ترین اشاره ای به این دو شکست نمی‌کند امّا سیره ابن هشام و ابن اسحاق این دو واقعه را تأیید می‌کند و می‌نویسد که در روز اول که ابوبکر با سپاه به جنگ خیبریان رفت. همچنین در روز دوم که عمر چنین کرد هیچ فتحی به وجود نیامد[317] امّا او نیز از فرار عمر و ابوبکر از نبرد سخنی نگفته است. با این حال در حدیثی که همان شب پیامبر(ص) ایراد کرده است فرار عمر و ابوبکر و لشگر آنها بیان می‌گردد. پیامبر(ص) در این روایت مشهور فرموده: " فردا پرچم اسلام را به مردی می‌دهم که او خدا و پیامبر(ص) را دوست دارد و خدا رسول(ص) نیز او را دوست دارند و فتح و پیروزی به دست او خواهد بود و او کسی است که هرگز اهل گریز و فرار نیست. "[318]

ابن سعد می‌نویسد: که عمر بن خطاب می‌گفت تا به آن روز فرماندهی را دوست نمی‌داشتم ولی آن روز برای آن گردن می‌کشیدم و امید بستم که پیامبر(ص) پرچم را به من بدهد. فردا که فرا رسید پیامبر(ص)، علی(ع) را خواست و پرچم را به او داد[319] ابن هشام می‌نویسد: روز بعد پیامبر(ص)، علی(ع) را خواند و او چشم درد داشت و پیامبر(ص) بادی در چشم وی دمید و چشمش خوب شد و او را به جنگ با سپاه یهودیان فرستاد.[320] بعد از اینکه پیامبر(ص) چشم علی(ع) را شفا داد سفارش‌‌های مختلف به او نمود، سپس طبق اعتقادی که حضرت به علی(ع) داشت و در هر جنگی از ارزش‌‌های او و لیاقت جانشینی او به مردم می‌گفت به علی(ع) رو کرد و فرمود: " هر گاه خداوند یک فرد را از طریق تو هدایت کند بهتر از این است که شتران سرخ موی مال تو باشد و آن‌ها را در راه خدا صرف کنی.[321]

در هنگام نبرد در قلعه خیبر ابتدا حارث یهودی برادر مرحب بیرون آمد که بسیار جنگنده و قوی بود و همه از او وحشت داشتند امّا علی(ع) با وی به جنگ پرداخت و او را از پای درآورد. سپس مرحب یهودی برای انتقام خون برادر به جنگ علی(ع) آمد، رجزهای فراوانی خواند و در نبردی سخت با ضربتی ‌سنگین از سوی علی(ع) کلاه خود و سرش به دو نیمه شد. کلاه خود او از سنگ آسیاب ساخته شده بود[322]. سپس یهودیان دسته جمعی به حضرت علی(ع) حمله کردند و سپر حضرت افتاد و علی(ع) به سوی در قلعه خیبر رفت آن را کند و سپر خود قرار داد. بطوری که بعد از راندن یهودیان آن را پلی کرد تا مسلمانان به داخل قلعه وارد شوند. بعد از جنگ، 8 نفر از سربازان قوی اسلام که یکی از آن‌ها ابورافع بود نمی‌توانستند این در را به حرکت در آورند.[323] ( خوانندگان توجه داشته باشند که ما گاهی منابع را از متن عر‌‌بی‌آن‌ها استخراج کرده ایم گاه از متن‌ترجمه شده فارسی که در جلد بندی و رقم صفحات بین این دو تفاوت وجود دارد به عنوان مثال سیره ابن هشام در این سند از متن عر‌‌بی‌آن است و در سند قبلی از متن فارسی آن ) شیخ مفید در ارشاد خود گفته که وقتی که از علی(ع) پرسیدند که آیا سنگینی آن در را احساس کردی فرمود به همین اندازه سنگینی که از سپر خود احساس می‌کردم.[324] در بحارالانوار نیز آمده است که علی(ع) فرمود که من هرگز آن را با نیروی بشر از جای نکندم بلکه در پرتو نیروی خدادادی و باایمانی راسخ به روز قیامت این کار را انجام دادم.[325]

 

 

 

 

 

تناقص‌‌هایی که از روی غرض و کینه ساخته ‌‌شده‌است

الف ـ دروغ گویی در قتل مرحب یهودی:

  1. واقدی در مغازی با اینکه به جنگ مرحب با حضرت علی(ع) صحه گذاشته[326] امّا کشنده مرحب را محمد بن مسلمه معرفی می‌کند[327] و شرح مفصل از نبرد او با مرحب نقل کرده است.
  2. ابن سعد کشنده مرحب را علی(ع) معرفی می‌کند.[328]
  3. ابن هشام می‌نویسد که مرحب به دست محمد بن مسلمه که برادرش را در این جنگ یهودیان به شهادت رسانیده بودند کشته شد. محمد بن مسلمه به قصد انتقام از خون برادر از پیامبر(ص) اجازه جنگ گرفت و مرحب را کشت و شرح مفصّل این نبرد را نیز آورده است. طبری نیز این سخن را تأیید کرده است.[329]

در پاسخ به این تناقضات، استاد جعفر سبحانی،‌ترسو بودن محمد بن مسلمه و تکیه حضرت رسول(ص) بر فاتح بودن علی(ع) در این نبرد و نظر سیره نویسان زیاد که احادیث متواتر نقل کرده‌اند را مطرح کرده است که مرحب به دست علی(ع) کشته شده و عدم فرار علی(ع) از جلوی دشمن به فرموده حضرت رسول(ص) و حدیث سعد ابن ا‌‌بی‌وقاص در زمان معاویه در تأیید این مطلب را دلایل رد نظر ابن هشام و طبری و واقدی و ... میداند و این دلایل را اثبات می‌کند.[330]

ب ـ روایت‌‌های دروغ و تحریف‌‌هایی که پیرامون این جنگ در کتاب‌‌های تاریخی آمده است: در مغازی واقدی آمده است که پیامبر(ص) شخصی به نام کنانه ابن ا‌‌بی‌الحقیق را که از گنج‌‌های پنهان شده یهودیان در خیبر خبر داشت احضار کرد و محل این گنج‌‌ها را از او جویا شد. چون کنانه از گفتن امتناع کرد پیامبر(ص) به زبیر دستور داد تا کنانه را شکنجه کند و زبیر، کنانه را شکنجه کرد حتی سنگ آتش زنه ای را روی سینه ی او گذاشت سپس پیامبر (ص) به زبیر دستور داد او را به محمد بن مسلمه تحویل دهد تا به جای خون برادرش او را بکشد. مسلمه، کنانه را کشت و سپس برادر کنانه را نیز به دستور پیامبر(ص) شکنجه کرد و او را به وارثان بشر بن براء سپرد که به عوض خون او، او را بکشند و سپس برادر کنانه را نیز گردن زدند و پیامبر(ص) دستور داد اموالشان را مصادره کنید و زن و فرزندان آن‌ها را به اسارت گرفت.[331]  پیامبر(ص) این احکام را به خاطر دست یافتن به گنج‌‌های یهودیان انجام داد که عبارت بود از مقداری دستبند، سنگ یمانی طلاکاری شده، یک گردنبند از مروارید.[332] گردنبند مروارید را یا به عایشه یا به دختر خود داد و سپس در شب پشیمان شد و صبح رفت که که گردنبند را پس بگیرد که دید عایشه یا دخترش آن را بین فقراء تقسیم کرده‌اند. صفیه دختر حی ابن اخطب می‌گفت این گردنبند از آن دختر کنانه بوده است. بلال دختر کنانه و دختر عموی او را از کنار سر بریده شده پدرش و دیگر یهودیان عبور داد و پیامبر(ص) از این کار بلال ناراحت شد و گفت بلال شیطان است.[333] از این گونه روایت‌‌ها متأسفانه در دیگر کتب روایی و تاریخی فراوان آمده است.

مطالبی‌که همین سیره نویسان بیان کرده‌اند را با این تحریفات مقایسه می‌کنیم:

  1. آیا پیامبری که قبل جنگ خیبر اعلام می‌کند که کسی به قصد غنیمت به این جنگ نیاید خود برای گرفتن غنیمت بسیار اندک از کنانه دستور شکنجه می‌دهد؟
  2. پیامبر(ص) بعد از شکنجه گردنبند غنیمتی را به زن یا دخترش می‌دهد؟
  3. سپس پشیمان می‌شود و صبح به طلب پس گرفتن آن می‌رود؟

پیامبری که شکنجه می‌کند، قصدش از جنگ برای گرفتن غنیمت است، غنیمت را به خانواده خود می‌بخشد، در تصمیم گیری‌‌ها مردّد است، تصمیمی‌می‌گیرد و سپس پشیمان می‌شود آیا شأن پیامبری دارد؟ آیا این صفات مخصوص حاکمان ظالمان بنی امیه و بنی عباس نیست که به دستور آن‌ها در سیره‌‌های تاریخی با ظرافت خاص گنجانده شده تا روش‌‌های خشن و حیله گرانه حاکمان را بر شیوه حضرت رسول(ص) منطبق کنند؟ چگونه می‌توان باور کرد که پیامبری که از چوپان گوسفندان یهود که صدها گوسفند یهودیان را در اختیار داشت و به اسلام در آمد و می‌خواست همه آن گوسفندان را به سپاه حضرت رسول(ص) بدهد که آن‌ها گوشت اسب و الاغ نخورند قبول نمی‌کند و به چوپان توصیه می‌کند در امانت خیانت مکن و گوسفندان را به صاحبان آن‌ها برگردان و از این اخلاق رسول(ص) آن چوپان چنان متغیر می‌شود که بعد از دادن گوسفندان به صاحبانشان به جنگ می‌رود و به شهادت می‌رسد، این پیامبر برای چند قطعه غنیمت تنی چند از یهودیان را شکنجه کند و بعد از وصول غنایم در امانت نعوذ بالله تصرف نماید و آن را به خانواده خود ببخشد؟

  1. آیا پیامبر نمی‌توانست محل غنایم را شناسایی نماید؟ پیامبری که قبل از جنگ به طور آشکار پیش بینی می‌کند که ما بر یهود خیبر مسلط می‌شویم(به نقل اکثر مورخان) و روز نبرد حضرت علی(ع) و پیروزی قطعی او بر مرحب را پیش بینی می‌کند. فروپاشیدن قلعه‌‌های یهودیان یکی پس از دیگری قبل سقوط آن‌ها را اعلام می‌دارد و ... چطور از محل اختفاء اموال آن‌ها ‌‌بی‌خبر است؟ و تعجب آمیزتر اینکه برای پیدا کردن آن اقدام به شکنجه افراد نماید آن هم در سطح بسیار وحشیانه که با داغ زدن و سنگ گذاشتن بر سینه و ... این کار صورت بگیرد.
  2. محمد بن مسلمه خود یهودی بود که مسلمان شده بود و او برادر مرحب یهودی بود او در روز ولایت حضرت علی(ع)، با علی(ع) بیعت نکرد و امام علی(ع) در ‌این‌باره فرمود: " گناه من در بیعت نکردن محمد بن مسلمه آن است که من برادر او مرحب خیبری را در جنگ خیبر کشته ام. "[334]  

چگونه می‌توانست این شخص کشنده مرحب برادر خود باشد؟ و چگونه پیامبر( ص )کنانه را به عنوان خون بها به او می‌دهد آن هم بعد از شکنجه فراوان؟ واقعیت این است که باند اموی در عدواتی که با حضرت علی(ع) و اسلام داشت بسیاری از یهودیان را در دربار خود وارد کرد و به وسیله آن‌ها و منافقان حدیث ساز اقدام به تغییر تاریخ زمان پیامبر(ص) نمودند. از جمله این افراد کعب ابن مالک است او در جنگ تبوک از پیامبر خدا و مسلمانان تخلف ورزید و در حکومت علی(ع) با او بیعت نکرد.[335] کعب الاحبار، عبداله بن سلاّم و ... از جمله این افراد بودند همچنین افرادی مانند ابن شهاب زهری و عروه بن زبیر و ... می‌باشد که احادیث را به نفع دربار بنی امیه تغییر می‌دادند. احمد امین در کتاب خود آورده است که" اکثریت احادیث جعلی در فضایل صحابه در ایام حکومت بنی امیه دستکاری ‌‌شده‌است تا به رؤسای آنان تقرب و نزدیکی به عمل آید به این امید و گمان که آنان می‌خواستند دماغهای بنی‌‌هاشم را به خاک بمالند. "[336] آری محمد بن مسلمه از دشمنان یهودی الاصل حضرت علی(ع) و یکی از دشمنان سرسخت اهل بیت بود و در یورش به خانه حضرت زهرا(س) شرکت کرد و از جمله حمله کنندگان به بیت فاطمه(س) بود.[337]

همینطور او سعد ابن عباد رهبر انصار مدینه را به دلیل مخالفت با شیخین به قتل رسانید[338] و اعلام کردند که او را جنیان کشته‌اند. نقد‌‌ها و انتقاد‌‌های دیگر را در این زمینه می‌توانید در کتاب مظلوم نمایی یهود به قلم استاد نجاح طائی مطالعه کنید.

زنان پیامبر

یکی از موضوعات مهم و سؤال برانگیز در زندگی حضرت رسول(ص) ازدواج‌‌های آن حضرت می‌باشد . سؤالاتی از این قبیل که چند همسر انتخاب کرده؟ سن زنان او هر کدام چند سال بوده؟ و زنان وی هرکدام تا چه سالی زنده بوده‌اند؟ در چه تاریخ و به چه دلیل با آن‌ها ازدواج کرده است؟ آیا این زنان با او سازگاری داشته‌اند؟ انگیزه‌‌های حضرت از این ازدواج‌‌ها چه بوده؟ غریزه‌‌های زیبایی دوستی، جنسی، شهرت طلبی، فرزندخواهی به ویژه پسر و ... چقدر در این ازدواج‌‌ها نقش داشته است؟ و آنچه که در تاریخ سیره نویسی درباره این انگیزه‌‌ها ثبت شده کدام است؟ و کلاً واقعیت این ازدواج‌‌ها چیست؟ و دهها سؤال دیگر که پیرامون آن‌ها در این نوشتار سخن خواهد رفت.

تاریخ و سیره نویسان چه کسانی بوده‌اند؟

ابتدا قبل از آنکه به محتوای این سؤالات بپردازیم باید کشف نمائیم که چه کسانی چهره و تاریخ و تعداد و شرایط و ... ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) را نوشته‌اند. ما چند منبع در اختیار داریم:

الف ـ قرآن.  قرآن در مورد بعضی از ازدواج‌‌ها و حوادثی که منجر به آنها شده و بعضی از رفتارهای زنان پیامبر(ص) آیاتی دارد که تعدادی از این آیات با شأن نزولی که دارند موضوع را مشخص می‌کنند و تعدادی آیات دیگر بسیار روشن و واضح طرح موضوع ازدواج پیامبر(ص) را بیان کرده‌اند.

  ب ـ روایات که هم اهل سنت و هم شیعیان و هم دیگر فرق اسلامی‌آن را بیان کرده‌اند.

  ج ـ تاریخ نویسان و سیره نویسان که به طور مفصّل ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) را در کتاب‌‌هایشان ثبت نموده‌اند.

  د ـ مفسّران قرآن در همه فرق اسلامی‌به ویژه اهل سنّت و شیعیان که هم تفسیرهای قرن‌‌های اول اسلام و هم تفسیرهای قرن‌‌های بعد و بخصوص مفسّرین جدید درباره ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) مطالبی ‌را بازگو کرده‌اند.

میدانیم که به غیر از آیات واضح و روشن قرآن کریم، همه گروه‌‌های فوق برای بیان نظرات پیرامون ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) به راویان و تاریخ نویسان و سیره شناسان رجوع کرده‌اند.  بنابراین داشتن اطلاعاتی چند از کسانی که سیره و روایت ثبت و درج کرده‌اند ضروری به نظر می‌رسد.

نگاهی به سیره نویسی و روایت گری در صدر اسلام

متأسفانه بعد از شهادت حضرت رسول(ص) حاکمانی که به قدرت رسیدند(به جز علی(ع)) اجازه ثبت تاریخ و حتی بیان حدیث‌‌های حضرت رسول(ص) و تفسیرهای او از آیات قرآن را به هیچ وجه ندادند و با شعار "کفی کتاب الله" (کتاب خدا کافیست) و ما دیگر نیازی به روایت از حضرت رسول(ص) نداریم، به‌شدّت با هر کسی که حدیث و روایتی از پیامبر می‌گفت برخورد می‌کردند یا او را تنبیه و تهدید و تبعید می‌نمودند. به عنون مثال عمر خلیفه دوم با بیان احادیث از حضرت رسول(ص) حتی از سوی دوستان خود مخالفت می‌کرد مانند ابوموسی اشعری[339] و ابوهریره[340] که ابوموسی تذکر تند از عمر گرفت و ابوهریره توبیخ شد. امّا خود عمر و ابوبکر برای گرفتن حکومت چندین روایت از حضرت رسول(ص) نقل کردند مانند "الائمه من قریش" که رهبران همه باید از قریش باشند و به این طریق یاران حضرت رسول(ص) را از قدرت کنار زدند.[341] مانند حضرت ابوذر صحا‌‌بی‌صدیق رسول اکرم(ص) که به وسیله عثمان به خاطر بیان روایات صحیح از حضرت رسول(ص) تبعید شد. او گرایش به ثروت و تجملات و کاخ سازی و استفاده از نور چشمی‌ها و قبیله گرایی‌‌ها و نژاد پرستی‌‌های حاکمان آن دوران را بیان می‌کرد[342] و آن‌ها را برملا می‌ساخت وی در تبعیدش به وسیله عثمان خلیفه سوم در ربذه از گرسنگی و در تنهایی به شهادت رسید.[343]

 از زمان حاکمیت بنی امیه و بخصوص معاویه عده ای در نقل حدیث مجوّز گرفتند، امّا با شرایط ذیل:

اولاً احادیث باید مورد تأیید حکومت باشد، ثانیاً محدثین باید در دربار باشند و از محدثین غیر درباری جلوگیری می‌شد. ثالثاً تحریف روایات صورت گیرد و رابعاً جعل روایات زیادی انجام می‌شود و خامساً اینکه کتابت روایات نیز ممنوع بود. در چنین شرایطی بود که به کلی سیره نویسان درباری، معاویه و خلفای بعد از او تاریخ و سیره حضرت رسول(ص) را تغییر دادند. این وضعیت تا سال 100 هجری ادامه یافت. آن زمان عمر بن عبدالعزیزاجازه کتابت احادیث را صادر کرد امّا سیره و تاریخ اسلام بنابر دستور شخصی خلیفه بومی‌سازی شد بدین طریق که عالمان هر بوم،  سنن پیامبر را در بوم و منطقه خود بجویند. حتی در پیامی‌که از سوی عمر بن عبدالعزیز در سال100 هجری صادر شد این رویه مورد تأیید قرار گرفت و بر روایات صحا‌‌بی‌و تابعین در هر سرزمین تکیه می‌شد و یک وحدت در حدیث از پیامبر(ص) وجود نداشت [344].

تا این زمان موارد ذیل قابل توجه بوده است:

  1. تحریف حدیث به شدت صورت گرفت.
  2. جعل حدیث دروغین بسیار زیاد و فراوان بوده است.
  3. قصه گویی و قصه پردازی و ورود اسرائیلیات یهودیان در تاریخ اسلام انجام شده بود که احادیث حضرت رسول(ص) را با افسانه‌‌های اساطیری در آمیخته و آن را رواج داده بودند.
  4. احادیث سینه به سینه رسیده بود و هیچ سندی برای آن وجود نداشت الّا اعتماد به گوینده حدیث.
  5. بسیاری از محدثین بخش‌‌هایی از احادیث را فراموش کرده بودند.
  6. محدثین غالباً در دربار خلفای بنی امیه راه یافته بودند و با بیان حدیث کسب درآمد می‌کردند و احادیثی را  می‌گفتند که دربار بنی امیه می‌پسندید.
  7. احادیث بومی‌سازی شده بود و در هر منطقه راویان بنابر نظر خود و با شرایط موجود احادیث را نقل می‌کردند و همه مستقل بودند و هیچ وحدتی یا مقایسه ای برای درست یا غلط بودن احادیث وجود نداشت.
  8. منافقانی که عامداً بر پیامبر(ص) دروغ می‌بستند احادیث دروغ را وارد کرده بودند.
  9. احادیثی که ناسخ و منسوخ آن مشخص نبود و فقط یک حدیث نقل می‌شد و منسوخ آن گفته نمی‌شد.
  10. گروه‌اندکی نیز در این میان احادیث صحیح و به دور از شائبه را نقل کرده‌اند.

این وضعیت برای همه موارد تاریخی و روایی صدق می‌کرد و هیچ مبحثی در دین نبود که دچار شرایط فوق نگردیده باشد. بعضی از تولیدات آن‌ها عبارت بود از افتراء به حضرت داود(ع) در زنا( نعوذ بالله ) با زن سردار خود، کافر شدن سلیمان نبی(ع)، قصه غرانیق و نفوذ و تسلط شیطان بر حضرت رسول(ص) در وحی در سوره نجم، تهمت به حضرت آدم(ع)، یوسف(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع) و دیگر پیامبران، دست کاری در تاریخ زندگی پیامبر(ص)، مشرک جلوه دادن حضرت ابوطالب و عبدالمطلب، خراب کردن چهره معصوم حضرت خدیجه(س) مانند بیوه بودن و همسران مشرک داشتن و فرزندان کافر بزرگ کردن او، دروغگویی در سن او موقع ازدواج و عذرا نبودن او، متولد کردن فرزندان کاذب به اسم او از حضرت رسول(ص) و ازدواج دو تن از آن‌ها با عثمان خلیفه دوم، داستان دروغین غار و جعلیات فراوان در آن، کشتار یهودیان اسیر در غزواتی مانند خیبر و بنی قریظه ... ، برده داری ظالمانه حضرت رسول(ص) ( نعوذ بالله )، ساختن شخصیت دروغین از عایشه و دروغ‌‌های فراوان از یک شخصیتی که هرگز وجود نداشته است، از بین بردن سنت رسول(ص) در فقه، نماز‌تراویح، ازدواج‌‌های صیغه ای، ساده زندگی کردن، برابری و مساوات در انفال و ... ، درست جلوه دادن حذف حضرت علی(ع)، انکار واقعه بزرگ غدیر و هزاران واقعه و قضیه دروغ که به کلی چهره اسلام را دگرگون کرد.

 از جمله این خیانت‌‌ها دروغگویی، حذف و شهادت حضرت زهرا(س) و مصادره فدک می‌باشد. در کنار آن سرکوب صحابی‌‌های بزرگ مانند ابوذر و عمّاریاسر و ... وجود داشت، همچنین تأیید افرادی که پیامبر(ص) آن‌ها را لعن و نفرین کرده بود و ابداع سنّت لعن علی(ع) تا پایان قرن اول، حق جلوه دادن کشتن امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و سرپوش گذاشتن بر همه جنایت‌‌ها علیه آن‌ها، موجه کردن و مقدس کردن افراد ظالم و دروغگو نظیر کعب الاحبار یهودی و شاگردش ابوهریره و در نسل بعد عروه بن زبیر و شاگردش شهاب زهری که همه در دربار بنی امیه منصب قدرت و ثروت داشتند و ظالمانه حدیث جعل کرده‌اند. از این موارد بسیار زیاد است که شاید یک کتاب درباره خلاف‌‌های انجام شده می‌توان فهرست وار نوشت. از جمله این تحریفات، ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) است.

قبل از شرح کامل این ازدواج‌‌ها لازم است که منابع احادیث و روایات درباره این ازدواج‌‌ها روشن شود.

ابن اسحاق اولین سیره نویسی است که تاریخ پیامبر را کتابت کرده است، منابع او که احادیث سینه به سینه است و سیره را به صورت روایی منتقل می‌کرده‌اند عبارتند از:

الف  ـ نسل اول تدوین کنندگان:

  1. عروه بن زبیر برادر عبداله زبیر و مصعب ابن زبیر و از نزدیکان عایشه.
  2. ابان ابن عثمان بن عفان پسر عثمان خلیفه سوم.
  3. شُرَحبیل بن سعد.

ب ـ نسل دوم تدوین کنندگان تاریخ:

  1. عاصم بن عمر بن قتاده.
  2. محمد بن شهاب زهری شاگرد عروه بن زبیر.
  3. ابوالاسود یتیم عروه.

که ابن اسحاق سیره خود را با توجه به احادیث این افراد نگاشته است و نظریات ابن اسحاق و شاگردش ابن هشام در کُتب علمای ذیل راه یافته است:

  1. محمد بن عمر واقدی کتاب المغازی.
  2. طبقات ابن سعد.
  3. تاریخ و تفسیر طبری.
  4. المستدرک حاکم نیشابوری.
  5. الکامل ابن اثیرو اسدالغابه.
  6. البدایه و النهایه ابن کثیر.
  7. فتح الباری و کتاب الاصابه ابن حجر عسقلانی.
  8. فتوح البلدان و انساب و الاشراف بلاذری.
  9. البداء و تاریخ مطهر بن طاهر مقدسی.
  10.  دلائل النبوه ابونعیم اصفهانی.
  11.  روض الاُنف سهیلی.
  12.  استیعاب محمد بن عبدالبر.
  13.  اخبار النحویین البصریین سیرافی.
  14.  المعرفه و التاریخ بَسَوی.
  15.  معارف ابن قُتیبه.
  16.  اخبار مکه ازرقی.
  17.  تاریخ و طبقات ابن سعد و ... .

و امّا کتاب‌‌هاب روایی که از سیره ابن اسحاق و شاگردش ابن هشام نقل ‌‌شده‌است:

  1. مسند احمد بن حنبل.
  2. تفسیر طبری.
  3. مستدرک علی الصحیحین.
  4. استدراک.

و ... .

و بسیاری دیگر از کتب اهل سنت و شیعیان از سیره ابن اسحاق و ابن هشام سخن به میان آمده است به طور خلاصه سیر آن را می‌توان چنین آورد:

ابتدا خلفای سه گانه سپس حکومت غاصب بنی امیه و بعد از آن تحریف کنندگان حدیث و قصه گویان دربار بنی امیه و نهایتاً ورود در کتب ابن اسحاق و ابن هشام بصورت نوشتاری و از این سیره‌‌ها ورود در تاریخ نویسان و بالاخره ورود در کتب روایی اتفاق افتاده است.

شرح حال بسیاری از حوادث تاریخی که نویسندگان آن را طبع کردند و امروز به دست ما رسیده است از این کانال عبور کرده است از جمله شرح حال زنان پیامبر(ص).

ازدواج‌‌های پیامبر(ص)

محققّین و مفسّرین شیعه و سنّی به دلیل اینکه در قرآن کریم در سوره‌‌های مختلف درباره بعضی از ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) سخن به میان آورده است به این میدان ورود کرده‌اند، مانند سورۀ نساء که از محدود کردن ازدواج به چهار زن سخن گفته و جلوی ازدواج برای مردان را بیش از این تعداد گرفته است تا ازدواج با زنی که ممنوعیت برای عقد آن‌ها وجود دارد همچنین بعضی از ازدواج‌‌ها و همسران پیامبر مانند ازدواج با زن زید بعد طلاق او که پسر خوانده حضرت محمد(ص) بود، و آزار رساندن بعضی از همسران ایشان در سوره تحریم و حق و حقوق زنان و ارزش و حدود آن‌ها احکام و تشکیل خانواده و ... موضوعاتی است که در میان وحی‌‌های انزالی به قلب حضرت رسول(ص) می‌باشد و محققین را مجبور به تفسیر و شرح و تفصیل این آیات می‌نماید(سوره‌‌هایی مانند نور، نساء، تحریم، ممتحنه، بقره، احزاب و... بطور مستقیم و شفاف به امور زنان وارد شده‌اند).

در رابطه با ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) ما در آثار محققین قدیمی‌به جز چندین موارد خاص که بسیار اساسی هم هستند (مانند تعداد زنان، سن و اسامی‌آن‌ها، و سرانجام کار آن‌ها، وجود روایات نقل شده از این زنان و...) یک همسویی و هم باوری بیشتری را مشاهده می‌نمائیم امّا محققّین و مفسّرین جدید به تحلیل‌‌ها و تحقیقات و منابع شناسی‌‌های گسترده‌تری دست یافته‌اند که شکاف باورها بین فرق اسلامی‌درباره زنان پیامبر(ص) را بیشتر کرده است. منطق باور حکم می‌کند گرایش به کسانی که برای نظرات خود دلیل و سند معتبر و قابل قبول ارائه می‌کنند صورت بگیرد و نظرات کسانی که با کمترین دلیل عقلی و در بیان اسناد بسیار ضعیف هستند، از دور خارج شود، یک پاک سازی و باور مشترک عقلی و روایی و حدیثی و قرآنی به وجود بیاید و در ‌این‌باره تعصب و یک جانبه گرایی حذف گردد.

در تحقیقات علمای جدیدتر بطور جدّی و با اسناد قابل باور، عذار و بکر بودن حضرت خدیجه(س) در هنگام ازدواج با حضرت رسول(ص) و داشتن سنی بین 25 الی 28 در هنگام ازدواج، ازدواج نکردن حضرت خدیجه(س) با همسران دیگر قبل از ازدواج با رسول(ص) و فرزند نداشتن از آن‌ها، و اینکه تنها فاطمه(س) برای حضرت خدیجه(س) به دنیا آمده و... به اثبات رسیده است. همچنین کودک نبودن عایشه در موقع عقد و ازدواج با حضرت(که در سن بالاتر از 18 سال بوده) و موارد دیگر که به آن‌ها در جلد دوم این نوشتار اشاره ‌‌شده‌است مورد تأیید این محققان می‌باشد.

 ازدواج نکردن دختران رسول(ص) با عثمان خلیفه سوم و لقب ذوالنورین که به همین سبب به وی داده ‌‌شده‌است، همچنین ازدواج نکردن ام کلثوم دختر رسول(ص) با عمر خلیفه دوم از موارد تحقیقات جدید است چون ثابت شده که اصولاً چنین دخترانی از حضرت خدیجه( س ) متولد نشده‌اند و پیامبر(ص) هیچ گاه این دختران را نداشته است بلکه این دختران از اقوام حضرت خدیجه(س) بوده‌اند که ایشان بر نگهداری و سرپرستی آن‌ها نظارت می‌کرده است(تمام این اخبار اثبات شده هستند و دلایل اسنادی و عقلی آن‌ها در همین کتاب ارائه شده و می‌شود). همچنین مشخص و اثبات شده که خطاب قرآن در سوره تحریم به آن دو زن، حفصه و عایشه از زنان پیامبر می‌باشد و سرّی که آن‌ها بنابر آیه قرآن فاش کرده‌اند موضوع دیگری غیر از بوی دهان حضرت رسول(ص) است.

 در این تحقیقات که از قرون میانی تاریخ اسلام آغاز شده علما و مفسرین بزرگی از برادران و خواهران اهل سنّت و شیعیان فعال گشته‌اند و مانند زمخشری صاحب کتاب تفسیر کشّاف ابن ا‌‌بی‌الحدید شارح کتاب شرح نهج البلاغه امام علی(ع) که هر دو سنّی معتزلی هستند و بسیاری از علمای دیگر را می‌توان نام برد. در قرون جدیدتر مفسّرینی مانند شیخ محمد عبده و محمد قطب و ... نیز تحقیقات جامع و روشنی را انجام داده‌اند. در میان شیعیان نیز با تعداد بیشتر و سرعت بیشتر محقّقان قدرتمندی ظهور کرده‌اند و به پاکسازی تحریفات و جعلیات و اسرائیلیات همت گماشته‌اند از جمله این مفسّرین علامه طباطبایی، استاد جوادی عاملی و محققینی همچون علامه عسکری، نجاح طائی، سید قرشی، الیاس کریمی، علامه قزوینی و دهها نفر دیگر از شیعیان بر این روشنگری‌‌ها اهتمام ورزیده‌اند که امیدواریم که این محققین در آینده نزدیک به یک وحدت در بیان موضوعات مختلف دینی دست یابند.

 

ازدواج‌‌های پیامبر و انگیزه‌‌های آن

قبل از آنکه وارد بحث اصلی این ازدواج‌‌ها شویم نیازمند یک گزارش آماری از سن پیامبر(ص) در زمان ازدواج‌‌ها هستیم.

  1. پیامبر از بلوغ تا 25 سالگی بدون همسر بوده‌اند. ( 25 سال مجرد )
  2. اولین ازدواج با حضرت خدیجه(س) بوده که 15 سال قبل از بعثت تا سال 10 بعثت می‌باشد که حدوداً 25 سال است  (25سال با حضرت خدیجه(س)) .
  3. سن پیامبر(ص) هنگام شهادت حضرت خدیجه(س) حدود 50 سال است و بنابر نظر همه متخصصین علم پزشکی و روانشناسی این سن تقریباً سن پایان دوران لذت جویی از زنان است (50 سالگی پیامبر و وفات حضرت خدیجه(س) است).
  4. بعد از حضرت خدیجه(س) اولین ازدواج پیامبر با زنی به نام سوده است که در سن 51 سالگی رسول اتفاق افتاده.( 51 سالگی ازدواج مجدد ).
  5. در سال 2 هجرت یعنی 4 سال بعد از سوده پیامبر با عایشه ازدواج کرده است که سن پیامبر 55 سال است. پیامبر تا 55 سالگی تک همسر بوده است ( 55 سالگی با عایشه ازدواج کرده و در این سال از تک همسری خارج شد و دو همسری گردید و در این سال تنها 8 سال دیگر از عمر پیامبر باقی مانده است).
  6. ازدواج با حفصه بین 2 تا 3 سال بعد از هجرت قبل از غزوۀ احد اتفاق افتاد (سن پیامبر اواخر 56 سالگی است که دارای 3 همسر می‌شود).
  7. ازدواج با زینب دختر خُزیمه که در اواسط سال سوم روی داده و اوایل سال چهارم هجری نیز در گذشته است او را ام المساکین می‌خواندند. ام المساکین4 تا 18 ماه با پیامبر(ص) زندگی کرد و در 56 سالگی پیامبر(ص) دوباره 3 همسری شد.
  8. ام سلمه در سال 4 هجری به همسری رسول(ص) در آمد. که در سن 57 سالگی حضرت رسول(ص) بود که تنها 6 سال به پایان عمر حضرت باقی مانده بود.
  9. زینب بنت جحش در سال 5 هجرت به عقد رسول(ص) در آمد همچنین جویریه در همین سال با حضرت رسول(ص) ازدواج کرد (در 58 سالگی پیامبر 6 زن داشت و فقط 5 سال از عمر او باقی بود).
  10.  صفیه بنت حی بن اخطب یهودی در جنگ خیبر در سال 6 هجری با پیامبر(ص) ازدواج کرد (در 59 سالگی پیامبر 7 زنه شد).
  11.  از سال 6 هجرت تا ذالحجه سال 7 هجرت پیامبر با ریحانه دختر زید، ام حبیه دختر ابوسفیان میمونه و ماریه( کنیز ) ازدواج کرد. ریحانه قبل از رحلت رسول(ص) فوت کرد و روی هم 9 زن تا سال 7 هجری یعنی 60 سالگی رسول(ص) باقی ماند (در 60 سالگی پیامبر کلاً 9 زن و یک کنیز داشت و از سال 7 هجری با ازدواج با میمونه دیگر پیامبر با هیچ زنی ازدواج نکرد یعنی 3 سال از عمر او باقی مانده بود).

 

نکات قابل توجه این لیست عبارتند از موارد ذیل:

  1. پیامبر تا 25 سالگی مجرد است. 15 سال قبل از بعثت.
  2. پیامبر تا 50 سالگی تک همسر است. ( حضرت خدیجه( س ) ) 10 بعثت.
  3. پیامبر تا 55 سالگی تک همسر است. ( سوده )  2 هجرت.
  4. پیامبر از 55 سالگی تا 56 سالگی 2 همسری است. ( عایشه و سوده ) 2 هجرت.
  5. پیامبر در 56 سالگی 3 همسری است. ( عایشه، سوده، حفصه )  3 هجرت.
  6. پیامبر در 56 سالگی 4 همسری است. ( عایشه، سوده، حفصه، ام المساکین ) 4 هجرت.
  7. در اوایل 57 سالگی 3 همسری می‌شود. ( عایشه، سوده، حفصه ) 5 هجرت.
  8. از 57 سالگی تا 60 سالگی 9 همسری می‌شود. ( عایشه، سوده، حفصه، جویریه، صفیه، ام سلمه، زینب بنت جحش، میمونه، ام حبیبه و یک کنیز که ماریه قبطیه است. ) 5 تا 7 هجرت.                                                                                                                                                                                                                                                                             

درباره زنانی که بعد از وفات پیامبر(ص) باقی مانده‌اند اجماع به 9 نفر است که لقب ام المؤمنین گرفتند و پیامبر(ص) تا 55 سالگی خود تک همسری بوده است.

از 55 سالگی تا 60 سالگی 8 زن و یک کنیز را به عقد خود در آورده است یعنی در 5 سال. این 5 سال اوج درگیری‌‌ها و جنگ‌‌ها با قبایل مختلف است و اکثر زنان به ازدواج در آمده، اسیر و کنیزان این جنگ‌‌ها هستند. از 60 سالگی با حکم قرآن ممنوعیت ازدواج برای پیامبر به وجود می‌آید و به هیچ وجه اجازه ازدواج دیگر به او داده نمی‌شود.

به پیامبر(ص) گفته می‌شود که اگر زنان خود را طلاق دهد دیگر نمی‌تواند زنی را جایگزین آن‌ها کند و این حکم فقط مخصوص اوست و مسلمان‌های دیگر می‌توانستند 4 زن خود را طلاق و 4 زن دیگر بگیرند.

پیامبر هر چه زن گرفت از میان مهاجران مکه به مدینه و قبایلی بود که به جنگ آمده بودند او حتی یک همسر از میان انصار اختیار نکرده است.

از سال 8 هجرت با فتح مکه که اسلام در این منطقه حاکم شد و خطر دشمن خارجی و قبایل بیرونی کم شد دیگر هیچ ازدواجی صورت نگرفته است.

تمام این ازدواج‌‌ها با زنان جوان صورت گرفته است که همگی با میل و رضایت خود تن به ازدواج با رسول(ص) دادند و هیچ سند معتبری وجود ندارد که کسی با زور یا تهدید با پیامبر(ص) ازدواج کرده باشد بلکه حتی تنی از زنان، داوطلبِ هبه کردن خود به حضرت رسول(ص) بودند که قرآن بر آن صحّه گذاشت و آن را فقط مخصوص رسول(ص) معرفی می کند.

این هبه کردن نشان از آن دارد که شوق و میل فراوان در میان زنان برای به ازدواج در آمدن با حضرت رسول(ص) بوده است که اگر خداوند در قرآن برای رسول(ص) ممنوعیت ازدواج نمی‌گذاشت به احتمال فراوان داوطلب‌‌های زیادی به طرف حضرت رسول(ص) می‌آمدند و موانع زیادی بر سر راه حضرت رسول(ص) ایجاد می‌کردند و مانع او از بر پایی ارزش‌‌های اسلامی‌می‌شدند. این همسران که با میل و رغبت به ازدواج با حضرت رسول(ص) تن داده بودند خیلی زود تحت‌تربیت حضرت قرار می‌گرفتند و با وقتی که پیامبر(ص) برای آن‌ها می‌گذاشت خیلی سریع به صورت یک مسلمان زبده و متخصص در اسلام در آمدند و با لقب ام المؤمنین که از سوی خدا دریافت کردند این فرهنگ و باور ناب اسلامی‌را به نسل بعد حتی بعضی از آن‌ها تا سه نسل بعد منتقل نمودند. آنان دین را از منشاء و مقرّ اصلی آن منتقل می‌نمودند و دوران سیاه حاکمیت جهل هر کدام از آن‌ها چراغ نورانی هدایت و روشنگر ارزش‌‌های دینی و انسانی شدند. از این زنان هزاران حدیث که از رسول(ص) بطور مستقیم خود شنیدند در کتب روایی نقل ‌‌شده‌است. پیامبر(ص) برای آموزش آن‌ها اکثر شب‌‌ها تا صبح بیدار می‌مانده است.

آن‌ها حافظان و انتقال دهندگان و اشاعه کنندگان قرآن، سنت رسول(ص)، احکام، اخلاق، عرفان، تاریخ، حقایق واقعی، جنگها و درگیریها و هزاران حقیقت پنهان و آشکار زمان حضرت رسول(ص) گردیدند. آن‌ها با رعایت ارزش‌‌های اسلامی، چهرۀ یک انسان مؤمن را که در کتب الهی پیامبر و قرآن آموزش دیده به نمایش گذاشتند و ارزش‌‌هایی مانند: حجاب، دفاع از حق، پاکدامنی و نجابت، ساده زیستی، انفاق و بخشش، دوری از تجمّلات، حذف تبرّج، گرایش به مال حلال، دوری از اسراف و زیاده روی، ماندگاری در معنویت، پایبندی به قول و پیمان، کنترل بر زبان و خشم و دیگر غرایز و ... را هم حفظ و نهادینه کردند و هم گسترش دادند. صدها روایت از اعمال این بانوان با عظمت و ارزشمند در کتب روایی شیعه و سنی نقل ‌‌شده‌است. آن‌ها همگی بعد از شهادت پیامبر(ص) در مدینه زندگی کردند، تا آخر عمر خود در این شهر زیستند و توانستند با کمک یکدیگر، پایگاهی  تأسیس کنند که در برابر فرهنگ جاهلی و تحریفات و جعلیات حکومت‌‌ها -که با نفوذ منافقین و یهودیان معاند و دشمنان کینه ای باقی مانده و نفوذ کرده- در درون حکومت‌‌های بعد از رسول(ص) ایستادگی کنند.

 همانطور که قبلاً گفته شد پیامبر(ص) در مکّه بود که رویای صادقه ای دید. خواب دید که از منبر او بوزینگان و مقلّدان به ظاهر دیندار بالا می‌روند. او برای اینکه اسلام به دست نسل‌‌های بعد برسد و بعد از وفاتش نابود نشود باید چاره ای می‌اندیشید. پیامبر(ص) برای برنامه ریزی در این زمینه نزدیک دو دهه وقت داشت و این کار را به بهترین شکل به پایان رسانید. تاریخ زندگی و حوادثی که در دوران زندگی پیامبر(ص) اتفاق افتاد نشان داد که در دفاع از اسلام، بهترین و ناب‌ترین یاران حضرت رسول(ص) به میدان آمدند و آن افراد باسواد و مخلص و آگاه از دین، در این کارزارها یکی بعد از دیگری به شهادت رسیدند.

 حضرت حمزه سید الشهداء، عبداله بن جحش، ابوسلمه( بعدها همسران بیوه این دو را رسول(ص) به عقد خود در آورد)، مصعب ابن عمیر سفیر فرهنگی رسول(ص) در مدینه، عبدا... ابن جبیر فرمانده کمانداران رسول(ص) و ... در جنگ اُحد به شهادت رسیدند. در مدینه هفتاد مرد جوان بودند که آن‌ها را قاریان قرآن می‌نامیدند. آنان شب‌‌ها در گوشه ای از شهر مدینه جمع می‌شدند، نماز می‌گزاردند، درس می‌خواندند و تا هنگام صبح بیدار بودند. صبح گاهان آب شیرین و هیزم به درب خانه رسول(ص) می‌آوردند. این‌‌ها‌تربیت شده حضرت رسول  اکرم(ص) بودند که برای تبلیغات به میان قبایل می‌رفتند.

 پیامبر اکرم(ص) یک بار آن‌ها را برای تبلیغ به همراه عامر ابن مالک – که یکی از اعضای مردم نجد بود- به ‌‌آن‌جا فرستاد. این کار با اصرار عامر ابن مالک برای قبیله خود صورت گرفت. آن‌ها همگی در محاصره قبیله عامر در کنار چاه معونه قرار گرفتند و بدون استثناء همگی آن‌ها را به شهادت رسانیدند. که به حادثه "بئر معونه" مشهور شد. پیامبر(ص) 15 شب قاتلین این جوانان را نفرین می‌کرد.[345] اینان کسانی بودند که وقتی در حلقه محاصره قرار گرفتند از خداوند خواستند که از طرف آن‌ها به پیامبر(ص) سلام برسانند و جبرئیل سلام آن‌ها را به حضرت رسول(ص) رسانید.[346]

 به این‌ترتیب هر چه به پایان عمر پیامبر(ص) نزدیک می‌شویم می‌بینیم که یاران باارزش او یکی بعد از دیگری به شهادت می‌رسند. افرادی همچون سعد ابن معاذ یکی از رهبران انصار، جعفر ابن ابوطالب یا جعفر طیّار برادر حضرت علی(ع)، زید بن حارثه پسر خوانده او عبد ا... بن رواحه سردار بزرگ نظامی‌اش و ... همه در نبردهای مختلف به شهادت رسیدند.

پیامبر(ص) میدانست که با وجودی که جبرئیل و ملائک به طور دائم به او و سپاه اسلام یاری می‌رسانند امّا سپاه کفر و الحاد توانسته بودند یاران زیادی از او را شهید نمایند. او میدانست بعد از رفتن خودش نیز این کینه‌‌ها و دشمنی‌‌ها پایان نخواهد یافت. تاریخ ثابت کرد که این کینه ورزان حتی به جان دختر او حضرت فاطمه(س) رحم نکردند و بعد از مصادره اموال او به خانه اش ریختند و او را به شهادت رسانیدند، علی(ع) را خانه نشین کردند -که خودش فرمود خار در چشم و تیغ در گلو مانده بود-. اصحاب بلند مرتبه ای مانند: ابوذر غفاری، عبدا... بن مسعود، بلال، سعد ابن عباد در تبعید و توطئه به قتل رسیدند. مریدان نسل بعد که درخدمت علی(ع) بودند مانند مالک اشتر، محمد بن ابوبکر، عمار یاسر، اویس قرنی و نهایتاً خود حضرت علی(ع) به دست قاسطین و ناکثین و مارقین به شهادت رسیدند. با یک چنین شرایطی پیامبر(ص) چگونه می‌توانست اسلام پاک را به دست نسل‌‌های بعد برساند تا در برابر ظالمان و تحریف گران دست نخورده باقی بماند؟ یکی از راه‌‌هایی که به حفظ اسلام و در سلامت ماندن آیین آن کمک کرد همسران او بودند که هر کدام از قبیله ای و طایفه ای بودند و توانستند از فرهنگ و سنت دینی پاسداری نمایند.

موضوع فوق یکی از اهداف حضرت رسول(ص) در گرفتن زنان متعدّد در سال‌‌های آخر عمر خود بود. امّا انگیزه‌‌های دیگری برای انجام این ازدواج‌‌ها وجود داشت که هر کدام از آن‌ها خود دنیایی از معرفت و پر از شعائر دین اسلام است. هر کدام از این زنان حتی اگر بعد از شهادت حضرت رسول(ص) هیچ فعالیتی برای دین نمی‌کردند -که همگی فعالیتهای بسیاری در این زمینه نمودند- وجود خودشان در بین مردم بزرگترین تبلیغ از اسلام اصیل و زنده ماندن و دیده شدن ارزش‌‌های بلند دینی و الهی بود که به گزارشی کوتاه از برپایی این ارزش‌‌ها در صدر اسلام می‌پردازیم.

ام المؤمنین‌‌ها

در درجه اوّل میدانیم که همه زنان پیامبر(ص) جوان بوده‌اند و یقیناً میل به دنیا می‌توانست در آن‌ها وجود داشته باشد لذا خداوند در قرآن به همه آن‌ها اعلام کرد "‌‌هان ای نبی ‌به همسرانت بگو اگر دنیا و زینت آن را می‌خواهید بیائید تا شما را از دنیا بهره مند کنم و سپس به خو‌‌بی‌و خوشی طلاقتان دهم و اگر خدا و رسول و خانه آخرت را می‌خواهید بدانید که خدای عزّوجلّ بر زنان نیکوکار شما اجری عظیم آماده کرده است."[347]. میدانیم که هیچ یک از آن زنان حاضر به جدایی از رسول(ص) نشدند بنابراین با میل و علاقه در کنار او ماندند و با میل و علاقه، سرنوشتی را که در آینده باید به آن تن دهند را به جان خریدند.

 به قول استاد طباطبایی این توافق بین زنان رسول(ص) و خدا و رسول(ص) بیانگر آن است که انگیزه رسول(ص) زن دوستی و شهوت رانی و لذت جویی نبوده است و گرنه هیچ مردی که از این مواهب ظاهری دنیا برخوردار باشد حاضر به دادن اختیار به زنان برای رفتن نخواهد شد[348] و اصولاً انگیزه معنوی را مطرح نمی‌کند، وعده به قیامت نمی‌دهد و با هر زبانی تلاش   می‌کند که لذت‌‌هایش را حفظ نماید پس راهی نمی‌ماند که ما بپذیریم انگیزه‌‌های دیگری غیر از این مطرح بوده است. بنابراین باید توجه داشت که آن زنان با آن که پیامبر(ص) در سن بالا (58 سال) بوده و دائماً در جنگ که یک ناامنی است قرار داشته‌اند و تعدادشان حداقل 9 نفر بوده که می‌توانسته باعث اختلافات بین زنان شود و میدانستند که بعد از شهادت پیامبر(ص) دیگر ازدواج هم نمی‌توانند بکنند و... حاضر شدند با پیامبر(ص) بمانند.

 آن‌ها هیچکدام هنگام ازدواج تحت اجبار نبودند و بر فرض محال اگر هم بنابر شرایطی تن به ازدواج دادند اکنون با نزول آیه قرآن می‌توانستند مانند همه زنان دیگر زندگی دیگری را انتخاب کنند و از زندگی پیامبر(ص) بیرون روند. بنابراین ماندن آن‌ها در کنار حضرت رسول(ص) کاملاً آزاد و انتخا‌‌بی‌بوده است و اگر انگیزه دیگری هم برای این انتخاب بوده، اجباری نبوده است.

حضرت خدیجه(س) که قبلاً درباره او مختصری در نوشتار دوم سخن بیان کردیم در برپایی سازمان و بنیاد یک خانواده به سبک اسلام اصیل با تمام وجود فعالیت نمود و توانست خانواده ای را به وجود بیاورد که هم در دور‌‌ان‌جاهلیت و هم در دوران پس از بعثت در بدترین شرایط‌‌های موجود، الگوی اساسی و نمونه بارز یک خانواده ارزشمند و مکتبی ‌و انسانی و اسلامی‌باشد. او با‌تربیت فرزندی مانند فاطمه(س) و آموزش دادن به او توانست مقام ام ابیهایی برایش به وجود بیاورد، بدین معنی که در کمک و رسیدگی به پیامبر(س) در دوران بعثت،به ویژه در شعب ابوطالب، آنقدر خدمت کند که پیامبر(ص) او را هم فرزند بنامد و هم مادر.

 حضرت خدیجه(س) در روزهای قبل از بعثت همدم و هم فکر و مشاور و ... پیامبر(ص) بود. حالات روحی او را کشف کرد و در جهت رضایت او گام برداشت. در روزهای پرهیجان برگزیده شدن او از سوی خداوند، همچون کوه استوار پشت پیامبر(ص) ایستاد و با تمام تهمت‌‌ها، حمله‌‌ها، دروغ‌‌ها، طعن‌‌ها و آزارها و ... که به او و همسرش می‌رساندند مبارزه کرد، عبادت و بندگی را هم خود انجام داد و هم به به شکل الگویی برای دیگران درآمد. شاید یکی از دلایلی که بسیاری از زنان خواستار ازدواج با حضرت رسول(س) بودند از توجه آن‌ها به زندگی این بانوی نمونه ایجاد شده باشد.

 در آن شرایط جاهلیت که زن‌‌ها کمترین ارزشی نداشتند و همچون کالا خرید و فروش می‌شدند، حقّی برای آن‌ها وجود نداشت الّا زنان اشراف و بزرگان و آن‌ها هم در بسیاری از موارد تولد دختر را شوم میدانستند و -به قول قرآن- اقدام به کشتن فرزند دختر می‌کردند[349] و این باور یک فرهنگ و سنت جاهلی بود، زندگی و بلندای ارزشی که او برای یک زن الگو کرد در چشم همه زنان و دختران و مادران دیده می‌شد و به تدریج میل به اسلام در زنان به شیوه اسلامی‌آن برایشان عزیز می‌گشت. این میل هم در زنان اقوام رسول(ص)، هم در زنان قبایل مخالف و هم در افراد و مردمی‌که بتدریج به اسلام توجه می‌کردند پدید آمده بود. غالب زنان کنجکاو بودند که بدانند که جایگاه حضرت خدیجه (س) در خانواده رسول(ص) کجاست و آن را الگوی زندگی خود نمایند. احترامی‌که پیامبر(ص) به حضرت خدیجه(س) می‌گذاشت، مشورت‌‌هایی که با او می‌کرد، حمایت‌‌هایی که در شرایط سخت از او داشت، حفاظتی که از شر دشمنان برایش ایجاد کرده بود، عشق و علاقه شدیدی که به وی ابراز می‌کرد، قدردانی کمک‌‌های ‌‌بی‌دریغ او بود. پیامبر (ص) آموزش صحیح اسلام را به او آموخت، عشق به خدا و بندگی را در قلب او دمید، زندگی آخرت را برایش اصل قرار داد، دنیا را پلی برای آخرت برایش ثابت کرد، در کارهای خانه به او کمک می‌کرد، نامش را با احترام صدا می‌کرد و... کدام زنی خواستار این ارزش‌‌ها و عملکردها نیست؟ همه این موارد به زن ابراز هویت می‌داد و از پوچی و هرزگی دور می‌کرد. حضرت خدیجه(س) چنین خانواده ای را در زندگی مشترکش با حضرت رسول(ص) مدیریت می‌کرد و اولین کانون اسلامی‌ارزشمند از خانواده با الگو شدن زندگی حضرت خدیجه(س) به جامعه ارائه گردید.

 بعد از شهادت این بانوی بزرگ و اولین همسر رسول(ص) -که بیش از 25 سال با پیامبر(ص) زندگی کرد- برای استمرار ارزش‌‌های خانواده و حمایت و حفاظت از آن و خلق ارزش‌‌های دیگر، پیامبر(ص) با همسر دوم خود، سوده دختر زمعه ازدواج کرد. این ازدواج که به مدّت 4 سال تک همسری بود نیز در استمرار زندگی حضرت نقش مهمی‌ایفا کرد.در  دوران سخت قبل از هجرت و تحمّل فشارهای سنگین تهدید و قتل که باعث می‌شد هر زنی از خانه شوهرش فرار کند، سوده در کنار رسول(ص) مقاومت نمود و خانواده اش را حفظ کرد. در شرایط غربت اولیه بعد از هجرت در مدینه نیز پا به پای همسرش ایستاد و توانست حمایت خانواده و اقوام خود را به یاری حضرت رسول(ص) جلب نماید. او موفق شد که آموزش اولیۀ همسرداری صحیح را در دو شرایط قبل و بعد از هجرت ببیند، هجرت زنان را تجربه کرده و پا به پای مردان به هجرت در راه خدا گام نهد. بنابراین حفظ خانوادۀ رسول اکرم(ص)، حمایت از شرایط سخت قبل از هجرت و پایداری در آن، هجرت به همراه رسول(ص) و در دسته زنان مهاجر قرار گرفتن، فراهم آوردن شرایط جدید برای ادامه زندگی بعد از هجرت در مدینه و الگوی ارزشی ماندن در هر دو شرایط از اهداف زندگی پیامبر(ص) با او و بالعکس می‌باشد. پیامبر(ص) با حفظ خانواده این دوران سخت را گذراند و سوده الگویی بود برای اقوام و خویشاوندان خودش تا راه اسلام را دریابند.

درباره شرایط جدیدی که بعد از هجرت در مدینه ایجاد شد و مقدماتی که باعث جنگ و غزوه بدر گردید و با شدیدتر شدن هجوم مشرکان، پیامبر(ص) با عایشه -که در مکّه از او خواستگاری کرده بود- ازدواج کرد. درباره نقش عایشه در زندگی پیامبر(ص) در قسمت دوم این نوشتار سخن رانده ‌‌شده‌است و خوانندگان می‌توانند به آن مراجعه کنند. عایشه قرآن را حفظ می‌کرد و با حافظۀ قوی، آن را برای دیگران نیز قرائت می‌نمود. او دختر ابوبکر، بزرگ قبیله بنی قحافه و قبیله بنی تمیم بود؛ با این ازدواج بتدریج قبیله ابوبکر به سوی پیامبر(ص) جذب شدند.

 با ازدواج پیامبر(ص) با حفصه، افراد بسیاری از قبیله عمر نیز به مدینه مهاجرت کردند.با ازدواج با صفیه دختر حی ابن اخطب یهودی بنی قریظه ای، شرّ این قبیله یهودی و توطئه‌‌های آن‌ها به حداقل رسید. با ازدواج با جویریه عده ای از یهودیان مسلمان شدند و قبیله آن‌ها به پیامبر(ص) پیوستند. با ازدواج پیامبر(ص) با ام حبیبه دختر ابوسفیان، فشار قریش و قبایل متحد آن بتدریج کم شد و بسیاری نیز به اسلام روی آوردند. درواقع یکی از ثمرات ازدواج پیامبر(ص) با عایشه، حفصه، ام حبیبه، صفیه و جویریه، جذب قبایل مشرک و یهودی عرب بود که بسیار کینه ورز، حسود و گستاخ در جنگ‌‌ها علیه اسلام بودند.

پیامبر(ص) با ازدواج با ام سلمه که همسر دوستش ابوسلمه بود و در جنگ به شهادت رسیده بود حرمت رفاقت و برادری و حفاظت از خانوادۀ کسانی که در راه اسلام قدم بر می‌دارند را نگه داشت و این رفاقت و برادری را نهادینه کرد. با ازدواج زینب دختر جحش با زید پسر خوانده خود، پیامبر(ص) سنّت تبعیض میانِ برده و آزاد شده را از بین برد. زینب را که از خانواده‌‌های محترم قریش بود به عقد زید یک اسیر آزاد شده در آورد و فرهنگ تبعیض نژادی و خانوادگی را فرو ریخت. سپس با دستور خداوند بعد از مدتها که از جدایی زید و زینب می‌گذشت با زینب ازدواج کرد تا سنّت جاهلی دیگر که ممنوعیت ازدواج با زن پسرخوانده بود را بشکند. این ازدواج به همه ثابت کرد که پسرخوانده، محرم مادری که او را بزرگ می‌کند نمی‌شود، دختران او، خاله‌‌ها و عمه‌‌ها و کلاً همه محرم‌‌ها نسبت به پسرخوانده آن‌ها نامحرم می‌شوند و این دستور خدا و جزء فقه اسلامی‌است. بنابراین خداوند حلال و حرام حرمت یک خانواده را با ازدواج علنی و آشکار و عملی حضرت رسول(ص) با زینب را اعلام کرد.

 پیامبر(ص) خود قبل از اینکه آیه نامحرم بودن پسرخوانده نازل شود در میدان مکّه خطبه ای درباره زید خواند و او را پسر محمّد(ص) نامیدند نه پسر حارثه، زیرا زید از رفتن به نزد خانواده مشرک خود بعد از آزادی امتناع کرد و خواست که نزد رسول(ص) بماند امّا با انزال آیه قرآن خداوند حدود و محرمیت پسر خوانده‌‌ها را معین کرد. با ازدواج زینب با پیامبر(ص) این قانون امضاء و تثبیت شد و صدها خانواده که فرزند خوانده داشتند اقدام به اصلاح باور خود نمودند.

 با ازدواج با میمونه دختر حارث به پیشنهاد عباس عموی خود، پیوند خانوادگی پدری را دوباره برقرار کرد، یک اتّحاد در خانواده خود ایجاد و از فروپاشی خانواده جلوگیری نمود.

با ازدواج با زینب دختر خزیمه که زنی خیّر و بخشنده بود احترام به این صفت نهاد و رسیدگی به امور مسکین‌‌ها را اصل مهم زندگی هر کسی معرفی کرد. زینب را امّ المساکین یعنی مادر مسکینان می‌شناختند. قرآن در بسیاری از آیات خود رسیدگی به امور مسکینان را تأکید کرده است و پیامبر(ص) با این ازدواج بر اصل خدمت به مساکین تأکید ورزید.

ازدواج با کنیزی مثل ماریه قبطیه و بچه دار شدن از او به همه ثابت کرد که ارزش زن به کنیزی یا آزادگی قراردادی بین قبایل نیست و یک مؤمن می‌تواند با کنیز ازدواج کند و از او هم فرزند به دنیا بیاورد. نکتۀ مهم دیگر در ازدواج‌‌های پیامبر(ص) این است که اولاً او یک پیامبر است و الگوست، دوم اینکه او مؤسس باور، فرهنگ، سازمان و ... یک جامعۀ جدید است. او باید با پوسیدگی‌‌های جامعه جاهلی مبارزه می‌کرد و آنچه را که خدا دوست می‌داشت انجام می‌داد. تمام این ازدواج‌‌ها به رضایت و دستور خدا انجام شده و پیامبر(ص) بندگی و دستورپذیری از خدا را با این ازدواج‌‌ها به همه ثابت کرد.

موضوع مهم دیگر این است که به جز حضرت خدیجه(س) که باکره بود همه زنان پیامبر(ص) همسر یا همسرانی از قبل داشته‌اند.(در مورد عایشه قبلاً ذکر شده که دو حالت داشته یا با یکی نامزد شده و بعد طلاق گرفته قبل از اینکه زفاف صورت گیرد و دیگر همسر داشتن و زفاف شدن و سپس طلاق گرفتن او مطرح است که هر دوی این گزارش‌‌ها در کتب اهل سنّت نقل شده که قبلاً درباره آن صحبت شد).

  این از نکته‌‌های عجیب و تحسین برانگیز ازدواج‌‌های رسول اعظم(ص) است:

اولاً تنی چند از این زنان طلاق گرفته بودند.

ثانیاً تنی چند از این زنان همسرشان را به دلایل مختلف از دست داده بودند.

ثالثاً بعضی از زن‌‌ها شوهرانشان را در دفاع برای اسلام از دست داده و شهید شده بودند.

رابعاً بعضی زن‌‌ها هر دو یا هر سه را داشتند یعنی هم شوهر آن‌ها را طلاق داده بوده و سپس شوهر بعد آن‌ها مرده بود یا بالعکس و همینطور شوهر در راه دین شهید ‌‌شده‌است بود.

در هر صورت سه حالت بوده:

الف ـ طلاق

ب ـ مرگ همسر

ج ـ شهادت همسر در راه دین

در هر سه این حالت کراهت برای مردان وجود داشت که با چنین زنانی ازدواج کنند یقیناً اینگونه زنان که اکثراً هم بچه دار می‌شوند، اندام‌‌های مناسب یا شبیه دختران را ندارند به همین دلیل ‌‌بی‌میلی در مردان برای ازدواج با آنها به وجود می‌آید. همه مردان دوست دارند با زن جوان باکره، زیبا و خوش اندام ازدواج کنند و این یک باور غلط و یک آسیب بزرگ اجتماعی است.

در درجه اول، اسلام ملاک ازدواج را به ایمان و عفّت و پاکدامنی و ... برای زنان تغییر داد و ازدواج پیامبر(ص) با این زنان بیوه، حرمت این انگیزه‌‌ها و این زنان را نگه داشت.

در درجه دوم، اکثر این زنان با مرگ همسران قبلی خود دچار آسیب روحی و روانی و انزوای خانوادگی می‌شدند، فرزندان آن‌ها ‌‌بی‌سرپرست می‌ماندند و‌تربیت کننده اصلی نداشته‌اند و امکان فقر هم وجود دارد، برای حفظ این زنان و خانواده‌‌ها و فرزندانشان چه کار باید انجام داد؟ اگر این افراد ازدواج مجدّد نکنند امکان فساد اخلاقی برای آن‌ها و سپس فرزندان آنها بیشتر می‌گردد. نیاز جنسی،‌تربیتی، مالی، عاطفی و ... آن‌ها را چگونه می‌توان بر آورد؟ تنها یک راه باقی می‌ماند، ازدواج مجدّد آن‌ها. در جامعه ای که مردان آن کراهت در ازدواج با این افراد را دارند و خانوده‌‌های مردان، آن‌ها را در این باور تشویق می‌کنند چگونه می‌توان جلوگیری از سقوط زنان بیوه کرد؟ اینجاست که معلوم می‌شود پیامبر(ص) با ازدواج‌‌های خود -که همه در مدینه بیوه بودند- الگو و سنّتی را برافراشت تا اینگونه زنان حفظ و جامعه از سقوط اخلاقی آن‌ها در امان بماند.

 اگر بخواهیم انگیزه‌‌های حضرت رسول اکرم(ص) را -که بنیانگذار و مؤسس دین و جامعه جدید است- خلاصه نمائیم می‌توانیم چنین بگوئیم:

  1. آموزش دادن به زنان خود برای استمرار بخشیدن به ارزش‌‌های اسلامی‌در نسل‌‌های بعد. این زنان همچون سفیران آموزش دیده ای بودند که اسلام اصیل را که خود از عمل و زبان پیامبر(ص) دریافت کرده بودند به جامعه پس از پیامبر(ص) منتقل نمودند و از آن‌ها هزاران حدیث باقی مانده است.
  2. تغییر فرهنگ جاهلی و تحکیم فرهنگ اسلامی‌و آموزش به جامعه درباره دین اسلام.
  3. خداوند با دادن لقب ام المؤمنین به زنان باقی مانده پیامبر(ص)، از حذف شدن و حل شدن این زنان در جامعه غیر الهی جلوگیری کرد و باعث شد که این چند زن آینده خود را در خدمت اسلام فدا نمایند، پاداش‌‌های دنیای و اخروی بدست آورند و برای این امر مهم آموزش هم دیدند. در نتیجه عاقبت به خیری بزرگی برای این زنان به وجود آمد و میدانیم که این زنان اختیار داشتند که این راه را انتخاب کنند یا نکنند و چون خود انتخاب کردند در قیامت مقام آن‌ها چند برابر است.
  4. پیامبر(ص) با ازدواج با این زنان، خانواده‌‌ها و قبیله‌‌های آن‌ها را به خود جذب کرد تا از توطئه و جنایت در حق اسلام دست بردارند. این قبایل به وسیله این ازدواج‌‌ها با هم متحد شدند و به ریشه شرک در اعراب حمله کردند و بعد از چندی شرک علنی به طور کلی برچیده شد.
  5. نفوذ اسلام در قبایل مختلف با ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) بسیار گسترش یافت.
  6. سنّت‌‌های جاهلی در ازدواج شکسته شد و به جای آن روش‌‌های اسلامی‌جایگزین گردید.
  7. زن چه شوهر مرده، چه طلاق گرفته به ارزش‌‌هایی که یک زن دارد شناخته شد.
  8. فرزندان یتیم و ‌‌بی‌سرپرست جمع آوری شدند.
  9. معیارهای ‌‌بی‌ارزش جاهلی در ازدواج فرو ریخت و معیار‌‌های اسلامی‌جای آن را گرفت.
  10.  قرآن و کلام رسول(ص) حفظ شد.
  11.  الگوی زن مسلمان که همانا، ایمان، تقوی، عبادت، حجاب، پاکدامنی، راستگویی، دوری از تجملات و تبرّج و زیبایی نمایی، میل به شهوت رانی و ... می‌باشد به وجود آمد. پیامبر(ص) قصد داشت با ارائه شیوه زندگی زنان خود، نمونه ای عملی از زن را ارائه دهد. این زنان برداشت‌‌های متحد خود را از سرچشمه اسلام به دست آورده بودند. جامعه به آن‌ها میل می‌نمود و تا قرن‌‌ها و تا به امروز این فرهنگ عظیم زنان حفظ گردیده است.
  12.  الگو‌‌ها و منش‌‌هایی که هر کدام از این زن‌‌ها داشتند مورد تأیید و تصویب اسلام قرار گرفت. این امر هم جان جدیدی به زنان رسول(ص) داد و هم هویت بزرگی برای آن‌ها و مردم بعد از آن‌ها شد.
  13.  فرهنگ جاهلی محرمیت پسرخوانده به خانواده و محرمیت زن پسرخوانده به پدر خانواده از بین رفت.
  14.  تبعیض نژادی و انتخاب ملاک‌‌های غلط برای ازدواج فرو ریخت.
  15.  عشق و ایثار همسر به خانواده توسط پیامبر(ص) تأکید گردید که به صورت عملی آن را انجام دادند.
  16.  مهمترین نکته اینکه پیامبر(ص) با ازدواج‌‌هایش نشان داد که اگر هدفی ایمانی و عشق به خدا و باور قیامت در میان ‌جامعه، به خصوص زنان وجود داشته باشد، می‌توان از بروز غرایز خطرناکی همچون حسادت، کینه، توطئه، حقارت، ناامیدی و ... جلوگیری به عمل آورد. اکثر زنان پیامبر(ص) توانستند به چنین توفیقاتی دست یابند. اکثر آن‌ها رسول(ص) را عاشقانه دوست داشتند و این عشق به همراه آن باورها باعث می‌شد که این زنان در کنار هم و به دور از نفسانیت با هم زندگی کنند.

حال به بررسی دیدگاه‌‌های کتب اهل سنت درباره ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) می‌پردازیم.

ازدواج‌‌های پیامبر(ص) از دیدگاه علمای اهل سنّت

از جمله کتاب‌‌هایی که درباره زنان پیامبر(ص) به طور مفصّل مطال‌‌بی‌آورده است طبقات ابن سعد است. ما این کتاب را برگزیده ایم تا شرح حال زندگی زنان پیامبر(ص) و چگونگی ازدواج آن‌ها با رسول الله را بازگو نمائیم. تا چهره کانالی که شرح آن گذشت مشخص و روشن گردد. البته کتب روایی متنوع و بسیار زیاد دیگری نیز وجود دارد که به شرح حال زنان حضرت رسول(ص) پرداخته است و بعضی از آن‌‌ها در خلال این نوشتار ذکر خواهند شد.

زنان حضرت رسول(ص) در طبقات ابن سعد[350] 

سوده بنت زمعه

 سوده دختر قیس بن عبد شمس؛ سوده را نخست سکران بن عمر به همسری گرفت. شوهرش مسلمان شد و هر دو در هجرت دوم مسلمانان، به حبشه رفتند. سپس به مکّه برگشتند و سکران در مکّه درگذشت. چون مدت وعده سوده سپری شد رسول خدا(ص) کسی را با پیام خواستگاری پیش او فرستاد و او رضایت داد. او نخستین بانویی بود که رسول خدا(ص) پس از مرگ حضرت خدیجه(س) با او ازدواج کرد. پیامبر(ص) به ماه رمضان سال دهم هجرت با سوده ازدواج کرد و او را به مدینه برد.[351] سوده سالخورده بود و پیامبر(ص) چندان از او بهره مند نبود و روز و شب نوبت خود را برای کسب خشنودی رسول خدا(ص) به عایشه بخشید. پیامبر(ص) به سوده فرمود: عده نگهدار طلاقت دادم و سوده سر راه پیامبر(ص) نشست و از او خواست که حضرت رسول(ص) دوباره به او رجوع کند و حضرت به او رجوع کرد.[352]

سوده سر راه پیامبر(ص) نشست وقتی با وی ملاقات کرد پیامبر(ص) را قسم داد که آیا طلاق من به سبب دلگیری از من بوده است. پیامبر(ص) فرمود: نه. و وقتی که نوبت خود را به عایشه داد پیامبر(ص) دوباره به او رجوع کرد.[353] عایشه گفته است که سوده زن خو‌‌بی‌بود الا اینکه رشک و حسد داشت.[354]

سوده که پشت سر پیامبر(ص) نماز خواند به پیامبر فرمود: هنگام نماز چندان رکوع را طول دادید که ناچار بینی خود را گرفتم تا خون از آن سرازیر نشود و رسول خدا(ص) خندید.[355]

سوده در شوال سال 54 هجری تا زمان حکومت معاویه زنده بود.[356] پیامبر(ص) بعد از آخرین حج به زنان خود گفت این آخرین بار است که از خانه‌‌هایتان بیرون می‌آیید باید از این پس همه محصور در خانه باشید. این موضوع محصور بودن با چند روایت نقل ‌‌شده‌است.[357]

عایشه می‌گوید: سوده زنی چاق و فربه بود.[358]

با توجه به روایات فوق خصوصیات اخلاقی و رفتاری پیامبر(ص) با سوده زمعه به صورت ذیل خلاصه می‌شود:

  1. پیامبر(ص) بعد از ازدواج با سوده و بردن او به مدینه و بعد از ازدواج با عایشه سوده را طلاق داد.
  2. پیامبر(ص) با آمدن سوده بر سر راه خانه عایشه و التماس او به شرط اینکه روز و شب نوبت خود را به عایشه بدهد به او رجوع کرد.
  3. پیامبر(ص) برای سوده قسم خورد که دلگیری از او نداشته و ‌‌بی‌سبب او را طلاق داده است.
  4. پیامبر(ص) هنگام رکوع در نماز آنقدر رکوع را طولانی کرد که خون از دماغ سوده جاری شد و وقتی سوده موضوع خون ریزی بینی اش را به پیامبر(ص) گفت پیامبر(ص) خندید.
  5. با آن که پیامبر(ص) هیچ دلگیری از سوده نداشته اما عایشه او را حسود و رشک بر می دانسته است.

اطلاعاتی که در بعضی از کتب دیگر درباره سوده آمده است. در سال 13 هجری چند ماه قبل از هجرت ازدواج کرد[359] و عابدانه و زاهدانه زندگی می‌کرده است.[360] سوده چند دختر از همسر اولش داشته است[361] و هنگام مرگ 80 سال عمر داشته است.[362]

حال اگر سخن بلاذری و سخن ابن سعد را درباره سال مرگ که 54 هجری و سن مرگ در 80 سالگی سوده است را قبول کنیم و ازدواج سوده با پیامبر(ص) را یک سال قبل از هجرت بدانیم، سن سوده در هنگام ازدواج با حضرت رسول(ص) 25= 1 ـ 54 ـ 80 بوده است بنابراین او نمی‌تواند پیرزن بوده باشد. در این سن نیاز به همسر داشتن با وجودی که چند فرزند از همسر قبل داشته است را کنار بگذارد و شب و روز خود را به عایشه بخشیده باشد. آیا جز دروغ و تحریف در این روایات چیز دیگری هست؟! از سوی دیگر آیا پیامبر عظیم الشّأن اسلام که خود طلاق را به لرزه در آوردن عرش خدا میداند بدون گفتن دلیل طلاق، همسر خود سوده را طلاق می‌دهد؟ در آن زمان که پیامبر(ص) فقط دو همسر داشته و هر سه روز می‌توانسته با عایشه باشد برای بیشتر ماندن در نزد عایشه، سوده را تحت فشار طلاق قرار می‌دهد تا شب و روز خود را به عایشه ببخشد؟ سوده ای که هیچ جرمی‌نداشته و هیچ عمل خلافی انجام نداده و پیامبر(ص) قسم یاد کرده که او خلافی ندارد، مظلومانه حق خود را به عایشه ببخشد تا زن رسول(ص) بماند، این شکنجه روحی سوده و آن به لرزه در آوردن عرش خدا را حضرت رسول(ص) برای عایشه و بیشتر بودن با او در شب‌‌ها انجام داده است و رفتار او با سوده هنگام رکوع در نماز طولانی کردن آن بوده تا آن زن خون دماغ شود و وقتی که به پیامبر(ص) می‌گوید که از شدت طولانی شدن رکوع خون از بینی ام جاری شد پیامبر(ص) به او بخندد. پیامبری که خود فرمان داده که نماز جماعت را بخصوص رکوع و سجود را امام جماعت کوتاه بخواند نماز خود آنقدر طولانی می‌کند که نمازگذار خون دماغ می‌شود؟ این تصویری از حضرت رسول(ص) در کتب تاریخی و روایی علمای اهل سنت است که پیامبر(ص) در حق همسر دوم خود به اجرا در آورده است. پیامبری که خدا او را رحمت للعالمین نامید و دریای مهر و محبت است چگونه می‌تواند چنین شخصیتی داشته باشد؟! آیا دروغ و تحریف و دست بردن در حقایق در این نقل‌‌های تاریخی تا عمق حقایق نفوذ نکرده است؟

عایشه دختر ابوبکر

عایشه دختر ابوبکر بود. ابن سعد می‌گوید[363] ابوبکر با پدر شخصی به نام جبیر به توافق رسید که دخترش عایشه که شش سال داشت را به ازدواج جبیر در آورد. وقتی که پیامبر(ص) از عایشه شش ساله خواستگاری کرد. ابوبکر به پیامبر(ص) گفت: اجازه بدهید(نقض عهد کنم) و این موضوع را لغو نمایم. پیامبر(ص) اجازه داد و وی چنان کرد و سپس رسول خدا(ص) با عایشه که دوشیزه بود ازدواج کرد. عروه بن زبیر از قول عایشه می‌گوید وقتی که رسول خدا(ص) مرا خواستگاری کرد من با دخترکان در کوچه بازی می‌کردم و نفهمیدم که پیامبر مرا به همسری برگزیده است تا آنکه مادرم مرا گرفت و در خانه نگه داشت و اجازه بیرون رفتن به من نداد و به فکرم رسید که من دارای همسر شده ام ولی از مادرم نپرسیدم و او بود که مرا آگاه کرد.[364]

عایشه می‌گوید رسول خدا(ص) مرا در حالی که شش ساله بودم به همسری برگزید و در حالی که 9 سال داشتم با من زفاف کرد و مرا در حالی که با کودکان بازی می‌کردم پیش او می‌بردند.[365]

پیامبر(ص) عایشه را از ابوبکر خواستگاری کرد. ابوبکر گفت: ای رسول(ص) خدا پیش از این اختیار او را به مطعم پدر جبیر داده و او نامزد جبیر ‌‌شده‌است اجازه فرمای تا او را (عایشه) از تعهدی که کردم برهانم. ابوبکر چنان کرد و جبیر عایشه را رها کرد و رسول خدا(ص) او را به همسری گرفت.[366] دایه عایشه او را در هنگام بازی با کودکان از آن‌ها جدا کرد چادر بر سرش کرد و به خانه پیامبر(ص) برد.[367] (میدانیم که بچه شش ساله تکلیف نشده که حجاب کند و از طرفی آیه حجاب شش الی هفت سال بعد نازل ‌‌شده‌است). عایشه می‌گوید که که بعد از عقد من، نه سالم بود و مشغول تاب بازی بودم که آمدند و مرا آرایش کردند و به نزد رسول(ص) بردند.[368] عروه بن زبیر نقل کرده که عایشه گفت: پیامبر(ص) مرا در 7 سالگی عقد و در 9 سالگی زفاف کرد و من به همراه دوستان خود عروسک بازی می‌کردم و هر گاه پیامبر(ص) می‌آمد و عروسک‌‌ها پیش ما بود می‌فرمود: آرام و بر جای خود باشید.[369] پیامبر(ص) به دوستان خردسال عایشه می‌گفت: با عایشه عروسک بازی کنید.[370] دهها خبر دیگر از عروسک بازی عایشه و عقد در 6 یا 7 سالگی، زفاف در 9 سالگی، بیوه شدن در 18 سالگی عایشه در این کتاب آمده است.[371]

امّا درباره سن ازدواج عایشه با حضرت رسول(ص) در کتب دیگر اهل سنّت و محققین مطالبی ‌بر خلاف اخبار فوق آمده است:

  1. بخاری از عایشه نقل کرده است که من هنگام نزول سوره قمر جاریه ای بودم و بازی می‌کردم.[372] جاریه در زبان عرب به معنی دوشیزه است و به دختران بالای 5 و 6 سال گفته می‌شود. این سوره حداقل 8 سال قبل از هجرت نازل ‌‌شده‌است که در سال پنجم است. اگر عایشه در لحظه نزول سوره بالای 6 سال عمر داشته آخر بعثت 14 یا 15 سال و زمان ازدواج 17 یا 18 سال سن داشته است.
  2. طبری در روایتی آورده است که ابوبکر 4 فرزند داشته است که همه آن‌ها در دوره جاهلیت به دنیا آمده‌اند.[373] بنابراین تولد عایشه قبل از بعثت است.
  3. زمان فوت عایشه حدود 70 سالگی است و او در سال 57 هجری از دنیا رفته است بنابراین در سال هجرت او 13 سال داشته است و موقع ازدواج حداقل 15 ساله بوده است پس نمی‌تواند 9 سالگی زفاف کرده باشد.
  4. اسماء خواهر عایشه 10 سال از عایشه بزرگتر بوده است و در سال اول هجری 27 سال داشته است. او در سال 73 هجری از دنیا رفته در حالی که 100 سال بوده است. ابونعیم اصفهانی در معرفه الاصحاب می‌نویسد: اسماء 7 سال قبل از هجرت به دنیا آمده است.[374] از طرفی بیان کرده‌اند که عایشه از اسماء 10 سال کوچکتر بوده اگر این اخبار را با هم در نظر بگیریم سن عایشه در اول هجرت 17 سال و در ازدواجش با پیامبر(ص) 19 سال بوده است.
  5. ابن هشام در سیره خود آورده است که عایشه در کودکی بعد از 18 نفر اسلام آورده است.[375] این افراد در سه سال اول بعثت که رسول خدا(ص) مخفیانه مردم را به ایمان دعوت می‌کرد اسلام آوردند که طبیعتاً اسلام آوردن عایشه در سنی است که قدرت تشخیص داشته است و گرنه کودک و شیرخواره توان تشخیص ندارد بنابراین باید حداقل 6 یا 7 سال داشته باشد که اگر 10 سال بعد بعثت تا هجرت به آن اضافه شود سن عایشه در اول هجرت 17 سال و هنگام ازدواج با حضرت رسول(ص) 19 سال بوده است.[376]

حال به نتیجه گیری مطالب فوق از کتاب طبقات ابن سعد می‌پردازیم:

  1. ما پیامبری را می‌بینیم که دختری را که با عروسک‌‌هایش بازی می‌کرده در سن 6 سالگی عقد و در سن 9 سالگی زفاف کرده است.
  2. عایشه قبل از عقد با رسول(ص) نامزد فرد دیگری به نام جبیر بوده است.
  3. عایشه درک خاصی از همسر داشتن  نداشته و وقتی که به عقد رسول(ص) در آمده هم مفهومی‌از داشتن همسر برایش میسر نبوده است.
  4. عایشه روزی در حال بازی بوده که مادرش او را از کودکان همبازیش جدا می‌کند، او را آرایش می‌کند و به خانه حضرت رسول(ص) می‌فرستد و او هیچ نقشی و رایی در این ازدواج نداشته است.
  5. پیامبر( ص) عایشه را از ابوبکر خواستگاری کرد در حالی که میدانست او نامزد جبیر است.
  6. ابوبکر به پیامبر(ص) گفت که عایشه نامزد دارد و من عهد با پدر او مطعم         کرده ام. 
  7. ابوبکر از پیامبر خواست که اجازه دهد عهد خود را بشکند و پیامبر اجازه داد.
  8. ابوبکر عهد را شکست و دختر 6 ساله خود را به عقد حضرت رسول(ص) در آورد.

حال با توجه به موارد فوق ما پیامبری داریم که علیرغم توصیه خود که بر عهد و پیمان وفادار ماندن است، توصیه به عهد شکنی می‌کند، پیامبری که یکی از سه صفت منافقین را عهدشکنی عنوان می‌کند. (عهدشکنی، خیانت در امانت، دروغگویی سه صفتی است که هر کس داشته باشد منافق است) برای تصاحب یک دختر 6 ساله به ابوبکر پیشنهاد عهدشکنی می‌نماید و دختری را از نامزدش جدا می‌کند و به عقد خود در می‌آورد. پیامبری که بچه 6 ساله را که هنوز تاب بازی و عروسک بازی می‌کند به عقد خود که در آن زمان 53 حداقل سن داشته است در می‌آورد. دختری که هنوز به سن بلوغ نرسیده است و وقتی به خانه حضرت رسول(ص) می‌رود و دچار محدودیت می‌گردد تازه متوجه می‌شود که شوهر کرده است و مادرش او را به این امر آگاه می‌کند!

ما چه تصویری از پیامبر اکرم(ص) با وجود این روایات دروغ و جعلی می‌توانیم تصور کنیم؟ اعراب جاهلی در آن زمان بر عهد و پیمان خود جان خود را فدا می‌کردند امّا رسول عالمیان از این باور و تعهّد عبور کرده است! او بچه دوستی است که دختر بچه مورد علاقه اش را از دست نامزدش بیرون می‌کشد و در سن 9 سالگی با وی هم بستر می‌شود و ... . درباره عایشه سخنان دیگری نیز هست که به آن خواهیم پرداخت. 

 

حفصه دختر عمر

حفصه دختر عمر 5 سال قبل از بعثت رسول(ص) به دنیا آمده است.[377] او به ازدواج فردی به نام خُنیس در آمد. خنیس در جنگ بدر و احد شرکت کرد، در احد زخمی‌شد و پس از برگشت به مدینه به شهادت رسید.[378] پس از بیوه شدن حفصه، عمر به عثمان پیشنهاد داد که دخترش را به ازدواج خود در آورد. عثمان قبول نکرد و سپس ابوبکر نیز ازدواج با حفصه را رد نمود. سرانجام پیامبر(ص) به خواستگاری حفصه آمد.[379] حفصه بعد از جنگ احد به عقد رسول(ص) در آمد.[380] رسول خدا(ص) حفصه دختر عمر را طلاق داد و حفصه گریست و گفت به خدا سوگند پیامبر(ص) مرا از سر سیری و دلگیری طلاق نداده است. وقتی پیامبر پیش حفصه آمد ، حفصه چادر سر کرد و پیامبر(ص) فرمود که جبرئیل گفته به حفصه رجوع فرما که بانویی بسیار روزه گیر و نمازگزار است و او در بهشت هم همسر تو است.[381] پیامبر(ص) پیش حفصه رفت. زنی به نام شفاء در خانه حفصه بود که درباره زخم‌‌هایی که در پهلو ظاهر می‌شود افسون و جادوگری تعویذ می‌کرد. پیامبر(ص) به شفاء فرمود این کار(جادوگری) را به حفصه هم آموزش بده.[382]

درباره حفصه بعداً صحبت بیشتری خواهیم کرد.

جمع بندی مطالب فوق:

  1. پیامبر(ص) به خواستگاری بیوه ای رفت که عثمان و ابوبکر او را نپسندیده بودند.
  2. این خواستگاری با فشار عمر پدر حفصه صورت گرفته است.
  3. رسول خدا(ص) حفصه را بدون آنکه از او سیر شده باشد یا دلگیر شده باشد طلاق داد.
  4. رسول خدا(ص) به سفارش جبرئیل دوباره به حفصه رجوع کرد و فهمید او روزه دار و عبادت کننده است و در بهشت نیز همسر اوست.
  5. حفصه به رمّال و جادوگر برای درمان بیماری رجوع می‌کرد و پیامبر(ص) این را فهمید.
  6. پیامبر(ص) به ساحر و جادوگر گفت که جادوگری را به حفصه بیاموزد.

حال ما پیامبری داریم که در ازدواج با حفصه ابعاد دیگری از شخصیت او مشخص می‌شود. به زعم محدثان و سیره نویسان اهل تسنن او با فشار عمر دخترش را به عقد خود در می‌آورد و سپس بدون هیچ دلیلی او را طلاق می‌دهد. پیامبر(ص) با آنکه با حفصه زندگی می‌کند خبر از نماز و روزه و عبادت او ندارد و جبرئیل او را آگاه می‌کند و وعده همسری او را با حفصه در بهشت هم برایش می‌آورد در حالیکه حفصه به جای استفاده کردن از طبیب و حکیم در درمان بیماری علی رغم حرام بودن جادوگری و جن بازی که در قرآن حرمت آن‌ها آمده است و جادوگران را اهل آتش میداند به ساحران و رمّالان رجوع می‌کند، پیامبر(ص) از این موضوع با خبر است و در هنگام همکاری جادوگر با حفصه حضور می‌یابد و به جادوگر توصیه می‌کند افسونگری و سحر و ساحری را به حفصه بیاموزد. پیامبری که تمام عمر خود را تهمت سحر و ساحری خورده و با ساحران و جادوگران به مبارزه پرداخته اکنون مشتاق آموزش جادوگری به زنش توسط معلّمی‌ساحر است!

 

 

ام سَلَمه

ام سلمه همسر ابوسلمه بود. او پسر عمه حضرت رسول(ص) بود و با شوهرش به حبشه هجرت کردند. سپس به نزد پیامبر(ص) در مدینه آمدند. ابوسلمه در جنگ احد تیری به بازویش خورد. بعد از جنگ زخمش کمی‌بهبود یافت و پیامبر(ص) او را بعد از یک ماه به مأموریت فرستاد. نزدیک یک ماه در این مأموریت بود. وقتی برگشت زخمش چرک کرده بود و چندی بعد درگذشت.[383] بعد از مدت عدۀ ام سلمه، پیامبر(ص) او را که چهار فرزند داشت به عقد خود در آورد. ام سلمه بچه شیرخوار داشت. بعد از عقد هر وقت رسول خدا(ص) به خانه می‌آمد ام سلمه فرزندش را شیر می‌داد و پیامبر(ص) بر می‌گشت تا اینکه عمّار یاسر متوجه شد، نزد ام سلمه رفت و به او گفت این دخترک نافرخنده که به سبب او پیامبر(ص) را آزرده کردی رها کن. کودک را با خود برد و به دایه ای سپرد و بعد از آن پیامبر(ص) به خانه آمد و با ام سلمه ازدواج کرد.[384] هنگام خواستگاری، ام سلمه به حضرت رسول(ص) گفت: من اراده ای برای ازدواج ندارم و زنی هستم که جوانی و عمر من سپری شده و سالخورده شده ام وانگهی مادر چند کودک یتیم هستم و غیر از این زنی حسودم که نمی‌توانم با زنان متعدد تو سازگاری کنم.[385] عقد ام سلمه توسط پسرش به نام عمر که نوجوان بود انجام گرفت و مادر خود را به همسری رسول(ص) در آورد.[386] هنگام مرگ ابوسلمه، ام سلمه باردار بوده و سپس فرزندش را که دختری بود به نام زینب به دنیا آورد.[387] ام سلمه هنگام مرگ 84 سال داشت و در سال 59 در گذشت.[388]

بسیاری از راویان دیگر مرگ ام سلمه را در سال 62 میدانند چرا که تا بعد از شهادت امام حسین(ع) در سال 61 زنده بوده است  و شیشه خاکی که پیامبر(ص) به او داده بود و فرموده بود هر وقت حسین کشته شود این شیشه پر خون می‌شود که ام سلمه خونین شدن خاک را مشاهده کرد و در مدینه قبل از آنکه کاروان اسرا وارد شوند به عزاداری پرداخت(خود ابن سعد در جلد پنجم همین کتابش زنده بودن این بانوی بزرگوار را تا بعد از شهادت امام حسین(ع) در چندین روایت نقل کرده است و در آن اندوه و نفرین‌‌های ام سلمه را بیان کرده است)[389]

  1. حال اگر سن ام سلمه را 80 سال بدانیم و او در سال 62 از دنیا رفته باشد، در اول هجرت عمر او 18 سال بوده و در جنگ احد بنابر روایت‌‌ها بین 3 تا 4 بعد از هجرت بوده است. واقدی وقوع جنگ احد را در سی و دومین ماه بعد از هجرت گزارش کرده است[390] . اگر یک ماه بعد از جنگ بدر که ابوسلمه از دنیا رفته و چهار ماه و ده روز زمان عده ام سلمه را به آن اضافه کنیم حدوداً سی و هفت ماه بعد از هجرت ازدواج صورت گرفته که سه سال و یک ماه است.  اگر به عدد 18 که سن ام سلمه در لحظه هجرت است اضافه شود سن او در زمان ازدواج بین 21 تا 22 سال است بنابراین تمام روایاتی که ام سلمه را پیر و عجوزه معرفی کرده‌اند از درجه اعتبار ساقط می‌شود.
  2. اینکه ام سلمه یک پسر بالغ داشته که توانسته پیامبر(ص) را به عقد مادرش در آورد بایستی حداقل 14 سال داشته باشد. اگر از سن ام سلمه کم شود و ام سلمه بلافاصله که با ابوسلمه ازدواج کرده و بچه دار شده باشد سن ازدواج ام سلمه بین 5 تا 6 سال می‌باشد که در این سن دختر به سختی می‌تواند ازدواج کند و در صورت ازدواج جسم دختر بچه 5 یا 6 ساله قادر به بچه دار شدن نیست بعلاوه ما هیچ حدیث و روایتی از ازدواج ام سلمه  با ابوسلمه در سن 5 تا 6 سالگی او نداریم. 

بنابراین روایت عاقد بودن پسر ام سلمه برای ازدواج مادرش با پیامبر(ص) نیز جعلی است. منطق نیز این مورد را تأیید می‌کند، چگونه پیامبر(ص) راضی می‌شود که پسری نوجوان و بالغ را که 4 ماه است پدر خود را از دست داده امر کند که عقد مادرش را انجام دهد در حالی که فرزند داغ دار پدر است؟

احادیث دیگر درباره این ازدواج نیز همه زیر سؤال هستند. حال ببینیم که به فرض پذیرفتن این روایت شخصیت اخلاقی و فرهنگی حضرت رسول(ص) چگونه است:

  1. پیامبر(ص) زنی جوان و 21 ساله را که تازه بیوه شده خواستگاری می‌کند. وی هنگام مرگِ شوهر باردار بوده و سپس دختر به دنیا آورده که به شیر مادر و انس در بغل مادر به‌شدّت وابسته است. ام سلمه غم فوت شوهر و فرزندِ پدر ندیده و احتیاج به شیر خوردن و محبت کردن را دارد و پیامبر(ص) از او خواستگاری می‌کند و این همه مشکل ام‌سلمه برایش مهم نیست.
  2. بعد از ازدواج دختر شیرخوارۀ تازه به دنیا آمده را از آغوش مادر دور می‌کنند تا پیامبر(ص) به وصال ام سلمه برسد.

آیا این احادیث نمی‌تواند توسط جاعلان یهودی و منافق دربار بنی امیه نوشته شده باشد تا عایشه را بهترین و ‌‌بی‌دردسرترین همسر رسول(ص) عنوان نمایند؟ به خصوص که منبع بسیاری از این روایات، منسوب به عروه بن زبیر است که عایشه خاله اوست و او هم به دلیل اینکه خاندان آل زبیر مثل عبدا... بن زبیر و مصعب بن زبیر و ... به‌شدّت مخالف حضرت علی(ع) و فرزندان او بودند و هم به دلیل حضور در دربار بنی امیه و کسب درآمد از حکومت آن‌ها و گرایش به منش بنی امیه به شدت با خاندان رسول(ص) دشمنی می‌ورزیده است می‌توانسته که این احادیث سخیف و جعلی را ساخته باشد.

  1. از طرفی میدانیم که در 31 ماه بعد از هجرت زینب دختر خزیمه از همسران رسول(ص) که به ام المساکین معروف بود در گذشت و پیامبر(ص) در همین ایام که عزادار یکی از همسرانش بود به خواستگاری ام سلمه رفته است و با وی ازدواج کرده است.[391] این روایت ‌‌بی‌توجهی رسول(ص) به غم از دست دادن همسرش را می‌رساند که در ایام عزای همسرش در فکر ازدواج با زن دیگر است در حالی که چند زن دیگر همچون عایشه، سوده و ... دارد.

ام حبیبه دختر ابوسفیان

می دانیم که ابن سعد لیست اسامی‌همسران رسول(ص) را به‌ترتیب در کتابش نیاورده است. شاید به‌ترتیب اهمیت آن‌ها لیست تنظیم شده باشد. به هر تقدیر ازدواج دیگر حضرت با ام حبیبه دختر ابوسفیان بوده است که مادرش صفیه یکی از زنان ابوسفیان نام داشته است. او ابتدا همسر عبیداله بن جحش شد. از او دختری به نام حبیبه آورد و کنیه اش ام حبیبه شد. او و شوهرش با هم مسلمان شدند و با مسلمانان به حبشه هجرت کردند. شوهرش در آنجا مسیحی شد و به شراب خواری پرداخت تا در گذشت.[392] ایام عده او در حبشه سپری شد به محض پایان یافتن آن، پیامبر(ص) به حاکم حبشه نوشت او را بر حضرت رسول(ص) عقد نماید. ام حبیبه از شدت شادی به کسی که این خبر را آورده بود، طلا و جواهر هدیه کرد. نجاشی خود عقد او را با حضرت رسول(ص) که در مدینه بود جاری کرد و سخنرانی مفصّلی نیز در مراسم عروسی انجام داد.[393] سپس ام حبیبه به مدینه آمد و به خانه همسرش رفت. ازدواج او قبل از فتح مکه است او به سال 44 در روزگار برادرش معاویه در گذشت.[394]

زینب دختر جحش

او بانویی بسیار زیبا بود. به مدینه هجرت کرد و همراه حضرت رسول(ص) بود. در هجرت پیامبر(ص) او را برای زید بن حارثه پسرخوانده خود خواستگاری کرد. زینب به پیامبر(ص) گفت که من برگزیده‌ترین بیوه قریش هستم و زید را برای همسری نمی‌خواهم (چون او برده آزاد شده بود) امّا پیامبر(ص) گفت من او را برای تو پسندیده ام و او زن زید شد.[395]

پیامبر(ص) به زید خیلی علاقه داشت. یک بار که زید در دیدن پیامبر(ص) دیر کرد پیامبر(ص) به در خانه او رفت و در زد. زینب از پیامبر(ص) دعوت رفتن به خانه را نمود. پیامبر(ص) قبول نکرد و در حالی که داشت می‌رفت با خود جملاتی را زیر لب گفت: " پروردگار بزرگ منزّه است، تصرّف کننده و دگرگون کننده دلها منزّه است. "

زینب، دختر عمّه حضرت رسول( ص) بود. وقتی که زید به خانه آمد، زینب آمدن رسول(ص) به در خانه و سخنانی که او گفته بود را برای همسرش تعریف کرد زید بلافاصله نزد پیامبر(ص) آمد و به او گفت شاید تو با دیدن زینب از او خوشت آمده است، من از او جدا می‌شوم تو او را بگیر.[396] پیامبر(ص) نپذیرفت و زید را به نگه داشتن همسرش تشویق کرد. زید اصرار کرد و سرانجام زینب را طلاق داد.[397] عایشه می‌گفت زینب آنقدر زیبا بود که همه ما به او حسودی می‌کردیم.[398] دوران عده زینب که سپری شد روزی پیامبر(ص) نزد عایشه بود که وحی نازل شد و سپس پیامبر(ص) کنیزی را به خانه زینب فرستاد و گفت خداوند فرمان داده که تو همسر من شوی و سپس آیه 36 و 37 سوره احزاب را خواند.[399] وقتی کنیز خبر را به زینب داد، او جواهر نقره ای خود را به کنیز بخشید و سجده شکر انجام داد.[400] زینب همیشه می‌گفت من را خدا به عقد پیامبر(ص) در آورده است.[401] بعد از نازل شدن آیه 37 سوره احزاب پیامبر(ص) زید را خواست و به او گفت برو و همسر سابق خود را برای من خواستگاری کن.[402] در روایتی دیگر چنین آمده رسول خدا(ص) به در خانه زینب آمده و بدون آنکه اجازه بگیرد به خانه پیش زینب رفت.[403] در ولیمه این ازدواج پیامبر(ص) از خود کرامت نشان داد و 73 نفر را با یک ظرف غذا طعام داد[404] در این زمان آیه حجاب نازل شد.[405] حفصه و عایشه با هم دست به یکی کردند و به پیامبر(ص) گفتند دهانت بوی مغافیر می‌دهد. چون او در خانه زینب به خاطر عسل خوردن بیشتر می‌ماند که سورۀ تحریم نازل شد.[406] زینب عطا و مقرری عمر را گرفت و همه را بین مردم تقسیم کرد و دست به دعا برداشت و فرمود خدایا دیگر مقرری عمر را نصیب من نگردان و همان سال مرد.[407] عمر بار دوم هم برای او مال فرستاد که باز زینب آن را به مستمندان تقسیم کرد. اولین زنی بود که زمان عمر به پیامبر(ص) پیوست.[408] عمر می‌خواست وارد گور زینب شود و تلقیح او را انجام دهد که به او گفتند که تو محرم نیستی و عمر خودداری کرد.[409] عمر بر جنازه زینب 4 تکبیر گفت و نماز میت خواند (در حالی که پیامبر(ص) 5 تکبیر می‌گفت)[410] زینب در 20 هجرت از دنیا رفت. موقع ازدواج با رسول(ص) 35 سال داشت و در سال 5 هجرت با پیامبر(ص) ازدواج کرد یعنی در سن 50 سالگی از دنیا رفته است.[411] هنگام بازگشت از جنگ مریسیع، عایشه گفت: پیامبر(ص)، زینب و ام سلمه را بسیار دوست می‌داشت امّا من را از آن دو بیشتر دوست می‌داشت.[412] 

حال نگاهی دوباره به مطالب فوق می‌نمائیم:

  1. پیامبر(ص) دختر عمه خود را می‌شناخت و از او تقاضای ازدواج برای زید کرده و او را به عقد زید در آورد.
  2. پیامبر(ص) که بار‌‌ها زینب را دیده است و هنوز آیۀ حجاب نازل نشده است وقتی به در خانه اش می‌رود و به خاطر زیبایی او و... ، عاشق او می‌شود: عاشق زنی که همسر دارد.
  3. در آن زمان زید پسرخوانده پیامبر(ص) بود امّا در فرهنگ جاهلی، پسرخوانده، پسر محسوب می‌شد و هنوز آیۀ منع این موضوع نیامده بود. بنابراین به دو دلیل پیامبر(ص) می‌توانسته بارها و بارها زینب را دیده باشد. یکی عروس خود و دیگر ممنوع نشدن ‌‌بی‌حجابی. لذا وقتی که پیامبر(ص) زینب را در خانه اش دید انگار بار اول است که او را می‌دیده و یکباره دل و روح او متحول شده و عاشق عروس خود می‌شود.
  4. پیامبر(ص) بعد از آمدن آیه برای ازدواج با زینب، به در خانه او می‌رود و بدون اجازه وارد خانه زینب می‌شود و او را خواستگاری می‌کند.
  5. زید هنگامی‌که همسر زینب بود از گزارش زینب متوجه شد که پیامبر(ص) عاشق همسرش شده و به پیامبر(ص) پیشنهاد می‌کند که زینب را به همسری خود در بیاورد.
  6. و بالاخره زید با آنکه پیامبر(ص) به او می‌گفت که همسرت را نگه دار قبول نکرد و زینب را طلاق داد و پیامبر(ص) با وی ازدواج کرد و ولیمه ای پر از کرامت به همه داد.
  7. عمر که محرم زینب نبود می‌خواست داخل قبر زینب شود که به او تذکر دادند که تو محرم نیستی.

نکات برجسته این روایت‌‌ها چنین می‌نماید که پیامبر(ص) عاشق زن شوهردار می‌شود. این زن محرم خودش یعنی عروس او می‌باشد. پسرخوانده اش زید بعد از فهمیدن این عشق با اصرار از پیامبر(ص) می‌خواهد زنش را تصرف کند و سپس زن خود را طلاق می‌دهد و پیامبر(ص) او را به عقد خود در می‌آورد. حاکم اسلامی‌آن زمان یعنی عمر از محرم و نامحرم نیز مطلع نیست. باید توجه داشت این رفتار عاشقانه نسبت به زن شوهردار در سن 57 سالگی پیامبر(ص) یعنی 5 سال قبل از مرگش اتفاق افتاده است!

زینب دختر خزیمه

او به ام المساکین مشهور است. همسر طفیل بن حارث بود که طفیل او را طلاق داده بود.[413] سپس به عقد عبیده بن حارث در آمد.[414] (عبیده پسر حارث نوه مطلب و عموزاده حضرت حمزه و پسر عموی پدر حضرت رسول(ص) بود) او را پیامبر(ص) خواستگاری کرد و او اختیار خود را به رسول(ص) داد. در منابع شیعه او از جمله زنانی است که خود را به رسول(ص) هبه کرده است که در آیه 50 سوره احزاب آمده است او 8 ماه با حضرت رسول(ص) زیست و در 30 سالگی مرد.[415] 

جویریه

دختر حارث ابن ا‌‌بی‌ضرار. حارث از دشمنان اسلام بود که در غزوه مریسیع کشته شد که در ماه شعبان سال 5 هجری واقع ‌‌شده‌است. در غزوه بنی مصطلق یا مریسیع رسول خدا(ص) زنان بنی مصطلق را اسیر کرد. آن زمان جویریه همسر یکی از یهودیان بود که در این جنگ کشته شد و جویریه به عنوان غنیمت نصیب یکی از مجاهدان انصاری گردید. آن مرد انصاری اعلام کرد که با گرفتن زر و پول حاضر به آزاد کردن جویریه می‌شود. جویریه به نزد رسول(ص) آمد و از او درخواست مال برای آزادی خود کرد. رسول(ص) پرداخت و به وی گفت که می‌توانی به ازدواج من هم در آیی، جویریه قبول کرد.[416] عایشه می‌گوید وقتی که جویریه به نزد رسول(ص) آمد من در آنجا بوده و گفتم به خدا سوگند آمدنش را به حضور پیامبر(ص) دوست نداشتم چون میدانستم رسول خدا(ص) هم همان زیبایی را که من در جویریه می‌دیدم خواهد دید.[417] چون خبر ازدواج به مردم رسید، گفتند خویشان پیامبر(ص) را نمی‌توان اسیر کرد و همه را آزاد کردند. یهودیان که دیدند مسلمانان آن‌ها را آزاد کرده‌اند همگی مسلمان شدند و آن‌ها صد خانواده بودند.[418] سن او 20 سال بود که به عقد پیامبر(ص) در آمد و در 50 هجری در 65 سالگی در گذشته است.

 

تحلیلی بر ازدواج جویریه با حضرت رسول(ص)

  1. جویریه برای آزاد کردن خود از اسیری و کنیزی نزد رسول(ص) آمد که به او کمک کند ولی رسول(ص) به محض دیدن او، او را به عنوان همسر برای خود خواست!
  2. آمدن جویریه نزد رسول(ص) باعث شد که زیبایی این زن جوان 20 ساله نظر رسول(ص) را جذب کند. عایشه می‌گوید که زیبایی او را من هیچ خوش نداشتم و میدانستم که پیامبر(ص) با دیدن او به او جذب می‌شود.

ما در این ازدواج با پیامبری رو به رو هستیم که شیفته زنان زیبا می‌شود و وقتی زنی از او درخواست کمک برای آزادی خود می کند پیامبر(ص) در کنار پرداخت وجه آزادی او، تقاضای ازدواج هم می‌کند!

صفیه دختر حیّ ابن اخطب یهودی

صفیه ابتدا زن سلام بن مُشکم شد ولی از او طلاق گرفت و همسر دیگری به نام کنانه را اختیار کرد. کنانه در جنگ خیبر کشته شد.[419] صفیه در جنگ خیبر اسیر شد و سهم پیامبر(ص) گردید. پیامبر(ص) به او پیشنهاد ازدواج در قبال آزادی او را داد به شرط آن که مسلمان هم بشود.[420] و آزادی او را مهریه اش قرار داد.[421] پدر صفیه، حی بن اخطب بود که در جنگ با یهودیان بنی قریظه کشته شده بود.[422] در 6 مایلی خیبر پیامبر(ص) می‌خواست با صفیه زفاف کند که صفیه نپذیرفت ولی در فاصله یک منزلی خیبر صفیه به پیامبر(ص) اجازه زفاف داد.[423] و علت اجازه ندادن بار اول را صفیه، نگرانی از آسیب رساندن یهودیان به حضرت رسول(ص) بیان کرد.[424] برای زفاف هیچ پرده و خیمه ای وجود نداشت، دوعبا را به دور دو درخت بستند و پیامبر(ص) در آنجا صفیه را زفاف کرد.[425] شخصی به نام ابوایوب شمشیر به دست تا صبح کنار چادر رسول(ص) که در آن در حال زفاف بود نگهبانی می‌داد و صبح تکبیر گفت و به پیامبر(ص) عرض کرد این نو عروس کسی است که پدر ـ برادر و همسرش را کشته ای لذا از او برای شما ایمن نبودم و نگهبانی دادم. پیامبر(ص) به سخنان ابوایوب خندیدند.[426] در یکی از سفرها شتر صفیه مریض شد، پیامبر(ص) به همسرش زینب که همراه آن‌ها بود فرمود: که یک شتر خود را به صفیه بده و زینب گفت من چیزی به این زن یهودی نمی‌دهم. حضرت رسول(ص) سه ماه تمام از رفتن نزد زینب به خاطر این حرف خوداری کرد.[427]

عایشه و صفیه به طور مرتب یکدیگر را دشنام می‌دادند.[428]

صفیه در زمان عثمان از او دفاع کرد.( در حالی که عایشه با او می‌جنگید )[429]

و به کمک مالک اشتر برای عثمان در محاصره خانه اش آب و غذا می‌فرستاد.[430]

صفیه بخشی از اموال خود را بین یهودیان تقسیم کرد.[431]

صفیه در سال 50 هجری در حکومت معاویه از دنیا رفت.[432]

در زمان ازدواج با حضرت رسول(ص) صفیه 17 سال سن بیشتر نداشته است.[433]

غزوه خیبر در سال 7 هجرت اتفاق افتاد. با توجه به این روایات فوق سن صفیه هنگام مرگ بین 60 تا 62 سال بوده است.

تحلیلی درباره رفتار پیامبر(ص)

پیامبر(ص) با صفیه دختر 17 ساله ای که در جنگ بایهودیان اسیر ‌‌شده‌است ازدواج می‌کند. صفیه همسر اولش او را طلاق داده و همسر دومش در همان جنگ با پیامبر(ص) کشته شد. پدرش حی ابن اخطب هم در غزوه بنی قریظه کشته شده بود و برادرش نیز جزء کشته شدگان به دست سپاه اسلام بود. پیامبر(ص) او را به عقد خود در آورد و در فاصله یک منزلی محل جنگ با خانواده او، با وی زفاف می‌کند و با وجودی که چادری وجود نداشت با پیچیدن عبا به دور درخت مکان زفاف را فراهم می‌کنند! پیامبر(ص) آنقدر مشتاق بوده که در همین محل با صفیه ازدواج می‌کند و چنان به صفیه علاقه مند بوده که وقتی یکی از زن‌‌هایش شتر خودش را به صفیه نمی‌دهد سه ماه تمام با او قهر می‌کند. پیامبری که قهر بیش از سه روز را مجاز نمی‌شمارد و متوقع است که هووی صفیه شترش را به صفیه بدهد. صفیه هنگام مرگ یکصد هزار درهم ثروت داشت.[434] و یک سوم آن را به پسر خواهرش که یهودی بود بخشید.

 

 

ریحانه دختر زید

ریحانه دختر زید بن عمر از زنان یهودی بود. او هنگامی‌که حکم اسارت برای زنان بنی قریظه مقرر شد اسیر گردید و پیامبر(ص) او را آزاد کرد و به همسری برگزید.[435] در آن زمان ریحانه همسر داشت آن دو به شدت یکدیگر را دوست می‌داشتند. ریحانه زیبا بود و می‌گفت: هرگز بعد از او شوهر نخواهم کرد.[436] وقتی مردان بنی قریظه کشته شدند و زنان اسیر شدند. پیامبر(ص) به او پیشنهاد ازدواج داد، در قبال آزادی او از بردگی و او هم پذیرفت. (میدانیم که پیامبر(ص) مردان یهودی بنی قریظه را تبعید کرد، آن‌ها را اعدام نکرد و این دروغی است که ساخته ‌‌شده‌است ) همسر ریحانه در جنگ بنی قریظه کشته شده بود.[437]

ریحانه نسبت به رفتار پیامبر(ص) با دیگر زنانش حسادت می‌ورزید. پیامبر(ص) او را طلاق داد و این کار بر او بسیار دشوار[438] آمد و پیامبر(ص) دوباره به او رجوع کرد.

ریحانه در سال 5 هجرت به ازدواج رسول(ص) در آمد و در سال 6 هجرت از دنیا رفت.[439] بعضی روایات می‌گویند او به صورت کنیز نزد رسول(ص) بوده و رسول(ص) با او هم بستر هم می‌‌‌شده‌است.[440]

تحلیل درباره ازدواج حضرت رسول(ص) با ریحانه: اگر چه اخبار متضاد در ‌این‌باره نقل ‌‌شده‌است ولی چیزی که مشخص است اینکه پیامبر(ص) دختری را که به شدت همسرش را دوست داشته است بعد از کشته شدن همسرش به عقد خود در می‌آورد و با وی زفاف می‌کند!

میمونه دختر حارث

میمونه از اقوام حضرت رسول(ص) بوده است که عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر(ص) او را به همسری رسول(ص) در می‌آورد. میمونه قبلاً دو شوهر کرده بود. اولی طلاق گرفت و دومی‌در گذشت و در شوال سال 7 هجرت به عقد رسول(ص) در آمد.[441] میمونه در منطقه ای به نام سَرَف نزدیک مکّه با پیامبر(ص) زفاف کرد.[442]

واقدی چند حدیث می‌آورد که پیامبر(ص) عقد و ازدواجش با میمونه در زمان‌های انجام گرفته که مُحرم برای انجام مراسم حج نبوده است.[443]

امّا در همین صفحه روایتی از خود میمونه نقل می‌شود که در شرایط محرم بودن زفاف ‌‌شده‌است. (در حالی که همه مسلمانان در حال حاضر عقیده دارند ازدواج در حالت محرم بودن نه تنها جایز نیست بلکه عقد هم باطل است).

باز هم از شخصی به نام محمد بن فضل نقل شده که از ابن عباس بیان کرده که پیامبر(ص) در حال احرام، میمونه را عقد کرده است.[444] عبداله بن نمیر نیز محرم بودن رسول(ص) هنگام ازدواج با میمونه را تأیید کرده است. یزید بن‌‌هارون نیز این امر را تأیید کرده است ولی زفاف را بعد از خارج شدن از احرام در همان منطقه سرف انجام داده است.[445] اشخاص دیگری به نام‌‌های عبید بن موسی، اسرائیل، محمد بن عبدا... اسدی، هوذه بن خلیفه و ... محرم بودن پیامبر(ص) را در عقد میمونه تأیید کرده‌اند.[446]

ابن عباس گفته رسول خدا(ص) با خاله ام میمونه در حالی که حضرت محرم بود همبستر شد.[447] افراد دیگری نظیر: عبدا... بن جعفر، عبدا... بن نمیر و تنی چند دیگر بر عقد و ازدواج پیامبر(ص) با میمونه در احرام تأکید کرده‌اند.[448]

میمونه و پیامبر(ص) هنگام غسل از یک ظرف آب که در آن خمیر درست می‌کردند استفاده می‌کردند بطوری که نشانه‌‌ها خمیر در اطراف ظرف باقی مانده بود.[449]

واقدی نقل می‌کند که میمونه گفت: شبی‌که پیامبر(ص) با من بود نیمه شب از خانه خارج شد و من در را از داخل قفل کردم که پیامبر(ص) نتواند داخل شود. پیامبر(ص) در زد و خواست که در را بگشایم و من خودداری کردم. پیامبر(ص) مرا قسم داد که در را باز کنم. گفتم چرا شبی ‌را که نوبت من است پیش همسرانت می‌روی؟ پیامبر(ص) فرمود: من چنین نکرده ام فشار ادرار احساس کردم برای آن بیرون رفتم.[450]

میمونه در سال 61 در زمان یزید در گذشت و به هنگام مرگ 80 یا 81 سال داشت.[451]

سن میمونه در هنگام ازدواج: او در سال 7 هجری با پیامبر(ص) ازدواج کرده است تا سال 61 زنده بوده است که 54 سال می‌شود از طرفی عمر او 80 یا 81 سال بوده که سن ازدواج او با رسول(ص) 26 سال بوده است.

تحلیل ازدواج حضرت رسول(ص) با میمونه

پیامبر(ص) بنابر تعداد زیادی از روایات که محمد بن سعد آورده در مراسم حج در حالی که محرم بوده هم عقد و هم زفاف کرده است البته روایاتی نیز خلاف آن را آورده است. او هنگام غسل کردن با  پیامبر(ص) در ظرف خمیرگیری که خمیر نیز در دیواره آن بوده است غسل می‌کردند. وقتی پیامبر(ص) برای ادرار از خانه خارج شده ریحانه در را روی پیامبر(ص) بسته است و راهش نداده تا پیامبر(ص) قسم خورده و او پذیرفته است! این چهره پیامبر(ص) در ازدواج با میمونه است.

صفات کلّی پیامبر(ص) در رابطه با ازدواج‌‌هایش از دیدگاه روایات اهل سنّت

حال با توجه به شرح مختصری که ما از کتاب طبقات ابن سعد استخراج کردیم و تقریباً دیگر کتب تاریخی و روایی علمای اهل سنت به همین مطالب نزدیک است. به طرح کلی مطال‌‌بی‌که در این کتاب درباره شخصیت و اخلاق و رفتار حضرت رسول(ص) که در مورد زنانش به کار برده است می‌پردازیم. با توجه به آمارهای ارائه شده در این کتاب هیچ زن بالای 35 سال همسر رسول(ص) نشده و هیچ زن کمتر از 18 سال هم به ازدواج ایشان در نیآمده است که متوسط سن ازدواج 12 نفر از این زنان 5/24 سال بوده است. پیامبر(ص) که یک زن باکره داشته که حضرت خدیجه( س ) است. بقیه زنان او ازدواج چند باره کرده بودند یا حداقل یک بار قبل از ازدواج با حضرت رسول(ص) به عقد کس دیگری در آمده بودند که بعضی از محققین عایشه را باکره نمیدانند تنها باکره حضرت خدیجه(س) بوده که قبل از اسلام به عقد حضرت رسول(ص) در آمده است.

 حال می‌پردازیم به صفات شخصی که برای حضرت رسول(ص) در این کتاب تدوین ‌‌شده‌است:

  1. پیامبر(ص) بعد از ازدواج با عایشه، سوده زن قبلی خود را طلاق داد.
  2. پیامبر(ص) بعد از طلاق با التماس سوده و به شرط دادن تمام نوبت خود به عایشه به او رجوع کرد.
  3. پیامبر(ص) برای سوده قسم می‌خورد که دلگیری از او نداشته و ‌‌بی‌سبب او را طلاق داده است.
  4. پیامبر(ص) در خواندن نماز جماعت با همسرش سوده چنان رکوع نمازش را طولانی کرد که خون از بینی سوده بیرون آمد.
  5. وقتی سوده خون ریزی بینی خود در رکوع را به پیامبر(ص) گفت پیامبر(ص) خندید.
  6. با آنکه پیامبر(ص) هیچ دلگیری از سوده نداشت امّا عایشه نسبت به او حسادت می‌کرد و پیامبر(ص) چیزی به او نمی‌گفت.
  7. پیامبر(ص) دختری را که با عروسک‌‌هایش بازی می‌کرد(عایشه) را به عقد خود در آورد و در 9 سالگی با وی زفاف نمود.
  8. عایشه قبل از عقد نامزد فرد دیگری بود به نام جبیر و پیامبر(ص) عایشه را خواستگاری کرد در حالی که میدانست او نامزد دارد.
  9. ابوبکر به جبیر تعهّد ازدواج با عایشه را داده بود ولی زیر تعهد خود می‌زند و عایشه به عقد رسول(ص) در می‌آورد و پیامبر(ص) این ‌‌بی‌تعهدی ابوبکر را می‌پذیرد.
  10.  عایشه درک خاصی از همسر داشتن، نداشته و وقتی که به عقد رسول(ص) در آمده هم مفهومی‌از همسرداری نمیدانسته و پیامبر(ص) این موضوع برایش مهم نبوده است.
  11.  عایشه در حال بازی با کودکان بوده که مادرش او را صدا زده و آرایش می‌کند و برای زفاف به خانه رسول(ص) می‌فرستد و پیامبر(ص) این وضع را پذیرفته است.
  12.  پیامبر(ص) حفصه را طلاق داد و حفصه در حال گریه قسم خورد که پیامبر(ص) مرا از سیری و دلگیری طلاق نداده است.( هیچ دلیل بر طلاق نداشته )
  13.  پیامبر(ص) به خواستگاری بیوه ای رفت که عثمان و ابوبکر او را نپسندیده بودند و زیر فشار عمر تن به ازدواج با دخترش حفصه را داد.
  14.  رسول خدا(ص) به سفارش جبرئیل تن به ازدواج دوباره با حفصه داد و تازه فهمید که او روزه دار و عبادت کننده است و در زندگی با او متوجه این ایمان و عبادت حفصه نشده بود.
  15. جبرئیل آنقدر مقام حفصه را -که پیامبر(ص) نسبت به آن آگاه نبوده- بالا دانسته که او را همسر بهشتی رسول(ص) معرفی می‌کند.
  16.  حفصه برای درمان بیماری خود به رماّل و جادوگر رجوع می‌کرد و پیامبر(ص) این موضوع را میدانست.
  17. پیامبر(ص) به جادوگر و ساحری که حفصه را درمان می‌کرد گفت که جادوگری و ساحری را به حفصه آموزش دهد.
  18. پیامبر(ص) زن جوان و 21 ساله به نام ام سلمه را که تازه بیوه شده به عقد خود در می‌آورد.
  19.  ام سلمه در زمان مرگ شوهرش باردار بود و بعد از وضع حمل و گذراندن عده به عقد پیامبر(ص) در آمد و کودک او شیرخواره بود.
  20.  برای آنکه پیامبر(ص) بتواند با ام سلمه زفاف داشته باشد بچه شیرخواره او را گرفتند و به دایه سپردند تا پیامبر(ص) راحت باشد.
  21.  پیامبر(ص) در حالی که عزادار همسر دیگرش ام المساکین بود با ام سلمه که تازه همسرش را از دست داده بود ازدواج کرد و با وی زفاف نمود.
  22.  پیامبر(ص) برای رسیدن به وصال ام حبیبه که در حبشه بود به حاکم حبشه می‌نویسد که در همان جا ام حبیبه دختر ابوسفیان را برای او عقد کند. ابوسفیانی که بزرگترین دشمنی‌‌ها را در حق پیامبر(ص) و اسلام کرده است او خواهر معاویه بود.
  23.  پیامبر(ص) زینب دختر جحش را علی رغم میل او به عقد پسرخوانده خود زید بن حارثه در آورد.
  24.  پیامبر(ص) به خانه زید رفت و زینب همسر وی را دید و اعلام کرد که خدا دل او تصرف کرده و میل به زینب پیدا کرده است.
  25.  زید که فهمید پیامبر(ص) از زنش خوشش آمده نزد رسول(ص) رفت و از او خواست که همسر خود را بعد از طلاق گرفتن به عقد خودش در آورد.
  26.  زید سپس زینب را طلاق داد و آیه ای نازل شد که پیامبر(ص) زینب را به عقد خود در آورد.
  27.  عقدکننده زینب برای رسول(ص) خود زید همسر سابق او بوده است و پیامبر(ص) بر همه این شرایط رضایت داشته است.
  28.  پیامبر(ص) بعد از نازل شدن آیه درباره ازدواج با زینب به در خانه او رفت و بدون اجازه وارد خانه شد.
  29.  جویریه زن یهودی برای آزاد کردن خود از کنیزی نزد رسول(ص) آمد و از او درخواست پول برای خرید خود از صاحبش را کرد و پیامبر(ص) به شرطی که همسر وی شود و مسلمان گردد حاضر به این کار شد.
  30.  آمدن جویریه نزد رسول(ص) باعث شد که زیبایی این زن جوان 20 ساله نظر رسول(ص) را جذب کند. عایشه می‌گوید که او آنقدر زیبا بود که از ملاقات او با رسول(ص) نگران بودم و میدانستم پیامبر(ص) با دیدن او و زیبایی اش به او جذب می‌شود.( پیامبری که با دیدن زن جوان و زیبای اش سست می‌شود )
  31.  صفیه دختر حی ابن اخطب یهودی که پدر، برادر و همسر خود رادر جنگ با پیامبر(ص) از دست داده است اسیر می‌گردد و سهم پیامبر(ص) می‌شود و پیامبر(ص) به شرط مسلمان شدن و دادن بهای آزادیش از وی خواستگار می‌کند و مهریه ی او را بهای آزادیش کرد.
  32.  زنی که داغدار اقوام نزدیک خویش است برای رهایی از اسارت به ازدواج رضایت می‌دهد و رسول(  ص ) بعد از پیمودن 6 مایل از محل کشته شدن همسر صفیه قصد زفاف با او را می‌کند که او نمی‌پذیرد.
  33.  یک منزل بعد از محل جنگ پیامبر(ص) با صفیه زفاف می‌کند که شاید حدود چند ساعت با محل جنگ فاصله داشته است.
  34.  در محل زفاف هیچ گونه چادری و خیمه ای وجود نداشته با پیچیدن دو عبا به دور دو درخت محلی برای زفاف پیامبر(ص) با صفیه درست می‌کنند و پیامبر(ص) در آن شب تا صبح با صفیه در حال گفتگو بوده است.
  35.  آن دو نمی‌توانستند حداقل خود را به محلی که امکان لازم را داشته باشد صبر کنند.
  36.  محل زفاف ناامن بود و شخصی به نام ابوایوب تا صبح کنار آن محل نگهبانی داد که پیامبر(ص) بتواند زفاف خود را به انجام برساند و وقتی که ابوایوب برای پیامبر(ص) کار خود را تعریف کرد پیامبر( ص) خندید.
  37.  پیامبر(ص) به زینب یکی دیگر از همسران خود گفت یکی از شترهایت را به صفیه قرض بده او قبول نکرد و به همین دلیل پیامبر(ص) سه ماه با زینب قهر کرد و سر نوبت او به منزلش نرفت.
  38.  صفیه اموالش را بین یهودیان تقسیم می‌کرد و از عثمان در زمان او دفاع کرد.
  39.  صفیه دختر 17 ساله ای بود که پیامبر(ص) به شدت از او خوشش می‌آمد.
  40.  ریحانه زن یهودی دیگری بود که در جنگ اسیر شد وپیامبر(ص) او را آزاد کرد و به همسری خود در آورد. در آن زمان ریحانه همسرداشت که در جنگ کشته شده بود و داغدار او بود.
  41.  ریحانه و همسرش عاشق و معشوق یکدیگر بودند بطوری که به یکدیگر می‌گفتند هرگز بعد از دست دادن هم با کسی ازدواج نخواهند کرد امّا ریحانه مجبور شد که برای آزادی خود با پیامبر(ص) ازدواج کند و او این شرایط را به سختی تحمل می‌کرد و ظرف کمتر از یک سال مرد.
  42.  پیامبر(ص) یک بار ریحانه را به خاطر حسادت او به دیگر زنانش طلاق داد ولی دوباره به او رجوع کرد( اگر بنابر حسادت باشد که عایشه به نقل از خودش دهها بار علنی حسادت خود را نسبت به دیگر زنان اجرا و عملی کرده بود چرا او را طلاق نداد )
  43.  پیامبر(ص) با میمونه که از اقوامش بود در حین انجام حج ازدواج کرد.
  44.  زفاف آن‌ها در منطقه سَرَف انجام شده که دهها روایت را ابن سعد آورده که زمانی که پیامبر(ص) محرم بود زفاف را انجام داده است که این نه تنها جایز نیست بلکه عقد نیز باطل است البته چند روایت او نیز بیان شده که قبل از محرم شدن این کار صورت گرفته که کفه روایت "در حال محرم زفاف کرد" سنگین‌تر است.
  45.  هنگام غسل جنابت میمونه و پیامبر(ص) آب از ظرفی که با آن خمیر نان درست می‌کردند بطور مشترک استفاده می‌کردند بطوری که تکه‌‌های خمیر بر دیوار‌‌های ظرف دیده می‌‌‌شده‌است.
  46.  میمونه شبی‌که پیامبر(ص) برای دفع ادرار از خانه بیرون می‌رود، در را روی پیامبر(ص) می‌بندد و او را از ورود به خانه باز می‌دارد.
  47.  میمونه به پیامبر(ص) می‌گوید که چرا شبی‌که در خانه من هستی سراغ همسران دیگرت رفتی و پیامبر(ص) قسم می‌خورد که برای ادرار به بیرون رفته تا میمونه در را باز کرد و میمونه زن زیبایی بود که در 26 سالگی همسر رسول (ص) شد.

           و ... .

حال با این اوصافی که برای پیامبر(ص) در این کتاب بیان ‌‌شده‌است چه باید کرد؟

برادران اهل سنت ما چه پاسخی در برابر این همه تهمت و ‌‌بی‌احترامی‌به حضرت رسول(ص) می‌توانند بدهند؟ ما هیچ چاره ای نداریم مگر اینکه باور کنیم که تمام این اخبار و روایات تحریف و جعلی است که در زمان حکومت بنی امیه علیه پیامبر اکرم(ص) طراحی شده تا چهره او را خراب کنند و چنین شخصیتی از وی بسازند. منافقان و یهودیان، ظالمان و دربار بنی امیه به دلیل دشمنی با حضرت رسول(ص) و علی(ع) و اینکه پیامبر(ص) و علی (ع) بسیاری از سران آن‌ها را در جنگ‌‌ها از میان برداشته بودند و به دلایلی همچون برتری طلبی ‌قومی‌و نژادی و به دلیل قدرت خواهی، ثروت اندوزی و شهوت رانی و ... همه با هم متحد شدند تا نقشه خود را عملی کنند.

عروه بن زبیر -که عایشه خاله او بوده است- اولین سیره گوی کلامی‌و سینه به سینه است. کعب الحبار و ابوهریره و ... یهودیان نفوذی و باند بنی امیه منافقان کینه ای بودند که همه با هم متحد بر علیه رسول(ص) گشتند و این شخصیت را برای رسول(ص) از خود بافتند.  

 تحریف گران در حدیث و تاریخ سیره نویسی در اسلام

الف ـ دوران بنی امیه:

میدانیم که اکثر منابع موجود تاریخی و سیره نویسی‌‌ها مربوط به قرن دوم و سوم و حتی قرن چهارم است. قرن اول تاریخ اسلام در دربار بنی امیه نوشته ‌‌شده‌است. در زمان سه خلیفه اول به خصوص عمر کلاً از نوشتن احادیث پیامبر(ص) جلوگیری می‌شد. عمر و ابوبکر مخالف بیان احادیث حضرت رسول(ص) بودند و بیان می‌داشتند که قرآن برای ما کافی است و نیازی به حدیث پیامبر(ص) نیست با آنکه قرآن آشکارا به همه اعلام کرده بود که سخن پیامبر(ص) بر پایه هوای نفس او نیست و هر چه او می‌گوید(به غیر از قرآن ) وحی بیانی است " ما ینطق عن الهوی ان هو الا وحی یوحی "[452] امّا متأسفانه این دو خلیفه وحی بیانی را به طور کلی حذف کردند و تنها به وحی قرآنی تکیه کردند.

عمر استدلال می‌کرد که بیان نظرات پیامبر(ص) ممکن است جلوی آیات قرآن را بگیرد[453] امّا هر جا که منافعشان به خطر می‌افتاد حدیث‌‌هایی از پیامبر(ص) نقل می‌کردند که بعضاً احادیث خود ساخته بود که به حضرت رسول(ص) ارجاع می‌دادنند. مانند حدیث: " الائمه من قریش "[454] که خلاف روح قرآن و عدالت و عقل بود که امیران از میان قبیله قریش باید برگزیده شوند که روح نژادپرستی و قبیله پرستی را زنده می‌کرد و آیات زیادی در قرآن بر علیه نژادپرستی نازل ‌‌شده‌است. آن دو برای مصادره فدک -که هدیه پیامبر(ص) در زمان حیات خود به حضرت فاطمه( س ) دخترش بود و سهم غنیمت جنگی بود که از آن پیامبر(ص) شده بود -را ارث پیامبر(ص) تلقی کردند و سپس حدیث خودساخته دیگری را که پیامبران از خود برای وارثان خودشان ارث نمی‌گذارند ساختند و بعد از آن فدک را مصادره کردند.

در زمان عثمان به تدریج راویان به بیان حوادثی از تاریخ روی آوردند. عثمان خود به جمع آوری قرآن و یک دست کردن آن اهتمام ورزید. با رسیدن حکومت به دست معاویه و سپس در کل حکومت بنی امیه، شرایط بسیار تغییر کرد. دخل و تصرف‌‌های فراوانی در احادیث رسول (ص) و تاریخ صدر اسلام صورت گرفت. با رفتن پیامبر(ص) به مدینه و هجرت بزرگ ایشان مدنیت اسلام در این شهر پایه گذاری شد امّا این شهر دارای فرهنگ و رسم و رسوم قبیلگی و کهنی بود که در برابر فرهنگ اسلام مقاومت می‌نمود.

در مدینه هر کس که می‌خواست مسلمان شود اول سراغ دانشمندان و بزرگان یهودی و مسیحی می‌رفت و با آن‌ها مشورت می‌کرد و اگر آن‌ها توصیه نمی‌کردند مسلمان نمی‌شد؛ این موضوع بیانگر آن بود که اهل کتاب مدینه نقش مهمی‌را در مخالفت با پیامبر(ص) به عهده گرفته بودند. آن‌ها از مخالفان سرسخت اسلام بودند. آیات زیادی در قرآن علیه آنان نازل ‌‌شده‌است که در جایگاه خود در نقل تاریخ قرآنی پیامبر(ص) به آن‌ها اشاره خواهیم کرد. امّا با قدرت یافتن پیامبر(ص) و پیروزی‌‌های بزرگ او، یهودیان به انزوا رفتند.  آن‌ها سعی کردند که با نفوذ در میان یاران پیامبر(ص) و شایعه سازی و خط دادن به مردم در زمان حضرت رسول(ص) و سپس در زمان سه خلیفه اول و به خصوص در زمان حاکمان بنی امیه به روش خود ادامه دهند.

آنها  زیر بنای بسیاری از احادیث و سیره نویسی گردیدند. دروغ سازان و تحریف گران ابتدا سعی کردند که خود قرآن را تحریف کنند که با وجود پیامبر(ص) و استمرار وحی در زمان او یهودیان شکست خوردند و قرآن آن‌ها را پی در پی رسوا می‌کرد. قرآن می‌فرماید: " آیا طمع دارید که اینان به شما ایمان بیاورند؟ تا آنکه گروهی از آنان سخنان خدا را می‌شنیدند سپس آن را بعد از فهمیدنش تحریف می‌کردند و خودشان هم میدانستند. "[455] آن‌ها که قرآن را تحریف می‌کردند یقیناً سخنان پیامبر(ص) را نیز تحریف می‌کردند بطوری که آنقدر سخنان رسول(ص) را تغییر می‌دادند که  پیامبر(ص) فرمود: " آگاه باشید که دروغگویان درباره من دروغ‌‌هایی بسیار می‌گویند. آگاه باشید هر کس به عمد و با اطلاع بر من دروغ ببندد جایگاهی از آتش برای خود فراهم آورده است. "[456]

این نوع تحریفات که به وسیله اهل کتاب رایج شد را اسرائیلیات عنوان کرده‌اند. کلاً جعل و تحریف به صورت یک فرهنگ عمومی‌در آمد که تا قرن‌‌ها بعد نیز رواج داشت. آیت الله سید ابوالقاسم خویی در کتاب "البیان" خود چنین آورده است: دروغ سازان و دروغ پردازان احادیث جعلی بسیاری برای قرآن ساخته‌اند که حتی خود آن‌ها بر دروغ بودن این احادیث شهادت داده‌اند. وقتی که از یکی از این جاعلان سؤال می‌شود که چرا به قرآن دروغ بسته ای می‌گوید: " چون دیدم مردم از قرآن اعراض نموده و به فقه ابوحنیفه و مغازی محمد ابن اسحاق سرگرم شده‌اند این حدیث‌‌ها را قربه الی ا... از پیش خود ساخته  و در اختیار مردم گذاشتم تا شاید که مسلمانان را به خواندن قرآن وادار و تشویق نمایم.[457] شخص دیگری به نام عثمان بن صلاح درباره حدیث معروفی که به واسطه ابن ا‌‌بی‌کعب از رسول خدا(ص) درباره فضائل یکایک سوره‌‌های قرآنی نقل کرده است چنین می‌گوید: " در این حدیث تحقیقی به عمل آمده است و نتیجه تحقیق این بوده است که راوی حدیث می‌گوید: " این حدیث را من با گروه دیگری به دروغ از پیش خود ساخته و در دسترس مردم گذاشتیم " بنابراین واحدی و مفسرین دیگری که این حدیث را در تفاسیر خود آورده‌اند راه اشتباه و خطا پیموده‌اند.[458]

 میدانیم که قرن‌‌ها به خصوص در اواخر قرن سوم نهضت‌‌های بزرگ تحریف گری بر پا ‌‌شده‌است. بعضاً تا 10 میلیون حدیث در تاریخ و دین جعل گردید. یکی از کارهای سخت امامان معصوم(ع) در دوران زندگیشان پاک سازی این احادیث جعلی بوده است. امام باقر(ع) از پیشگامان این امر بزرگ بود.[459] آقای جبل عاملی می‌گوید که با آنکه بعد از رحلت پیامبر(ص) نقل احادیث وی ممنوع بود امّا بیان روایات از زبان یهودیان آزاد بود. یهودیان حدیثی از پیامبر(ص) جعل کردند بدین مضمون که پیامبر اسلام فرمود بنی اسرائیل اگر هرچه نقل کنند مانعی ندارد.  بعد از آن هم به طور رسمی‌برای دانشمندان یهودی و مسیحی در مساجد کرسی می‌گذاشتند تا مطالب و احادیث بنی اسرائیل را برای مردم نقل کنند.

 به طور طبیعی هم پس از این ماجرا فکر و عقیده و فرهنگ و اندیشه یهود در میان مسلمین رواج یافت. این جریان تا 130 سال ادامه داشت. آن‌ها حدیث دیگری را از قول حضرت رسول(ص) تحریف کرده بودند، حدیثی که در آن حضرت رسول(ص) می‌فرماید: " از اهل بیتم همه چیز را نقل کنید اشکالی ندارد " آن‌ها به جای کلمه اهل بیتی کلمه بنی اسرائیل را گذاشتند. مسلمانان یاوه گویی‌‌های یهودیان را می‌شنیدند و نقل می‌کردند. ابوهریره یکی از جاعلان حدیث بود که هر چه را که از کعب الاحبار یهودی می‌شنید می‌گفت حدیثی از رسول ا...(ص). این گونه بود که این خرافات، جزئی از میراث اسلامی‌شد.[460]

امّا فاجعه ای عظیم‌تر که در زمان حکومت بنی امیه اتفاق افتاد تدوین حدیث و سیره نویسی بود. در آن شکل از سیره نویسی، خواسته‌‌های حاکمان و درباریان بنی امیه، اسرائیلیات و جعلیات خود ساخته فراوان وجود داشت که به عنوان تاریخ و حدیث سازمان یافت. اکثر منابع تاریخی و سیره و غیره مربوط به قرن دوم و سوم و حتی قرن چهارم است. پیشگامان در این زمینه که تقریباً همه منابع اهل سنت هستند عبارتند از:

  1. عروه بن زبیر بن عوام که مادرش اسماء نام داشت و دختر ابوبکر بود.( وی متوفی 92 هجری )
  2. ابان ابن عثمان متولد 22 هجری و متوفی 105 هجری.
  3. وهب بن منبه متوفای 110 هجری.
  4. عاصم بن عمر بن قتاده ابن انصاری متوفی 120.
  5. شُرحبیل بن سعد خطمی‌متوفی 123.
  6. محمد بن شهاب زهری متوفی 124.
  7. عبدا... بن ا‌‌بی‌بکر حزم متوفی 135.
  8. موسی بن عقبه متوفی 141.
  9. معمر بن راشد متوفی 150 تا 153.

و ... که به زودی شرح مفصل‌تری از انبوه تحریف گران ارائه خواهد شد.

کلیّه کتاب‌‌های این افراد از بین رفته است. فقط مطالبی ‌از آثارشان در کتاب‌‌های دیگران نقل ‌‌شده‌است و بطور قطع تمام کتب تاریخی و سیره نویسی از این افراد نقل گردیده است. سیرۀ ابن هشام، سیرۀ ابن اسحاق، تاریخ طبری، تاریخ کامل، طبقات ابن سعد و ... .

و امّا ابان ابن عثمان که هم حدیث نویس بود و هم سیره نویس ، از تبار عثمان و بنی امیه بود و با حاکمیت بنی امیه به دربار آن‌ها رفت و از مقرّبان دربار اموی گردید.[461]

عروه بن زبیر: او اولین سیره نویس معرفی شده و در میان مؤلفان جنگ‌‌های پیامبر(ص) و سیره نویسان شخصیت بارزی دارد و سیره نویسی منسوب به اوست، مجموعه کتاب‌‌های ابن اسحاق، واقدی، طبری همه از نوشته‌‌های ابن زبیر استفاده ‌‌شده‌است که بیانگر قدیمی‌ترین متن‌‌هاست. عروه بن زبیر در کنار نقل غزوات پیامبر(ص) به نحوه زندگی او، نزول وحی و دیگر موارد زندگی پیامبر(ص) به تفصیل سخن گفته است. او از اوضاع و شرایط دوران خلفای راشدین از قبیل جنگ قادسیه، یرموک و ... سخن به میان آورده است. مطالب نقل شده از وی می‌رساند که بسیاری از آن‌ها ‌‌بی‌اساس بوده و شبیه افسانه است یا در مدح بیجا و ذم نابجا پروا نداشته مخصوصاً در مواردی که مربوط به علی(ع) است.[462]

مادر عروه بن زبیر دختر ابوبکر و خواهر عایشه است در حقیقت عایشه خاله عروه بن زبیر است. اکثریت احادیثی که از عایشه نقل ‌‌شده‌است مربوط به عروه بن زبیر است. از سوی دیگر وی پسر زبیر و برادر مصعب ابن زبیر است که هر دوی انها دشمن سخت و پر کینه با بنی‌‌هاشم بخصوص با حضرت علی(ع) داشته‌اند. عایشه و زبیر در جنگ جمل شکست سختی از حضرت علی(ع) خورده‌اند و‌‌ هاشمیان، خاندان امام حسن (ع)، امام حسین(ع) و امام زین العابدین(ع) با عبدا... زبیر در حکومت ده ساله اش در مکه و عراق همکاری نکردند و لذا کینه سختی خاندان زبیر از جمله عروه ‌‌بی‌زبیر از سلسله امامت و شیعیان آن به دل داشتند. از همه مهم‌تر اینکه عروه به دربار بنی امیه وابسته بود لذا احادیثی را نقل می‌کرد که بنی امیه -که دشمن سر سخت حضرت علی(ع) و خاندان او بودند- آنها را تأیید کند و اگر غیر از این بود احادیث او را نمی‌پذیرفتند.

محمد بن شهاب زهری از قبیله قریش بود . او متولد سال 51 هجری و متوفی 124 بوده است. در مدینه تولد یافته. کنیه او ابوبکر است و شاگرد عروه بن زبیر بوده است. در مورد زندگی او نقل می‌شود که روابط نزدیک با بنی امیه داشته و سستی او در نقل حدیث وجود دارد . او روابط خو‌‌بی‌با عبدالملک بن مروان و خلفای بعد از وی تا هشام ابن عبدالملک داشت و در دوران‌های مختلف به عنوان قاضی منصوب می‌شد. ذهبی ‌می‌نویسد: او عنوان امیر داشت و صاحب زندگی مجللی بود و به تشویق امویان جلسات نگارش حدیث را بنیان گذاری کرد که در آن امرا حضور داشتند.

یکی از انگیزه‌‌های نوشتن احادیث، مقابله با تبلیغات ضد امویان توسط عراقیان بود. از او نقل ‌‌شده‌است که ما حدیثی به طول یک وجب نقل می‌کنیم و از عراق به طول یک ذرع بر می‌گردد.[463] در هر حال طرفدار بنی امیه بودن و مخالف با خاندان علی(ع) از ویژگی‌‌های اوست. دیگر سیره نویسان نام برده نیز کم و بیش همین ویژگی‌‌ها را دارند.

ب ـ تحریف در دوران بنی عباس:

با ظهور دولت عباسیان که با شعار دفاع از اهل بیت و خونخواهی امام حسین(ع) به روی کار آمدند تحریفات و دروغ پردازی‌‌های گسترده امویان پایان نیافت؛ همانطور که سیاست کلی عباسیان تغییر کرد و دفاع از خاندان رسول(ص) به قتل و عام گسترده فرزندان رسول(ص) منتهی شد.[464] تحریف تاریخ اسلام و تحریف احادیث علیه خاندان اهل بیت نیز استمرار یافت و ‌این‌بار در شکل و صورت جدید و بسیار پیش رفته‌تر از دوران بنی امیه صورت پذیرفت. در سال‌‌های اولیه استقرار دولت بنی عباس به ویژه منصور عباسی، تحریف گران قدرتمندی ظاهر شدند؛ از جملۀ آن‌ها ابن ا‌‌بی‌العوجا که کیش مانوی داشت بود. او مورد تفقّد منصور قرار داشت امّا در یک اشتباه به اعدام محکوم شد. او هنگام اعدام گزارش داد که این را بدانید که من 4 هزار حدیث از خود جعل کرده و میان شما پراکنده ام که حلال را حرام و حرام را حلال جلوه داده است. به خدای قسم وادارتان کردم تا آن روزی که باید روزه بگیرید افطار کنید و آن روزی که باید افطار کنید روزه بدارید.[465]

امّا اعجوبه دیگری در همین ایام ظهور کرد به نام سیف بن عمر که نه تنها جعل احادیث بسیار زیادی انجام داد بلکه به خلق جعلی بسیاری از شخصیت‌‌ها پرداخت که وجود خارجی نداشتند! برای آن‌ها شناسنامه و محل تولد و زمان مرگ ثبت کرد و از قول آن‌ها صدها حدیث دروغین عنوان نمود، همه آن‌ها را از اصحاب حضرت رسول(ص) معرفی کرد. یک تاریخ جعلی ساخت و به وسیله آن‌ها کلّ تاریخ صدر اسلام را تغییر داد و عقاید اسلامی‌را نیز وارونه نمود. سیف دو کتاب به نام‌‌های "فتوح" و "جمل" نوشت که سراسر آن شامل خرافات و تحریفات و افسانه‌‌هاست، با این حال مطالب آن‌ها در معتبرترین کتب تاریخ اسلام به عنوان قاطع‌ترین و حقیقی‌ترین مدارک تاریخ اسلام انتشار یافته و تا به امروز نیز مورد استفاده است.

 سیف در داستان‌هایش از جنگ‌‌هایی نام می‌برد که هرگز اتفاق نیافتاده است و پهنه کارزارهایی را به اسم می‌خواند که وجود خارجی نداشته، شهرها و قصبات و اماکنی را نام می‌برد که بر پهنه زمین چنان‌جاهایی وجود خارجی نداشته‌اند و هنوز هم ندارند. سیف بن عمر تمیمی‌فرمان‌ها و نامه‌‌ها جعل کرده و ساخته که از جانب خلفای وقت به نام آن قهرمانان خیالی صادر شده و یا پست‌‌ها و سمت‌‌هایی به ایشان داده که همه دروغ بوده است. در کنار همه این کارها سیف بن عمر نابغه ای بود که صدها نفر شخصیت دروغین را خلق کرده و از زبان آن‌ها احادیث و شرح تاریخ و ... گزارش کرده است که نام و سخنان آن‌ها در متون تاریخی به عنوان سند و مدرک حدیثی و تاریخی وارد گردیده است.

 استاد علامه عسگری کتا‌‌بی‌را در چند جلد به نام "150 صحا‌‌بی‌ساختگی" تدوین کرده است که به بررسی عمیق تحریفات و دروغ‌‌های سیف پرداخته است. او 150 صحا‌‌بی‌برای رسول(ص) جعل کرد. شخصیتی دروغین به نام عبدا... بن سباء ساخت و او را آشوب گر بزرگ معرفی کرد که با مالک اشتر و حضرت علی(ع) در ارتباط بوده و به کمک آن‌ها به اسلام خیانت می‌کرده است در حالی که چنین فردی در تاریخ اسلام وجود نداشته است.

تحریفات او در کتب حدیثی اهل سنّت رسوخ کرد. افرادی نظیر‌ترمذی در صحیح خود، ابن حجر عسقلانی در فتح الباری، متقی هندی در کنزالعمال و ... احادیث جعلی او را ثبت کرده‌اند. در کتاب‌‌های اهل سنّت در کتب ادبیات زبان عرب، در متون تاریخی افرادی نظیر بلازری، طبری، ابن اثیر، ذهبی، ابن کثیر، ابن خلدون، سیوطی، ابن خیاط و ... ضبط گردیده است. کتابهایی مانند: فتوح البلدان تاریخ طبری، تاریخ ذهبی، تاریخ ابن خلدون، تاریخ خلفاء و ... از نویسندگان فوق به نقل قول احادیث جعلی و وقایعی که وجود خارجی نداشته است پرداخته ‌‌شده‌است. حتی در کتاب‌‌هایی که اختصاص به شرح نبردهای اسلام دارد بعضی از روایت‌‌های ساختگی سیف در آن‌ها راه یافته است مانند: کتاب الجمل ابومخنف، الصفین نصر بن مزاحم الجمل شیخ مفید،مقتل عثمان ابن ا‌‌بی‌بکر و ... . همچنین شرح حال بعضی از راویان خیالی و ساخته شده سیف در کتاب‌‌های الجرح و التعدیل رازی، میزان الاعتدال ذهبی، لسان لمیزان ابن حجر و ... راه یافته. شرح بر اماکن دروغین و جاهای خیالی در کتاب‌‌های البلدان ابن الفقیه، معجم البلدان حموی، مراصدالاطلاع عبدالمومن، الروض المعطار حمیری و ... وارد ‌‌شده‌است. نسبت نامه‌‌های جعلی سیف در کتاب‌‌های الانساب سمعانی، الاستبصار مقدسی، اللباب ابن اثیر، الجمهره من النسب ابن حزم نوشته ‌‌شده‌است.  

نام قهرمانان مخلوق تخیلات سیف در کتب الموضح ابوبکر خطیب، الاکمال ابن ماکولا، الموتلف رشاطی، المختلف درا قنطی و ... ذکر ‌‌شده‌است. همچنین علما و دانشمندانی که شرح حال برای صحابه پیامبر(ص) نوشته و اصحاب ساخته دست خیال سیف را نیز جز صحابه حقیقی پیامبر خدا(ص) نام برده‌اند عبارتند از: ابن قانع در کتاب معجم الصحابه، ابوعلی بن السکن حروف الصحابه، ابن شاهین در کتاب معجم، ابن عبدالبر در استیعاب فی معرفه الاصحاب، ابن اثیر در اسدالغابه فی معرفه الصحابه، ذهبی‌در تجربه اسماء الصحابه، ابن حجر در الصحابه فی تمیز الصحابه و ... .[466] و بدین طریق بسیاری از متون تاریخی و کتب حدیثی دستخوش تحریفات و دروغ‌‌های فراوانی شده‌اند و این اختلافات فاحش که بین فرق اسلامی‌به وجود آمده و یکی از سر منشاء‌‌های آن، همین تحریفات است.

 ما هر نتیجه ای که بخواهیم از کتب تاریخی و حدیثی به دست بیآوریم حتماً باید به این موضوع توجه داشته باشیم در غیر این صورت بسیاری از برداشت‌‌های ما دور از واقع و باعث تشدید اختلافات می‌شود. ما در فرایند پاک سازی -که خیلی از علماء آن را انجام داده‌اند- در می‌یابیم که آن‌ها دو عامل مهم را بیش از هر چیز دیگر مورد توجه قرار داده‌اند: یکی قرآن و دیگر عقلانیت. این دو راهنمای بسیار دقیقی در کشف واقعیت احادیث تاریخی و حدیثی هستند. علومی‌مانند علم رجال و درایه و ... کمک‌‌های مهمی‌را انجام داده است و امید داریم که علمای بزرگ شیعه و سنّی بتوانند با دقت و سرعت بیشتر این راه سخت را بپیمایند و به دور از تعصّب و یک جانبه نگری موفّق به نزدیک شدن به کشف واقعیت تاریخ و حدیث گردند؛ از این راه  است که وحدت بین همه مسلمانان ایجاد خواهد شد ان شاء الله.

 

تحریفات و جعلیات در فقه و تاریخ صدر اسلام

متأسفانه این تحریف‌‌ها فقط در ثبت تاریخی زندگی رسول(ص) رخ نداده است و به تمام شاخه‌‌های دین اسلام نفوذ کرده است. منافقان و تحریف کنندگان، از اسلام دینی ساخته‌اند مطابق آنچه که نفس امّاره و شیطان‌های حاکم بر آن‌ها می‌خواسته‌اند. در سایۀ این چهره ای که از دین و تاریخ اسلام به نمایش گذاشتند راه را برای بهره برداری شهوات، قدرت طلبی‌‌ها، کشتارها، سیاست بازی‌‌ها و حیله گری‌‌ها و ... برای حکّام و امرا و خلفای بنی امیه و بنی عباس باز کردند تا هر نوع رفتاری که بخواهند برای حفظ قدرت و لذّت خود به اسم دین و سیرۀ رسول(ص) انجام دهند و کردند، آنچه که کردند.

در تاریخ‌‌ها بخش کوچکی از جنایات آن‌ها به اسم دین ثبت ‌‌شده‌است. این جعل و دزدی در روایات در دوران بنی عباس به اوج خود رسید و تاریخی نو و جدید ساخته شد و در کنار آن روایات فقهی و دینی و احکامی‌بسیاری وضع گردید. ابن ا‌‌بی‌العوجا که از خویشانِ منصور خلیفه عباسی بود در غفلت منصور از وی به دلیل کفر و ‌‌بی‌دینی محکوم به اعدام شد. منصور دیر از این حکم اطلاع یافت و نتوانست به موقع اقدام کند و جلوی اعدام وی را بگیرد. سخنان او را درباره تحریفاتش در احادیث و احکام قبلاً اعلام کردیم. در دوران عباسیان تنها ابن ا‌‌بی‌العوجا نبود که تحریف روایات دینی می‌کرد بلکه صدها نفر دیگر با جعل و تحریف هزاران روایت تاریخی و دینی به طور کل چهره دین اسلام را تغییر دادند. لذا برای اثبات نفوذ جعلیات در امور فقهی و دینی به ناچار باید یکی از معتبرترین کتاب‌‌های علمای اهل سنّت را نقد نمائیم.

ما معتقد هستیم که بعضی از روایات و احادیث وارد شده در کتب شیعیان و دیگر فرقه‌‌های اسلامی‌نیز از این حمله تحریف گرایان در امان نمانده است و آن‌ها نیز دستخوش جعل گردیده‌اند البته بسیاری از علمای شیعه اقدام به پاک سازی این جعلیات نموده‌اند و بخش زیادی از آن‌ها پاک سازی ‌‌شده‌است ولی هنوز هم پیمودن این مسیر، همّت بلند می‌خواهد. ما ذیلاً به بررسی کتاب حدیثی و فقهی تاریخی "صحیح بخاری" از دانشمندان به نام اهل تسنّن می‌نشینیم. تحقیقی که ارائه می‌شود از چندین کتاب به ویژه کتاب امام بخاری تألیف الیاس قاسمی‌استخراج ‌‌شده‌است.

امام بخاری، محمد بن اسماعیل بن مغیره در شوال سال 194 هـ ق در بخارا متولد شد. ادّعا کرده‌اند که در ده سالگی حفظ حدیث بر او الهام شده و از همان زمان شروع به حفظ نموده و در سال 256 هجری از دنیا رفته است.[467] او برای طلب حدیث به حجاز، شام، مصر، الجزیره، بصره، کوفه، بغداد، نیشابور سفر کرد و به کوفه و بغداد متعدد رفت و آمد داشته است. او مباحث فقهی خود را از امام شافعی و ابوعبید گرفته است.[468] البته بعضی او را حنبلی دانسته‌اند.[469]

بخاری می‌گوید که صد هزار حدیث صحیح و دویست هزار حدیث غیر صحیح در حفظ داشته ام.[470] وی بیان داشته که احادیث کتاب صحیح بخاری را از میان ششصد هزار حدیث انتخاب کردم و آن را در 16 سال  نگاشتم و بین خود و خدا حجّت قرار دادم.[471] او تأکید می‌کند در این کتاب تنها احادیث صحیح را وارد کردم و احادیث صحیح دیگر را نیز به جهت طولانی نشدن کتاب‌ترک نمودم.[472] البته بعضی از علمای دیگر اهل سنّت از همان ابتدا سخنان وی را مورد تأیید قرار نداده‌اند، به عنوان مثال سیوطی می‌گوید حافظ عراقی نقل کرده است که صد هزار حدیث که بخاری می‌گوید حفظ کرده است دور از واقع است بلکه احادیث صحیحی که در دسترس ماست همه را جمع کنیم جمیع احادیث بدون مکرّرات به صدهزار و بلکه پنجاه هزار نمی‌رسد و بعید به نظر می‌رسد که یک فرد آنچه را که از دست امّت رفته است را یافته و همه را حفظ کرده باشد.[473]

 دلیل دیگر رد این عقیده امام بخاری این است که بعضی از احادیث او در این کتاب تا 20 مرتبه تکرار ‌‌شده‌است که با تکرار آیات او دو سوم کل کتاب است او می‌توانست این تکراریات را حذف کند. احادیث صحیح دیگر را به جای آن‌ها بیاورد نه آن که آن‌ها را به خاطر طولانی شدن کتاب حذف نماید. بخاری می‌گوید یکی از انگیزه‌‌های من برای نوشتن این کتاب، خوا‌‌بی‌بود که دیدم. تعبیر آن این شد که من دروغ را از سخنان حضرت رسول(ص) دور خواهم کرد.[474] سیوطی و ابن حجر عسقلانی از علمای اهل سنّت هر دو بعد از تحقیق بر روی تعداد احادیث صحیح بخاری اعلام کرده‌اند که کل احادیث این کتاب از صد هزار حدیث صحیحی که بخاری حفظ کرده بود فقط 9082 حدیث است که اگر احادیث تکراری آن حذف شود بر روی هم 2513 حدیث در صحیح بخاری آورده ‌‌شده‌است[475] یعنی 97487 حدیث صحیح حذف ‌‌شده‌است. یعنی از هر 40 حدیث صحیح فقط 1 حدیث نقل شده و بقیه حذف گردیده‌اند که حدوداً 5/2 درصد حدیث صحیح بیان شده و 5/97 درصد حذف گردیده است. تازه از این 5/2 درصد بسیاری از احادیث او هستند که به درد کسی نمی‌خورد و مانند حدیث رجم میمون در دور‌‌آن‌جاهلیت به خاطر زنا[476] که همین حدیث را هم علمای رجالی اهل سنّت رد کرده و مردود دانسته‌اند.[477] بخاری گفته است که هیچ حدیثی را در این کتاب ننوشتم مگر این که قبلش غسل کرده و دو رکعت نماز خوانده ام.[478] بخاری گفته است از هزار یا بیشتر از هزار شیخ حدیث نوشته ام و از هر کدام آن‌ها ده هزار یا بیش‌تر از ده هزار حدیث نوشته ام.[479] با این بیان بخاری در طول عمر خود حداقل 10 میلیون حدیث شنیده و نوشته است. وی 62 سال عمر کرده است اگر از 10 سالگی که خودش گفته در خواب به او الهام شده شروع به شنیدن حدیث کرده باشد 52 سال در این کار گذرانده است!

حال ما اطلاعاتی را که علمای اهل سنّت و خود اسماعیل بخاری برای ثبت و درج احادیث در کتاب صحیح بخاری ارائه دادند را بررسی می‌نمائیم:

  1. 52 سال کار به غیر از سن کودکی توسط بخاری انجام ‌‌شده‌است.
  2. بخاری اعلام کرده که صد هزار حدیث درست و دویست هزار حدیث غلط را حفظ کرده است.
  3. بخاری اعلام کرده که حداقل ده میلیون حدیث از حداقل هزار نفر- بلکه بیشتر- شنیده است.
  4. بخاری اعلام کرده که برای هر حدیث غسل می‌کرده و دو رکعت نماز می‌خوانده و سپس آن را بررسی می‌کرده.
  5. اعلام کرده که دهها بار حج رفته و به شهرهای کوفه و بغداد مکرر سفر نموده و به بصره، شام، مصر، الجزایر، نیشابور و ... سفر کرده است.
  6. مدّت 16 سال کل کار طول کشیده است.

بررسی آماری این سخنان

 تعدا روایات حفظ شده = 000/ 300 عدد

 تعداد روایات بررسی شده = 000/000/10 عدد

 مدت زمان انجام کار = 16 سال

حال ما چند فرض آماری داریم:

  1. زمان ایام سفرها.
  2. زمان خواب در شب.
  3. زمان حج رفتن‌‌های پی در پی.
  4. زمان غذا خوردن و استراحت روزانه.
  5. زمان رسیدگی به همسر و فرزند و خانواده‌‌های آن‌ها و رفت و آمد فامیلی.
  6. زمان استحمام و نظافت.

و ... .

فرض می‌کنیم هر استاد از هزار استاد بخاری روزی 12 ساعت برای اسماعیل بخاری حدیث نقل کند آمار ذیل قابل توجه است:

  1. هر حدیث که نقل می‌شود اگر 10 دقیقه وقت بگیرد ( نقل و نوشتن حدیث).
  2. بررسی و نوشتن نام راویان حدیث روی هم 10 دقیقه وقت بگیرد تا درستی یا نادرستی حدیث مشخص شود.

بر روی هم بررسی شنیدن و تشخیص درست و غلط یک حدیث 20 دقیقه زمان لازم دارد تا صحّت و سقم آن مشخص شود. در هر صورت ما این فرض محال را می‌پذیریم. با این حساب، هر ساعت 3 حدیث تأیید یا رد می‌شود. اگر روزانه استاد بخاری و خود او 12 ساعت به طور پی در پی و بدون استراحت یعنی نه غذا بخورد و نه حرف دیگری بزنند نه بخوابند و نه استراحت کنند و نه به تخلیه مواد زائد بدن بپردازند و نه مهمانی بیایند نه زن و بچه کاری داشته باشند و ... -که این نیز خود فرض محال است- 36= 3 × 12 یعنی 36 حدیث در روزِ کاری درستی و غلط بودن آن معلوم می‌گردد.

اگر اسماعیل بخاری سفر نرود که خود گفته، بخش زیادی از عمر خود را در سفر گذرانده است و فقط در یک محل زندگی کرده باشد، سالی 12960 = 360 × 36 حدیث بررسی می‌گردد. حال بخاری گفته که 10 میلیون حدیث را بررسی کرده است بنابراین 772 = 12960 ÷ 000/ 000/ 10 نیاز به 772 سال زمان دارد که این 10 میلیون حدیث را بررسی کند! حال اضافه نمایند زمان غسل‌‌ها که عبارت است از لباس در آوردن، به آب رفتن و غسل کردن، بیرون آمدن و خود را خشک کردن، لباس پوشیدن و بعد دو رکعت نماز خواندن، چه مقدار زمان را برای 9082 حدیث که در صحیح بخاری آمده می‌گیرد؟

 حفظ کردنِ 300 هزار حدیث هم در جای خود جالب توجه است. اگر هر حفظ حدیث فقط 10 دقیقه طول بکشد ساعتی 6 حدیث حفظ می‌گردد. بنابراین در 12 ساعت کاری 72 حدیث قابل حفظ شدن است و اگر در 360 روز سال ضرب شود 25920= 72 × 360 حدیث حفظ می‌گردد. در نتیجه حدود 12 سال مدت حفظ این تعداد حدیث طول می‌کشد.

 حال 784= 12 + 772 سال.

 784 سال زمان لازم است که 300 هزار حدیث حفظ و ثبت و درج شود و 10 میلیون حدیث دیگر تحقیق گردد و صحّت و سقم آن معین شود. ما زمان72 غسل در 12 ساعت و 144 رکعت نماز خواندن در 12 ساعت آقای بخاری را نیز در نظر نمی‌گیریم. یعنی ایشان 9082 بار غسل کرده و 18164رکعت نماز هم خوانده. اگر فرض کنیم که اسماعیل بخاری به طور 24 ساعت بدون وقفه و استراحت و خستگی می‌خواسته 10 میلیون حدیث را بررسی کند ( 392 = 2 ÷ 784 ) باز به 392 سال عمر نیاز داشته است.    

حال ما دو راه داریم: یا باید سخنان خود امام بخاری را بپذیریم یا حکم عقل و منطق ریاضی را باور کنیم. قضاوت با خوانندگان امّا هر چه که باشد به ما حق می‌دهد که بر اخبار رسیده شک نمائیم و امکان تحریف و جعل و دروغ بودن این اخبار را صحیح دانسته و به تحقیق درباره آن بپردازیم.

بنابراین از دو حال خارج نیست:

  1. یا امام بخاری چنین سخنانی را گفته که به حکمِ عقل دروغ گفته است.
  2. یا امام بخاری چنین سخنانی را نگفته است در این صورت باید بپذیریم که در کتاب و روایات او دخل و تصرف شده و نظرات او نیز دچار تحریف و جعل گردیده است.

 در هر دو باور فوق، یکی از اصلی‌ترین و مهم‌ترین کتب حدیثی برادران اهل سنّت از درجه اعتبار ساقط می‌شود و مشکلات عمده ای برای همه ایجاد می‌گردد. از این رو بازنگری و بازسازی این کتاب برای علمای اهل سنّت بسیار ضروری به نظر می‌رسد.

بررسی محتوایی روایات صحیح بخاری

قبل از اینکه به بررسی محتوایی روایات اسماعیل بخاری بپردازیم به چند نکته اشاره می‌کنیم. بخاری کتابش را به احمد بن حنبل، یحیی بن معین, علی بن مدینی عرضه نمود. آن‌ها اکثریت احادیث کتاب صحیح اش را قبول نکردند.[480] نکته قابل توجه دیگر این است که این 10 میلیون حدیث با امکاناتی که در هزار و دویست سال قبل وجود داشته که مطالب بر روی پوست و چوب و استخوان و ... نوشته می‌شد چند جلد کتاب می‌شده و این کتاب‌‌ها در کدام انبار نگه داری می‌گردیده و در سفرها این کتاب‌‌ها که حجم بسیار زیادی داشته است با چند شتر حمل می‌گردیده؟ اگر هر شتر 10 هزار حدیث(بر فرض محال) را حمل کرده نیاز به هزار شتر برای حمل آن بوده است و برای محل استقرار یا کتابخانه دهها هکتار زمین و صدها اتاق لازم بوده است! آیا در شهر بخارا یک چنین مکان‌هایی وجود داشته یا شهرهایی که به آن سفر می‌کرده این امکانات را داشته‌اند که هزار شتر و هزاران جلد کتاب را در خود جای دهند؟

خود بخاری گفته وقتی در شهر بصره بودم تمام کتاب‌‌هایم را با خود آورده بودم.[481] بخاری در فقه فتوایی داد که باعث شد او را از بخارا بیرون کنند و آن این بود که اگر دو کودک از گوسفند و یا گاوی شیر بخورند حرمت شیرخوارگی ثابت می‌شود و برادر و خواهر رضاعی می‌شوند و به هم محرم می‌گردند.[482] بخاری در زمان متوکّل و احمد بن حنبل می‌زیسته است؛ دوران متوکّل اوج دشمنی با حضرت علی(ع) است.

بخاری می‌نویسد: " ابن عباس به حضرت علی(ع) گفت بیا نزد رسول(ص) برویم و از او درباره جانشین بعد از خودش بپرسیم. اگر مائیم که هیچ، اگر دیگری است از او بخواهیم که ما را به او سفارش کند و حضرت علی(ع) می‌گوید به خدا سوگند اگر سؤال کنیم ما را از خلافت منع می‌کند و مردم نیز پس از آن حضرت آن را به ما نخواهند داد. "[483] بخاری زمان حضرت علی(ع) را زمان فتنه اعلام کرده است. بخاری در جنگ جمل می‌گوید دو مسلمان اگر با شمشیر در برابر هم بایستند هر دو اهل جهنم هستند و بدین‌ترتیب علی(ع) را جهنمی‌میداند.[484] در حالی که حدیث غدیر را بیش از120 نفر روایت کردند که همه صحابه بودند.[485] بخاری حدیث غدیر را قبول ندارد و آن را جعل میداند در حالی که همه استادان بخاری که دهها نفر هستند همه حدیث غدیر را نقل کرده‌اند و متن حدیث را متواتر اعلام کرده‌اند.

معاویه ابن ابوسفیان

بخاری در کتاب صحیح اش از معاویه 21 حدیث نقل کرده و او را ثقه میداند در حالی که معاویه در 70 هزار منبر در سراسر حکومتش هر روز علی(ع) لعن می‌کرد.[486] ابن حجر عسقلانی عالم اهل سنّت می‌گوید در لعن علی(ع) آنقدر شدّت به خرج داد که لعن او بر منابر سنت و فرهنگ و عادت مردم شد.[487] حضرت رسول(ص) فرمود هر وقت معاویه را بر منبر دیدید او را بکشید.[488] روزی پیامبر(ص) شنید که دو نفر در حال غنا(موسیقی مبتذل و‌ترانه خواندن) هستند حضرت فرمود: ببینید که چه کسانی هستند. گفتند: معاویه و عمر هستند. سپس پیامبر(ص) فرمودند: خدایا آن دو را به آتش جهنم بیفکن.[489] پیامبر(ص)، معاویه را مردی معرفی کرد که در آخرت بر غیر دین من محشور خواهد شد.[490] پیامبر اسلام فرمودند: معاویه در تابوتی از آتش در درک اسفل خواهد بود.[491] در حدیثی صحیح حضرت رسول(ص) فرمودند: عمّار را گروهی یاغی به قتل می‌رسانند در حالی که عمّار آن‌هارا به سوی بهشت می‌خواند ولی آن‌ها عمّار را به سوی جهنم.[492] حال بخاری باید توضیح دهد که چگونه 21 حدیث از معاویه در کتاب خود آورده است و با این حال کتاب خود را بالاترین و ‌‌بی‌نقص‌ترین کتاب میداند.

 بخاری در حدیث خود روایات زیادی از قول افرادی که در علم حدیث ضعیف یا مردود هستند نقل کرده است. بسیاری از آن‌ها از جنایتکاران و خائنین به رسول(ص) و قرآن و اسلام بوده‌اند که با چهره ای منافقانه وارد دین اسلام شده بودند. در بین آن‌ها ناصبی‌‌ها و خوارج و خلیفه و وزیر و مشاور ظالم بسیار دیده می‌شود، و یا بسیاری از این راویان در دربار زندگی کرده و جیره خوار حکومت‌‌های ظالم بودند، یا افرادی که بسیار متعصّب با انحرافات فکری بسیار بوده‌اند. تعداد این افراد بیش از 80 نفر است و هر کدام احادیثی را نقل کرده‌اند که بخاری احادیث آن‌ها را در کتاب صحیح نقل کرده است و همه آن‌ها را تأیید نموده است.

بعضی از رجال شیعه غالی که در صحیح بخاری از آن‌ها حدیث نقل ‌‌شده‌است

ابن قتیبه شیعه غالی با 1 حدیث، خالد بن مخلد شیعه غالی و استاد بخاری با 31 حدیث، سعید بن عمر شیعه غالی با 3 حدیث، سلیمان بن قرم شیعه غالی با 3 حدیث، عباد بن یعقوب شیعه غالی با 1 حدیث، عبدالرحمن بن عبدا... شیعه غالی با 180 حدیث، عدی بن ثابت با 38 حدیث شیعه غالی، مالک بن اسماعیل شیعه غالی با 30 حدیث از او در صحیح بخاری آمده، محمد بن جحاده شیعه غالی با 5 حدیث، محمد بن خازم شیعه غالی با 47 حدیث.

برخی از رجال فرقه جهمیه که از آن‌ها در صحیح بخاری حدیث نقل ‌‌شده‌است عبارتند از:

بشر بن سری بصری با 1 حدیث، یحیی بن صالح که یکی از استادان بخاری است با 12 حدیث، علی بن جعد او نیز یکی از شیخ‌‌های بخاری است با 14 حدیث.

بخاری در مورد این افراد گفته است که از کافر و یهود و نصارا بدتر هستند با این حال از آنان حدیث نقل کرده است واحادیث آن‌ها صحیح میداند!

نواصب و خوارج در صحیح بخاری (نواصب کسانی هستند که دشمن علی(ع) و امامان معصوم (ع)می‌باشند)

  1. معاویه ابن ا‌‌بی‌سفیان با 21 حدیث که یک ناص‌‌بی‌شدید است.
  2. عمر و بن عاص با 6 حدیث.
  3. مغیره بن شعبه با 40 حدیث.
  4. ابوموسی اشعری با 100 حدیث.
  5. عروه بن زبیر با 812 حدیث.
  6. مروان بن حکم با 24 حدیث.
  7. حزیز بن عثمان با 3 حدیث دشمن علی(ع) و ناصبی.
  8. اسحاق بن سوید بن هبیره با 1 حدیث از ناصبی‌‌ها.
  9. ثور بن یزید با 5 حدیث او معتقد به بخشیده شدن یزید است.
  10.  حصین بن نمیر با 2 حدیث ناصبی ‌و سردار معاویه و یزید.
  11.  سائب بن فروخ با 2 حدیث مخالف خاندان پیامبر(ص) و ناصبی.
  12.  زیاد بن جیر بن حبه با 4 حدیث سب امام حسن(ع) و امام حسین (ع) می‌کرد ناصبی.
  13.  ابوقلا به عبدا... بن زید با 93 حدیث از نواصب.
  14.  زیاد بن علاقه با 9 حدیث از نواصب.
  15.  عبدا... بن حبیب با 23 حدیث دشمن علی(ع) و ناصبی.
  16.  عبدا... بن سالم الاشعری با 3 حدیث دشمن علی(ع) و ناصبی.
  17.  قیس بن حازم با 84 حدیث دشمن علی(ع) و ناصبی.
  18.  مالک بن مغولی با 7 حدیث دشمن علی(ع) و ناصبی.
  19.  ابوهریره، 1122 حدیث.
  20.  محمد بن مسلم ابن شهاب زهری 1300 حدیث. او اهل تدلیس(چاپلوسی و حیله گری) است. در دربار عبدالملک مروان و ولید بن عبدالملک و سپس سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید ابن عبدالملک و سپس با هشام بن عبدالملک بود به عنوان صحا‌‌بی‌و مشاور این پادشاهان، حضور می‌یافت و معلّم فرزندان هشام بن عبدالملک شد. با حجاج بن یوسف ثقفی به حج رفت و از 30 سالگی تا آخر عمرش با ظالمان بنی امیه زیست. و ... .

خوارج در صحیح بخاری:

  1. عکرمه البریری ـ 180 حدیث.
  2. ثور بن یزید ـ 16 حدیث.
  3. داود بن حصین ـ 4 حدیث.
  4. عمران بن حطان ـ 2 حدیث.
  5. ولید بن نهر مخزومی‌4 حدیث.

رجال ضعیف در صحیح بخاری:

  1. اوس بن عبدا... ـ 1 حدیث.
  2. ایوب بن عائذ ـ 1 حدیث.
  3. بشر بن شعیب ـ 3 حدیث.
  4. بشیر بن نهیک ـ 6 حدیث.
  5. ثابت بن محمد ـ 4 حدیث.
  6. حسن بن خلف ـ 1 حدیث.
  7. حصین بن عبدالرحمن ـ 49 حدیث.
  8. حمران بن ابان غلام عثمان ـ 6 حدیث.
  9. زیاد بن ربیع ابوخراش ـ 1 حدیث.
  10.  عباد بن راشد بصری بزار ـ 1 حدیث.
  11.  عبدالرحمن بن یزید ـ 5 حدیث.
  12.  عطا بن ا‌‌بی‌مسلم ـ 4 حدیث.
  13.  عمران بن الحکم ـ 4 حدیث.
  14.  ابن منهال بصری.
  15.  محمد بن سلیم ـ 3 حدیث.
  16.  محمد بن یزید الخرامی‌1 حدیث.
  17.  معاویه بن عبدالکریم ثقفی.
  18.  معتم بن یحرث ـ 2 حدیث.

غیر از این افراد نزدیک 50 روای دیگر با احادیث ضعیف و غیر ثقه بودن در نظر علمای رجال اهل سنت در صحیح بخاری نامشان آمده که احادیث زیادی از آن‌ها نقل ‌‌شده‌است.

کتاب الامام البخاری و صحیحه الجامع المختصر تألیف شیخ حسن غیب غلامی‌304 راوی را نام برده که بخاری از آن‌ها حدیث نقل کرده است امّا اهل سنت آن‌ها تضعیف کرده‌اند و همراه با ذکر تضعیف در این کتاب به آن‌ها اشاره ‌‌شده‌است. بعضی از آن‌ها افراد ذیل هستند:

  1. عکرمه بن البریری ـ 180 حدیث خوارج.
  2. معاویه ـ 21 حدیث.
  3. عمروعاص ـ 6 حدیث.
  4. مغیره بن شعبه ـ 40 حدیث.
  5. ابوموسی اشعری ـ 100 حدیث.
  6. عروه بن زبیر ـ 812 حدیث.
  7. مروان بن حکم ـ 24 حدیث.
  8. حصین بن شیر، 2 حدیث.
  9. ابو قلا  عبدا... بن زید ـ 93 حدیث.
  10.  قیس بن حازم ـ 84 حدیث.
  11.  عبدا... بن حبیب ـ 23 حدیث.
  12.  ابوهریره ـ 1122 حدیث.
  13.  خالد بن مخلد ـ 31 حدیث.
  14.  عدی بن ثابت ـ 38 حدیث.
  15.  ثمره بن جندب.
  16.  کعب الاحبار.

 

 

عملکرد نواصب و دشمنان علی(ع) در صحیح بخاری

اولاً ـ بخاری پیرو امام شافعی اهل سنّت است. امام شافعی گفته است در دینش به سخن و حدیث هیچ یک از این 4 نفر معاویه، عمروبن عاص، مغبره بن شعبه، احتجاج نخواهد کرد و کسی را نیز بر علی ابن ا‌‌بی‌طالب برتری نخواهد داد.[493]

ثانیاً ـ بخاری شروطی را برای کتابش گذاشته بود. یکی از این شروط این بود که راوی عقیده سالم داشته باشد و وی معتقد بود که تمام احادیث کتابش صحیح و درست هستند. برخی از دشمنان امام علی (ع) که به عنوان راوی معتبر در صحیح بخاری وجود دارند عبارتند از:

معاویه بن ا‌‌بی‌سفیان. بخاری از وی 21 حدیث در کتاب خود آورده است:

  1. معاویه دشمن حضرت علی(ع) و ناصبی ‌بوده و عده زیادی از علمای اهل سنّت این دشمنی معاویه با حضرت علی(ع) را تأیید کرده‌اند مانند: ذهبی[494]، زمخشری و سیوطی. آنها اعلام کرده‌اند که بر 70 هزار منبر با امر و روش معاویه علی ابن ا‌‌بی‌طالب لعن می‌شد و این سنّت شد.[495] یاقوت حموی که می‌گفت در شرق و غرب عالم به وسیله معاویه، حضرت علی(ع) لعن می‌شد.[496]

ابن حجر عسقلانی: به وسیله معاویه حضرت علی(ع) در منبرها لعن شد و این را سنّت قرار دادند.[497]

 کتاب‌‌های زیادی دشمنی و لعن معاویه بر علیه حضرت علی(ع) را نقل کرده‌اند.[498]

  1. معاویه حجر بن عدی و اصحاب او را امر کرد که از حضرت علی(ع) برائت جویند و چون آنها اجابت نکردند حجر را به بدترین شکل ذبح کرد و تمام یارانش را به قتل رسانید.[499]
  2. زنده دفن کردن عبدالرحمن بن حسان از صحابی‌‌ها و یاران حضرت علی(ع) توسط معاویه و زیاد بن ابی[500] چون حاضر به برائت از حضرت علی(ع) نشد.
  3. معاویه شراب می‌خورد. عبدا... بن بریده می‌گوید که با پدرم نزد معاویه رفتیم، برای ما طعام آورد و خود معاویه نوشید و بعد پدرم شراب نوشید و پدرم گفت از زمانی که رسول خدا(ص) شراب را حرام کرده بود شراب ننوشیده بودم.[501] در حالی که رسول خدا(ص) شراب خواری را مانند بت پرستی میدانستند.[502]
  4. معاویه تجارت بت می‌کرد و بت پرستی را تبلیغ می‌نمود و به چین و هند بت صادر می‌کرد.[503]
  5. معاویه حضرت امام حسن(ع) را به شهادت رسانید.[504]
  6. معاویه محمد بن ابوبکر را به وسیله عمروعاص شهید کرد.[505]
  7. معاویه مالک اشتر نخعی را به شهادت رسانید.[506]
  8. معاویه عمرو بن حمق را که از اصحاب حضرت علی(ع) بود به شهادت رسانید. سر او را بریدند و به نزد معاویه بردند.[507]
  9. معاویه خدا و رسولش را تکذیب می‌کرد. حضرت علی(ع) درباره معاویه و لشگرش فرمود به سوی باقی مانده سپاه احزاب حرکت کنید. ما می‌گوئیم آنچه که خدا و رسولش می‌گویند راست است و آن‌ها می‌گویند خدا و رسولش دروغ می‌گویند.[508]
  10.  معاویه نماز نافله عصر را ملغی کرد.[509]
  11.  معاویه برای پسر ظالم خود یزید از همه به زور یا به تهدید یا به تطمیع بیعت گرفت و ... .

عمر بن عاص. از وی 6 حدیث در صحیح بخاری است:

  1. عمر بن عاص به وسیله پیامبر(ص) لعن و نفرین شده بود.[510]
  2. حضرت علی(ع) عمرو عاص را اهل دروغ و نفاق معرفی می‌کند.[511]
  3. عمر بن عاص اعتراف می‌کند که به خاطر دنیا با حضرت علی(ع) جنگیده است.[512]
  4. قاتل واقعی عثمان، عمر و عاص و معاویه بودند.[513]
  5. عمر و عاص به دروغ از زبان پیامبر(ص) ذم علی(ع) می‌کرد و می‌گفت من از رسول خدا(ص) شنیدم که آل ا‌‌بی‌طالب اولیاء من نیستند.[514] و بخاری این امر را تأیید می‌کند.
  6. عمر و عاص به دستور معاویه، محمد بن ابوبکر را شهید کرد، در جنگ صفین توطئه قرآن بر سر نیزه کردن را اجرا کرد و ... .

مغیره بن شعبه. از وی بیش از 40 حدیث در صحیح بخاری است:

  1. مغیره حضرت علی(ع) را سب و دشنام می‌کرد.[515]
  2. مغیره اهل زنا بود.[516]
  3. مغیره اهل دروغ بود.[517]

و ... .

ابوموسی اشعری. بخاری بیش از 100 حدیث در صحیح خود از او نقل کرده است:

  1. او گمراه در جریان حکمین بود و حضرت رسول(ص) این خبر گمراهی او را از قبل داده بود.[518]
  2. ابوموسی اشعری جزء دسته‌ترورکنندگان حضرت رسول(ص) در عقبه بود.[519]
  3. حضرت علی(ع) ابوموسی را نفرین کرده است.[520] و در قنوت نماز خود با صدای بلند نام ابوموسی را می‌برد و او را لعن می‌کرد.

مروان بن حکم 24 حدیث از مروان در صحیح آمده است:

  1. مروان دشمن اهل بیت بود و سب علی(ع) می‌نمود.[521]
  2. او از تحریک کنندگان مردم بر علیه عثمان بود.
  3. او در جنگ صفین با علی(ع) در جنگ شد.

و ... .

عروه بن زبیر. بخاری 812 حدیث از او در کتابش آورده است:

  1. در کمک به عبدالملک مروان در شکنجه کردن سعید بن مسیب فتوی به این امر کرد و جزء سه نفر از مأموران حاکم مدینه شد تا سعید بن مسیب را وادار به بیعت با خلیفه کند.[522]
  2. هشام فرزند عروه می‌گفت مدافعان پدر من گمراهان و پیروان هوا و هوس بودند.[523]
  3. هشام فرزند عروه می‌گوید پدرم گفت هرگز در گذشته به کسی چیزی از مسأله و مطلب علمی‌خبر ندادم مگر اینکه آن مطلب برای آن شخص گمراهی بود.[524]
  4. هشام فرزند عروه می‌گوید عروه در مقام پاسخ به سؤالات به نوع دلخواه سلاطین فتوی می‌داده.[525]
  5. عروه وقتی برادرش عبدا... بین زبیر کشته شد اموال بیت المال را برداشت و پیش عبدالملک مروان حاکم اموی رفت و در دربار او راه یافت.[526]
  6. عمر بن عبدالعزیز در زمانی که حاکم مدینه بود عروه بن زبیر را دروغگو نامید.[527]
  7. هشام فرزند عروه می‌گوید که پدرم قصری از سنگ‌‌های عقیق برای خود ساخت. وقتی به او گفتند چرا مسجد پیامبر(ص) را رها کردی و به این قصر آمدی؟ گفت: در بازارها و مسجدهای آنجا سرگرمی‌دیدم و فواحش آن زیاد بود‌ترسیدم که عافیت را از دست بدهم.[528]
  8. عروه بن زبیر در مسجد مدینه بر علیه علی(ع) بدگویی می‌کرد.[529]
  9. ابن ا‌‌بی‌الحدید می‌گوید که بسیاری از احادیث را عروه با تشویق معاویه می‌ساخته و به عایشه نسبت می‌داده است مانند این حدیث که اگر می‌خواهی به دو مرد از جهنم نگاه کنی به عباس و علی نگاه کن.[530]
  10.  عروه می‌گفت: حضرت علی(ع) خون‌‌های زیادی را به زمین ریخته و او را سب می‌کرد.[531]

و ... .

محمد بن مسلم ابن شهاب زُهری. از وی 1300 حدیث در صحیح بخاری نقل ‌‌شده‌است:

  1. زهری را از مُدلسین و اهل تدلیس دانسته‌اند.[532]
  2. دخل و تصرف و کم و زیاد کردن احادیث.[533]
  3. روایات جعلی را که دیگران می‌نوشتند او به نام خود می‌پذیرفت.[534]
  4. ابن شهاب ملازم خلفای جور و ظالم بوده است. عبدالملک مروان، ولید بن مروان، سلیمان بن مروان، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک، هشام بن عبدالملک در دربارش 6 خلیفه بوده و سپس معلم فرزندان هشام گردید.[535] شهاب زهری را سرباز و نوکر حاکمان بنی امیه میدانستند که به نفع آن‌ها حدیث و روایت نقل می‌کند.[536] او شاگرد عروه بن زبیر بود.
  5. ابن شهاب زهری دشمن با اهل بیت بود.[537]
  6. زهری دروغگو بود و بر اهل بیت به ویژه حضرت علی(ع) دروغ می‌بست.[538]
  7. زهری بنده دنیا بود.[539]

و ... .

ابوهریره عبدالرحمن بن صخر، بخاری 1122 حدیث از او نقل کرده است:

  1. ابوهریره اسرائیلیات را وارد دین اسلام کرد.[540] و اینگونه احادیث در صحیح بخاری آمده است.
  2. ابوهریره اسرائیلیات را از کعب الاحبار یهودی می‌گرفت و وارد دین می‌کرد.[541]
  3. احادیث اسرائیلی ابوهریره با آیات قرآن در تناقص است.[542]
  4. احادیث دروغ درباره پیامبران می‌گفته است.[543] این روایات در صحیح بخاری آمده است[544]
  5. ابوهریره احکام فقهی را تغییر می‌داد.[545]
  6. ابوهریره با معاویه همکاری می‌کرد و او امام مسجد مدینه و حاکم مدینه از طرف معاویه بود.[546] و در جنایات معاویه با او همکاری می‌کرد.
  7. مروان نیز ابوهریره را والی مدینه کرد.[547]
  8. ابوهریره ویژگی‌‌های دروغین برای عثمان خلیفه سوم درست کرد.[548]
  9. معاویه به ابوهریره دستور داد که هر روایت که درباره علی(ع) از حضرت رسول(ص) است را عیناً برای دربار خلفا وضع کند و همین کار را با عده ی زیادی دیگر هم انجام داد.[549]
  10.  ابوهریره نسبت فراموشی به پیامبر(ص) می‌داد و می‌گفت که رسول(ص) فراموش می‌کرد که تعداد رکعت‌‌های نمازش را چند تا خوانده است و این گونه احادیث در صحیح بخاری آورده ‌‌شده‌است.[550]
  11.  ابوهریره می‌گفت که پیامبر(ص) در قضاوت بین یک مسلمان با یک یهودی از یهودیان دفاع کرده و یونس بن متی را بالاترین فرد حتی از خودش میدانسته.[551]
  12.  ابوهریره گفت حضرت سلیمان در یک شب با صد زن همبستر شد.[552]
  13.  ابوهریره فتوی داد که اطاعت از هر امیری واجب است و آن را از قول حضرت رسول(ص) بیان کرد.[553]
  14.  ابوهریره در جنگ جمل و صفین با آنکه با حضرت علی(ع) بیعت کرده بود حاضر نشد.[554]

متأسفانه این تحریف‌‌ها فقط در ثبت تاریخی زندگی رسول(ص) رخ نداده است و به تمام شاخه‌‌های دین اسلام نفوذ کرده است و از اسلام دینی ساخته‌اند مطابق آنچه که نفس اماره و شیطان‌های حاکم بر آن‌ها می‌خواسته‌اند و در سایه ی این چهره ای که از دین و تاریخ اسلام به نمایش گذاشتند، راه را برای بهره برداری شهوات، قدرت طلبی‌‌ها، کشتارها، سیاست بازی‌‌ها و حیله گری‌‌ها و ... برای حکام و امرا و خلفای بنی امیه و بنی عباس باز کردند تا هر نوع رفتاری که بخواهند برای حفظ قدرت و لذّت خود به اسم دین و سیره رسول(ص) انجام دهند و کردند، آنچه که کردند و در تاریخ‌‌ها بخش کوچکی از جنایات آن‌ها به اسم دین ثبت ‌‌شده‌است. این جعل و دزدی در روایات در دوران بنی عباس به اوج خود رسید و تاریخی نو و جدید ساخته شد و در کنار آن روایات فقهی و دینی و احکامی‌بسیاری وضع گردید. همانطوری که ملاحظه می‌شود در کتابِ صحیحِ بخاریِ اسماعیلِ بخاری هزاران حدیث از صدها نفر که به تأیید علمای بزرگ اهل سنت روایت آن‌ها غیر صحیح می‌باشد نقل ‌‌شده‌است و تمام این افراد به طور رسمی‌و عملی دشمن حضرت علی(ع) و شیعه امامیه هستند و اکثریت آن‌ها در دربار حاکمان ظالم بنی امیه و بنی عباس می‌زیسته‌اند و آن‌ها را مورد تأیید خود قرار داده‌اند و علمای بزرگ اهل سنت آن‌ها را دروغگو و غیر ثقه دانسته‌اند و اغلب احکام دینی و نقل قول‌‌های تاریخی درباره شخصیت‌‌ها و حوادثی که در صدر اسلام اتفاق افتاده از این افراد نقل ‌‌شده‌است. احکام و تاریخی که گویندگان و نویسندگان آن به نقل و عقل دروغگو و خائن و آلوده به دنیا و دربارهای فساد بوده‌اند و در قبال پول و پست و قدرت و ... خود را به شیطان‌های حاکم فروخته‌اند و به نظر می‌رسد که کتاب صحیح بخاری آقای اسماعیل بخاری نیز به‌شدّت تحت تأثیر همین اقوال باشد و شاید مثل اکثریت کتبی‌که در قرون اولیه اسلام به وسیله دربار حاکمان دستخوش تحریف دروغ گردیده است کتاب صحیح بخاری نیز مبتلا به همین آفت شده باشد. ما اگر نخواهیم قضاوت کلّی در ‌این‌باره انجام دهیم همینقدر می‌توانیم بگوئیم که این کتاب نمی‌تواند مرجع و راهنمای مؤثر در دین و احکام و تاریخ آن باشد و برادران و علمای اهل سنّت باید برای این معضل چاره‌اندیشی نمایند.

 بخش سوّم این کتاب به پایان رسید و ما به زودی وارد قسمت چهارم آن می‌شویم و حوادث تاریخی صدر اسلام را پیگیری می‌نمائیم. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


[1]  تاریخ طبری، ج 2، ص 234.

[2]  همان، ص 238.

[3]  کتاب تاریخ اسلام، ص 7 الی 67، علی اکبر فیاض.

[4]  سوره انفال، آیه 30.

[5]  سوره نحل، آیه 1.

[6]  تفسیر المیزان، ج 16، ص 297 الی 300.

[7]  همان.

[8]  سوره انبیاء، آیه 36 و 41ـ سوره حجر، آیه 11 و ... .

[9]  سوره زخرف، آیه 7.

[10]  سوره سباء، آیه 43ـ سوره هود، آیه 13 و ... .

[11]  سوره ص، آیه 4ـ سوره احقاف، آیه 7 و ... .

[12]  سوره طور، آیه 29ـ سوره حاقه، آیه 42 و ... .

[13]  سوره طور، آیه 30ـ سوره یس، آیه 69 ـ سوره صافات، آیه 36 و ... .

[14]  سوره قلم، آیه 2ـ سوره تکویر، آیه 22 و ... .

[15]  سوره دخان، آیه 12.

[16]  سوره انبیاء، آیه 5 ـ سوره قلم، آیه 15 و ... .

[17]  سوره هود، آیات 13 و 35.

[18]  سوره انبیاء، آیه 5.

[19]  سوره حجر، آیه 54 ـ سوره لقمان، آیه 68 و ... .

[20]  سوره مؤمنون، آیات 48 و 33 و 39ـ سوره صافات، آیه 21 و ... .

[21]  سوره لقمان، آیه 20 و ... .

[22]  سوره مؤمنون، آیه 69 ـ سوره انبیاء، آیه 50 و ... .

[23]  سوره نحل، آیه 103.

[24]  سوره انعام، آیه 26.

[25]  سوره هود، آیه 91.

[26]  معنی آیه از کتاب تفسیر المیزان استاد علامه طباطبایی، ج 9، ص 372 گرفته ‌‌شده‌است.

[27] به عنوان نمونه تفسیر کشّاف، ج 2، ص 355 ذیل آیه چهل سوره توبه.

[28]  تفسیرالمنار، ج 10، ص 429 و 431.

[29]  تفسیرالمیزان، ج 9، ص 374 الی 380.

[30]  طبقات ابن سعد، ج 3، ص 173.

[31]  الثقات ابن حبان، ج 3، ص 23.

[32]  مسند احمد، ج 3، ص 103 ـ تاریخ طبری، ج 2، ص 102ـ تفسیر قرطبی، ج 3، ص 21.

[33]  تفسیر قرطبی، ج 3، ص 21 و 25ـ البحر المحیط ابوحیان، ج 2، ص 108 و 122ـ تاریخ طبری، ج 2، ص 102.

[34]  سیره ابن هشام، ج 2، ص 121.

[35]  تاریخ طبری، ج 2، ص 100.

[36]  سوره بقره، آیه 207.

[37]  شرح نهج البلاغه، ج 13، ص 262.

[38]  امالی شیخ طوسی، ج 2، ص 62ـ بحارالانوار، ج 19، ص 56.

[39]  مسند احمد ابن حنبل، ج 3، ص 103ـ تاریخ طبری، ج 2، ص 102ـ تفسیر قرطبی، ج 3، ص 21.

[40]  تاریخ طبری، ج 2، ص 102ـ تفسیر قرطبی، ج 3، ص 21ـ تفسیر ابن حیان، ج 2، ص 118ـ العمد، ص 118.

[41]  بحارالانوار، ج 19، ص 69 ـ اعلام الوری طبرسی، ج 1، ص 148ـ کمال الدین، ص 56.

[42]  الاصابه، ج 5، ص 436ـ مسند احمد بن حنبل، ص 360.

[43]  فتوح البلدان، ج 1، ص 64.

[44]  الاغانی، ج 16، ص 90ـ البدایه و النهایه، ج 8، ص 96ـ التحفه اللطیفه السخاوی، ج 2، ص 504.

[45]  البدایه و النهایه، ج 8، ص 96ـ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 199.

[46]  صحیح بخاری، ج 6، ص 42ـ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 199.

[47]  لسان المیزان ابن حجرعسقلانی، ج 5، ص 108.

[48]  الحدائق الناضره، ج 2، ص 290.

[49]  کتاب آیا مصاحب همراه رسول خدا(ص) در غار ابوبکر بود؟، ص 9.

[50]  تاریخ طبری، ج 5، ص 153ـ دعائم الاسلام قاضی مغربی، ج 1، ص 85ـ خصال صدوق، ص 171.

[51]  تفسیرالمیزان، ج 1، مقدمه سوره بقره.

[52]  تفسیر المیزان، ج 9، ص 1.

[53]  تفسیر نمونه، ج 7، ص 76.

[54]  سوره حدید، آیه 25، ترجمه المیزان.

[55]  سوره بقره، آیه 275.

[56]  سوره مائده، آیه 1.

[57]  سوره نسا، آیه 58.

[58]  سوره مائده، آیه 8.

[59]  سوره انعام، آیه 152.

[60]  سوره نحل، آیه 90.

[61]  سوره بقره، آیه 194.

[62]  سوره اسراء، آیه 33.

[63]  سوره قصص، آیه 77.

[64]  سوره اعراف، آیه 32.

[65]  سوره زلزال، آیات 7 و 8.

[66]  سوره انعام، آیه 141.

[67] سوره اسراء، آیه 27.

[68]  سوره اسراء، آیه 29.

[69] تاریخ کامل؛ ج 3، ص 935.

[70]  سیره ابن هشام، ص 239.

[71]  سیره بن اسحاق، ص 241.

[72]  همان.

[73]  سیره ابن هشام به نقل از سیره ابن اسحاق، ص 243.

[74]  مغازی واقدی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ص 1.

[75] طبقات ابن سعد، ج 2، ص 2.

[76]  همان.

[77]  همان، ص 3.

[78]  محلی میان راه مکّه به مدینه ر 37 کیلومتری جحضه، دانشنامه ایران و اسلام، ص 297.

[79]  طبقات، ج 2، ص 4.

[80]  همان، ص 5.

[81] یَنبُع شهر کوچکی نزدیک مدینه بود، البلدان ابو الفداء، چاپ بنیاد فرهنگ، ص 123.

[82]  طبقات ابن سعد، ج 2، ص 6.

[83]  همان، ص 7.

[84]  تاریخ کامل، ج 3، ص 943. حوادث سال دوم هجری.

[85]  همان، ص 943.

[86]  سوره حج، آیه38 .

[87]  به سوره فاطر برای فهم انواع فرشتگان رجوع شود.

[88] کافی، ج 3، 254، ح 16 ـ تهذیب، ج 9، ص 192.

[89]  اعلام الوری، ص 69 ـ بحارالانوار، ج 19، ص 110 ـ از هجرت تا رحلت، ص 18.

[90]  سفینه البحار ماده خرق و حوط.

[91]  سوره نساء، آیه 138 و 139.

[92]  سوره نساء، آیات 137 تا 139.

[93]  در ‌اینباره بعداً بطور مفصل صحبت می‌شود.

[94]  بحارالانوار، ج 69، ص 108.

[95]  همان، ص 300.

[96]  تفسیر المیزان، ج 1، ص 87 و 88.

[97]  المیزان، ج 4، ص 99 و 100.

[98]  تفسیر نمونه، ج 2، ص 408.

[99]  همان، ص 411.

[100]  المیزان، ج 3، ص 3.

[101] تفسیر المیزان، ج 3، ص 247.

[102] تفسیر المیزان، ج 2، ص 353.

[103]  تفسیر نمونه، ج 3، ص 241 و 242.

[104]  تفسیر مجمع البیان، ج 6، ص 129.

[105]  تفسیر المیزان، ج 5، ص 213.

[106]  سوره مریم، آیات 17 و 18.

[107]  همان، آیه 19.

[108]  همان، آیات 20 و 21.

[109]  سوره آل عمران، آیه 45.

[110]  همان.

[111]  تفسیرالمیزان، ج 3، ص 340 الی 342.

[112]  تفسیر نمونه، ج 2، ص 548.

[113]  سوره مریم، آیه 171.

[114]  سوره آل عمران، آیه 46.

[115]  تفسیر نمونه، ج 2، ص 549 و 550.

[116]  سوره مریم، آیه 30.

[117]  همان، آیه 31.

[118]  همان، آیه 32.

[119]  سوره آل عمران، آیه 49ـ مائده، آیه 110.

[120]  همان.

[121]  همان.

[122]  تفسیر المیزان ،ج 6 ص 350 الی 354.

[123]  سوره آل عمران، آیه 49.

[124]  تفسیر المیزان، ج 6، ص 351 و 352.

[125]  سوره مائده، آیه 114.

[126]  ترجمه تفسیری انجیل یوحنا، باب 6.

[127]  سوره نساء، آیه 157.

[128]  همان، آیه 158، سوره آل عمران، آیه 46.

[129]  سوره آل عمران، آیه 55.

[130]  تفسیر المیزان، ج 3، ص 361 و 362.

[131]  تفسیر نمونه، ج 2، ص 569.

[132]  سوره مائده، آیات 114 و 116.

[133]  سوره آل عمران، آیه 46.

[134]  همان، آیه 45.

[135]  همان.

[136]  همان، آیه 49 ـ سوره مریم، آیه 30 ـ

[137]  سوره آل عمران، آیه 49. در این زمینه می‌توانید به المیزان، ج 3، ص 349ـ تفسیر نمونه، ج 2، ص 554 و 555 رجوع کنید. همچنین سوره صف آیه 6 ـ سوره نساء، آیه 171 و ... درباره پیامبر بودن حضرت مسیح(ع) سخن گفته است.

[138]  سوره زخرف، آیه 61.

[139] سوره بقره، آیه 87 ـ سوره مائده، آیه 110.

[140]  سوره بقره، آیات 87 و 253 ـ سوره زخرف، آیه 64 و ... .

[141]  سوره آل عمران، آیه 48 ـ سوره مائده آیه 110.

[142]  سوره آل عمران، آیه 55.

[143]  سوره مریم، آیه 31.

[144]  سوره مریم، آیه 32.

[145]  سوره آل عمران، آیه 50 ـ سوره مائده، آیاه 46 ـ سوره صف، آیه 6.

[146]  سوره زخرف، آیه 64.

[147]  سوره آل عمران، آیه 50.

[148]  سوره صف، آیه 6.

[149]  تفسیر جدید نامه ای به مسیحیان یهودی نژاد، باب 10، بند 8 الی 14.

[150]  تفسیر نمونه، ج 2، ص 561.

[151]  سوره مائده، آیه 116. همچنین رجوع شود به تفسیر المیزان، ج 6، ص 385 ـ ج 5، ص 136.

[152]  سوره توبه، آیه 31.

[153]  سوره توبه، آیه 30.

[154]  سوره توبه، آیه 30.

[155]  رجوع شود به کتاب اسرائیلیات در تفسیر و حدیث، ص 49 و 68.

[156]  سوره نساء، آیه 161.

[157]  سوره بقره، آیه 89.

[158]  سوره بقره، آیه 61ـ سوره آل عمران، آیه 183

[159]  سوره بقره، آیه 100.

[160]  سوره نساء، آیه 161.

[161]  سوره بقره، آیه 97.

[162]  سوره مائده، آیه 64.

[163]  سوره انفال، آیه 58.

[164]  سوره بقره، آیات 142 و 144.

[165]  سوره آل عمران، آیه 183 ـ سوره بقره، آیه 118 و ... .

[166]  سیره النبویه، ج 3، ص 151 ـ تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام، ص 232.

[167]  سوره بقره، آیات 142 تا 150.

[168]  طبقات ابن سعد، ج 2، ص 8 ـ مغازی واقدی، ص 16.

[169] تاریخ کامل، ج 3، ص 944.

[170] سوره انفال آیات 7 الی 14.

[171] سوره انفال، آیه 7.

[172]  همان.

[173]  تا آیه 14.

[174]  طبقات، ج 2، ص 8 ـ مغازی، ص 15

[175]  دو نفر بودند که این سخنان را ایراد کردند اول ابوبکر و سپس عمر. به کتاب جنگهای صدر اسلام فصل اول جنگ بدر، ص 14، تألیف مهدی امین مراجعه شود.

[176] به کتاب جنگهای صدر اسلام فصل اول جنگ بدر، ص 14، تألیف مهدی امین مراجعه شود.

[177] تاریخ کامل، ج 3، ص94.

[178]  تفسیر المیزان ذیل تفسیر سوره انفال، آیات 7 تا 14.

[179]  تاریخ کامل، ج 3، ص 957 و 956.

[180]  همان.

[181] الصحیح من السیره، ج 3، ص 192.  

[182]  مجمع البیان، ج 4، ص 530.

[183]  آل عمران، آیه 151.

[184] سوره انفال، آیه 17.

[185] سوره آل عمران، آیه 124.

[186]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 405.

[187]  همان.

[188]  مغازی واقدی، ص 109 .

[189]  همان

[190]  سیره ابن هشام، ح 2، ص 324 و 395 ـ بحار الانوار، ج 19، ص277.

 

[191]  مغازی، ص 131.

[192]  همان، ص 141 و 144.    

[193]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 406.

[194]  سوره آل عمران، آیه 121 و 122  نازل ‌‌شده‌است.

[195]  آل عمران، آیه 153.

[196]  همان، آیه 137 تا 189.

[197]  به خوانندگان توصیه می‌شود که تفسیر این آیات را در مجمع البیان یا تفسیر المیزان مطالعه کنند.

[198]  مغازی واقدی، ص 206.

[199]  همان، ص 210.

[200]  همان، ص 216 الی 221.

[201]  تاج العروس، ج 8، ص 53 ـ اشتقاق، ج 1، ص45.

[202] تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 9 ـ کتاب حضرت حمزه(ع) مدافع حق، ص 9.

[203]  مغازی، ج 1، ص 68.

[204] نهج البلاغه، نامه 28.

[205]  کافی، ج 1، ص449.

[206]  الصحیح من سیره النبی، ج 3، ص153.

[207]  سیرة نبویه، ج 1، ص 292 و 291

[208]  شیر یزدان، ص 2.

[209]  طبقات الکبری، ج 3، ص 123.

[210]  انساب الاشراف، ج 1، ص 123.

[211]  سیره نبویه، ج 1، ص343.

[212]  سیره ابن اسحاق، ص 160 و 161.

[213]  تفسیر قمی‌ذیل آیه 30 سوره انفال.  

[214]  تاریخ کامل، ج 2، ص 47.

[215]  اسد الغابه، ج 2، ص 28 ـ کامل ابن اثیر، ج 2، ص 40.

[216]  تفسیر الدرالمنثور و تفسیرالمیزان ذیل تفسیر آیه 19 سوره حج

[217]  سوره احزاب، آیه 23.

[218] تفسیر قمی، ج 2، ص 188.

[219]  صواعق المحرقه، ص 80.

 

[220]  سوره ص، آیه 28.

[221]  تفسیر فرات کوفی، ص 359.

[222]  سوره توبه، آیه 119.

[223]  مجمع البیان، ج 3، ص 81.

[224]  سوره نساء، آیه 69

[225]  بحارالانوار، ج 24، ص 31.

[226]  مغازی واقدی، ص 171.

[227]  مغازی واقدی، ص 201 ـ انساب الشراف بلاذری، ج 1، ص 326.

[228]  همان، ص 302.

[229]  همان، ص 200.

[230]  فروغ ابدیت، ص588.

[231]  برای اطلاعات بیشتر به کتاب فروغ ابدیت، ص 581 ـ مغازی واحدی، ج 1، ص 364 مراجعه شود.

[232]  طبقات، ج 2، ص 65 و 66.

[233]  فضائل الخمسه، ج 2، ص 320.

[234] از هجرت تا رحلت ص 262.

[235]  سوره احزاب، آیه 10.

[236] کتاب طبقات، ج 2، ص 76 تا 93 مراجعه کنید.

[237] مغازی واقدی، ص 435.  

[238]  سیره این هشام، ص 408.

[239]  تاریخ کامل، ج 3، ص 1044.

[240]  تاریخ ابن خلدون ترجمه محمد آیتی، ج 1، ص 422 ـ مغازی واحدی، ص 435 ـ طبقات ابن سعد، ج 2، ص94 و ... .

[241]  سوره فتح، آیه 10.

[242]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص422 ـ سیره ابن اسحاق، ص 402.

[243]  مغازی واقدی، ص447 .

 

[244]  مغازی واقدی، ص440.

[245]  از هجرت تا رحلت، ص 315 و 316.

[246]  مغازی واقدی، ص462.

[247]  همان.

[248]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص414 ـ تاریخ کامل، ج 3، ص 1049 ـ تاریخ ابن خلدون، ص 422 و423 ـ مغازی واقدی، ج 1، ص462 ـ سیره این اسحاق، ص 411 .

[249]  سیره ابن هشام، ص 409 و 410. 

[250]  مغازی واقدی، ص 463.

[251]  همان.

[252]  همان، ص 463.

[253]  همان، ص 469.

[254]  همان، ص 461.

[255]  خوانندگان در نظر داشته باشند که تمام این سخنان از کتب برادران اهل سنت استخراج ‌‌شده‌است.

[256] مغازی واقدی، ص 466.

[257] طبقات ابن سعد، ج 2، ص 202.

[258] مغازی واقدی، ص 474.

[259]  همان.

[260]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 323.

[261]  تفسیر قرطبی، ج 2، ص 20.

[262]  الدّرالمنثور، ج 2، ص 106ـ تفسیر لبن مسعود، ج 1، ص 121ـ تفسیر رازی، ج 9، ص 117ـ البیان طوسی، ج 3، ص 73.

[263]  فتح الباری، ج 7، ص 97.

[264]  مجمع الزوائد میثمی، ج 1، ص 111ـ المعجم الکبیر طبرانی، ج 3، ص 167.

[265]  سوره آل عمران، آیه 100.

[266]  کامل ابن اثیر، ج 3، ص 970.

[267]  سوره آل عمران، آیات 113 الی 116.

[268]  سوره انفال، آیه 58.

[269]  طبقات ابن سعد، ج 2، ص 26.

[270]  مغازی واقدی، ص 128.

[271]  مغازی، ص 128.

[272]  کامل ابن اثیر، ج 3، ص 971.

[273]  طبقات ابن سعد، ج 2، ص 26.

[274]  البدایه و النهایه، ج 4، ص 5ـ تفسیر امام حسن عسکری، ص 190ـ المیزان، ج 9، ص 126.

[275]  سیره نبویه ابن کثیر، ج 3، ص 7 ـ الثقات بن حیان، ج 1، ص 211 و ... .

[276]  سوره نور، آیه 33.

[277]  سیره نبویه ابن کثیر، ج 3، ص 7.

[278]  المغازی واقدی، ج 1، ص 174 ـ تاریخ خمسین، ج 1، ص 408.

[279]  طبقات ابن سعد، ج 2، ص 29.

[280]  مغازی واقدی، ج 1، ص 172 و 173ـ تاریخ خمسین، ج 1، ص 406 و 407ـ بحارالانوار، ج 2، ص 7ـ اسدالغابه، ج 4، ص 170.

[281]  تاریخ طبری، ج 2، ص 182الی 184ـ مغازی واقدی، ج 1، ص 291 و 393.

[282]  سیره ابن اسحاق، ص 317ـ طبقات الشعراء، ص 71ـ تاریخ طبری، ج 2، ص 178ـ البدایه و النهایه، ج 4، ص 6 و ... .

[283]  البداء و التاریج بلخی، ج 2، ص 79.

[284]  عون المعبود العظیم آبادی، ج 8، ص 159.

[285]  تاریخ طبری، ج 2، ص 179ـ الروض الانف سهیلی، ج 5، ص 413 و 414.

[286]  الروض الانف، ج 5، ص 413.

[287]  مستدرک الحاکم، ج 4، ص 302ـ تاریخ طبری، ج 4، ص 271ـ کامل ابن اثیر، ج 4، ص 27 و ... .

[288]  تفسیر قرطبی، ج 5، ص 121.

[289]  مشکل الاثار، ج1، ص 77.

[290]  تفسیر الطبرسی، ج 5، ص 258.

[291]  سیره النبویه، ج 2، ص 112 و 270ـ تاریخ الرسل و الملوک، ج 3، ص 1054 و ... .

[292]  سوره حشر، آیه 2.

[293]  همان، آیه 4.

[294]  همان، آیه 11.

[295]  تاریخ الرسل و الملوک، ج 3، ص1056ـ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 408.

[296]  سوره حشر، آیه 2. یخرجون بیوتهم بأیدیهم.

[297]  مغازی واقدی، ص 351.

[298] نعیم ابن مسعود اشجعی، تاریخ کامل، ج 3، ص 1022.

[299]  تاریخ کامل، ج 3، ص 1026.

[300] مغازی، ص 383.

[301]  طبقات، ج 2، ص 73.

[302]  همان.

[303]  مغازی، ص 391، ترجمه مهدوی دامغانی.

[304] همان.

[305] همان، ص 392.

[306]  شرح نهج البلاغه، ابن ا‌‌بی‌الحدید، ج 6، ص 289.

[307]  کتاب الصراط المستقیم علی بن یونس عامل، ج 2، ص 80.

[308]  سیره ابن هشام، ج 2، ص248ـ تاریخ طبری، ج 3، ص 245ـ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 52 و ... .

[309]  تفسیر قرطبی، ج 18، ص 3.

[310]  المصنف عبدالرزاق صنعانی، ج 9، ص 74 استیعاب آن را روایت کرده است.

[311]  طبقات، ج 2، ص 105.

[312]  سیره حلبی، ج3، ص 36ـ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 46.

[313]  طبقات، ج 2، ص 104.

[314]  اسدالغابه، ج 4، ص 334.

[315]  سیره ابن هشام، ج 3، ص 342.

[316]  مغازی، ص 497. ترجمه مهدوی دامغانی.

[317]  سیره ابن هشام، ص 418.

[318]  طبقات ابن سعد، ج 2، ص 108.

[319]  همان.

[320]  سیره ابن هشام، ص 419.

[321]  صحیح مسلم، ج 5، ص 195ـ صحیح بخاری، ج 5، ص 18 باب فضایل حضرت علی(ع).

[322]  فروغ ابدیت، ص 735.

[323]  تاریخ طبری، ج 2، ص 94ـ سیره ابن هشام، ج 3، ص 349.

[324]  ارشاد شیخ مفید، ص 59 به نقل از فروغ ابدیت استاد جعفر سبحانی، ص 735.

[325]  بحارالانوار، ج 21، ص 21.

[326]  مغازی، ص 498.

[327]  همان، ص 499 و 500.

[328]  طبقات، ج 2، ص 110.

[329]  فروغ ابدیت، ص 736.

[330]  همان، ص 736 الی 740.

[331]  مغازی، ص 513.

[332]  همان.

[333]  همان، ص 514.

[334]  الامامه و السیاسه، ج 1، ص 73.

[335]  الروض الانف، ج 6، ص 138.

[336]  فجر الاسلام احمد امین، ص 213.

[337]  شرح نهج البلاغه ابن ا‌‌بی‌الحدید، ج 6، ص 48ـ السقیفه و فدک، ص 51 ـ البدایه و النهایه، ج 4، ص 496.

[338]  انساب الاشراف، ج 1، ص 589 ـ العقد الفرید، ج 4، ص 247.

[339]  الموطا، ج 2، ص 964 از مالک ـ کتاب سنن از ابوداود، ج 4، ص 347. 

[340]  ابوزرعه، ج 1، ص 544.

[341]  ابن عساکر، ج 3، ص 286. خوانندگان توجه داشته باشند که ما سعی می‌کنیم تمام اسناد این نوشتار را از کتب معتبر برادران و خواهران محترم اهل سنت استخراج کنیم تا یکجانبه نگری از طرف ما به وجود نیاید.

[342]  ابن عبدالبر الاستیعاب، ج 1، ص 253 ـ الثقات ابن حبان، ج 3، ص 55.

[343]  تایخ یعقوبی، ترجمه آیتی، ج 2، ص 68.

[344]  سنن دارمی، ج 1، ص 159.

[345]  مغازی واقدی، ص 255.

[346]  همان، ص 259

[347]  سوره احزاب، آیه 29.

[348]  المیزان، ج 4، ص 309.

[349]  سوره تکویر و آیات دیگر.

[350]  عمده سخنان در این زمینه در جلد هشتم طبقات ابن سعد نوشته ‌‌شده‌است.

[351] ترجمه کتاب طبقات ابن سعد، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ج 8، ص 51 و 52.

[352]  همان، ص 52.

[353]  همان، 53.

[354] همان، به نقل از النهایه ابن اثیر، ج 2، ص 389.

[355] همان، ص 53.

[356]  همان، ص 54.

[357] همان، ص 54.

[358]  همان، ص 555.

[359]  البدایه و النهایه، ج 3، ص 133.

[360]  الاصابه عسقلانی، ج 8، ص 196.

[361]  البدایه و النهایه ابن کثیر دمشقی، ج 3، ص 133.

[362]  انصاب و الاشراف، ج 11، ص 33.

[363]  طبقات ابن سعد، ج 8، ص 57.

[364]  همان.

[365]  همان.

[366]  همان، ص 58.

[367]  همان.

[368]  همان.

[369]  همان، ص 59 ـ 60.

[370]  همان، ص 60.

[371]  همان ص 60 الی 62.

[372]  فتح الباری، شرح صحیح البخاری، ج 8، ص 486.

[373]  تاریخ طبری، ج 4، ص 50.

[374]  الاصبهانی، معرفه الصحابه، ج 6، ص 3253.

[375]  سیره ابن هشام، ج 2، ص 92ـ تهذیب الاسماء و اللغات، ج 2 ، ص 615.

[376]  به تارنمای پایگاه اطلاع رسانی حوزه، مبحث عایشه مراجعه شود.

[377]  همان، ص 81.

[378]  ابن عبدالبر در استیعاب و ابن اثیر در اسد الغابه ـ همان، ص 82.

[379]  همان، ص 82 و 83.

[380]  همان، ص 84.

[381]  همان، ص 84 و 85 و ... .

[382]  همان، ص 85.

[383]  طبقات ابن سعد، ج 8، ص 88.

[384]  همان، ص 91.

[385]  همان، ص 92. این روایت چندین مورد از زبآن‌های راویان دیگر آمده است.

[386]  همان، ص 94.

[387]  همان.

[388]  همان، ص 98.

[389]  طبقات ابن سعد ، ص 88.

[390]  مغازی واقدی، ص 145.

[391]  مغازی واقدی ، ص 119.

[392]  همان، ص 99.

[393]  همان.

[394]  همان، ص 102.

[395]  مغازی واقدی ، ص 103.

[396]  همان، ص 103 و 104.

[397]  همان، ص 104.

[398]  همان.

[399]  همان.

[400]  مغازی واقدی،ص104.

[401]  همان، ص 105 در چند روایت.

[402]  همان، ص 106.

[403]  همان.

[404]  همان. چند حدیث در این رابطه است.

[405]  سوره احزاب، آیه 53.

[406]  مغازی واقدی ، ص 110.

[407]  همان، ص 113.

[408]  همان، ص 114.

[409] همان، ص 114. در چند روایت.

[410] همان، ص 115.

[411]  مغازی واقدی ، ص 117.

[412]  همان، ص 118.

[413]  مغازی واقدی ، ص 118.

[414]  همان.

[415]  مغازی واقدی ، ص 119.

[416]  همان، ص 120.

[417]  همان.

[418]  همان، ص 122.

[419]  مغازی واقدی ، ص 124.

[420]  همان.

[421]  همان.

[422]  همان، ص 124.

[423]  همان، ص 125.

[424]  مغازی واقدی.

[425]  همان.

[426]  همان، ص 129.

[427]  همان، ص 130.

[428]  همان.

[429]  همان، ص 131.

[430]  همان.

[431]  همان.

[432]  مغازی واقدی ، ص 131.

[433]  همان.

[434]  همان، ص 132.

[435]  مغازی واقدی ، ص 133.

[436]  همان.

[437]  همان.

[438]  همان.

[439]  همان.

[440]  همان، ص 134.

[441]  مغازی واقدی ، ص 135.

[442]  همان، ص 136.

[443]  همان، ص 137.

[444]  همان، ص 138.

[445]  همان.

[446]  مغازی واقدی ، ص 139.

[447]  همان.

[448]  همان، ص 140.

[449]  همان.

[450]  همان، ص 141.

[451]  همان.

[452]  سوره نجم، آیه2 الی 4.

[453]  جامع ابن عبدالبر، ج 1، ص 64ـ خطیب بغدادی تقیید، ص 50.

[454] ابن عساکر، ج 30، ص 286.

[455]  سوره بقره، آیه 75.

[456]  به نقل از علامه سید جعفر مرتضی عاملی، تار نمای عصر شیعه، 6 مرداد 1399.

[457]  تفسیر قرطبی، ج 1، ص 78 و 79.

[458]  کتاب بیان در مسائل قرآن ابوالقاسم خویی، صفحه 49.

[459]  کتاب آن نوزده سال، از صفحه 230 به بعد.

[460]  همان.

[461]  تاریخ طبری بخش اعلام، تهذیب ابن حجر، ج 1، ص 97 ـ طبقات ابن سعد بخش تابعین، ج 5، ص 151 ـ الاغانی،  ج 2، ص 4 ـ العبر، ج 1، ص 129.

[462]  رجوع کنید به روایت نقل شده و نقد و بررسی کتاب تحلیلی و سیاسی اسلام به قلم علی اکبر حسنی.

[463]   تار نمای ویکی پدیا.

[464]  به کتاب آوای ققنوس از همین نویسنده مراجعه شود.

[465]  طبری و ابن اثیر و ابن کثیر و ... این واقعه را نقل کرده اند.

[466]  برگرفته از کتاب یکصد و پنجاه صحا‌‌بی‌ساختگی، ج 1، از صفحه 31 الی 124، نوشته ی استاد علامه عسگری.

[467]  سیراعلام النبلاء ذهبی، ج 12، ص 393.

[468]  فتح الباری ابن حجر، ج 1، ص 213.

[469]  طبقات الحنابله، ج 1، ص 106.

[470]  طبقات الشافعیه الکبری سبکی، ج 2، ص 160ـ سیراعلام النبلاء، ج 12، ص 415.

[471]  سیر اعلام النبلاء، ج 12، ص 402ـ طبقات الشافعیه الکبری، ج 2، ص 162.

[472]  همان.

[473]  تدریب الراوی سیوطی، ج 1، ص 99 و 100.

[474]  تهذیب الاسماء و اللغات نووی، ج 2، ص 91.

[475]  فتح الباری ابن حجر، ج 13، ص 454.

[476]  صحیح بخاری کتاب مناقب، ح 3849.

[477]  حاشیه سیر ذهبی، ج 4، ص 159 شعیب ارنؤوط.

[478]  طبقات الشافعیه الکبری، ج 2، ص 162.

[479]  سیر اعلام النبلاء، ج 12، ص 435ـ طبقات الشافعیه الکبری سبکی، ج 2، ص 162.

[480]  عون الباری، ج 1، ص 18.

[481]  تاریخ ابن عساکر، ج 52، ص 73.

[482]  المبسوط سرخسی حنفی، ج 7، ص 638ـ شرح العنایه علی الهدایه، ج 3، ص 456.

[483]  صحیح بخاری، کتاب المغازی، ج 4، ص 1615، ح 4447.

[484]  کتاب امام بخاری، تألیف الیاس قاسمی، ص 56.

[485]  در الغدیر 110 نفر آن با نام نشان شهادت داده اند.

[486]  ربیع الابرار زمخشری، ج 2، ص 186 ـ النصایح الکافیه، ص 79 سیوطی.

[487]  فتح الباری ابن حجر، ج 7، ص57.

[488]  انساب الاشراف، ج 5، ص 136 و 137 با 4 سند ـ تاریخ طبری، ج 5، ص 622 ـ تاریخ طبری، ج 8، ص 186 ـ المجروحین ابن حبان، ج 1، ص 157 و 250 ـ المجروحین ابن حبان، ج 2، ص 172 با 3 سند ـ الکامل فی ضعفا الرجال، ج 2، ص 146 و 209 ـ الکامل فی ضعفا الرجال، ج 3، ص 419 ـ الکامل فی ضعفا الرجال، ج5، ص 101 و 200و 314 ـ الکامل فی ضعفا الرجال، ج 7، ص 83 با 14 سند ـ تاریخ ابن عساکر، ج 59، ص 155 الی 158 با 10 سند ـ سیره اعلام النبلاء، ج 3،ص 149 ـ ـ سیره اعلام النبلاء، ج 6، ص 105 با 6 سند ـ تهذیب التهذیب، ج 2، ص 369 ـ تهذیب التهذیب، ج 2،ص 369 ـ تهذیب التهذیب، ج 5، ص 96 ـ تهذیب التهذیب، ج 7، ص 102 ـ البدایه و النهایه، ج 8، ص 141  با 3 سند ـ علل احمد، ج 2، ص 414 رقم 2850.

[489]  مسند احمد بن حنبل، ج 4، ص 421، ح 19795 ـ مسند بزاز، ج 9، ص 303 و 310 و 3841 و 3855 ـ مصنف ابن ا‌‌بی‌شیبه، ج 5، ص 526، ح 37720 ـ مجمع الزوائد، ج 8، ص 121 با 3 سند ـ مسند ا‌‌بی‌یعلی، ج 13، ص 431 ـ سیراعلام النبلاء، ج 3، ص 132 ـ سیراعلام النبلاء، ج 6، ص 131 ـ المجروحین ابن حبان، ج 3، ص 101.

[490]  تاریخ طبری، ج 5، ص 622 ـ تاریخ طبری، ج 8، ص 186 ـ انساب الاشراف، ج 1، ص 137 ـ انساب الاشراف، ج 2، ص 120 و 121 ـ انساب الاشراف، ج 5، ص 124 ـ مجمع الزوائد، ج 1، ص 112 ـ مجمع الزوائد، ج 5، ص 243 با 3 سند.

[491]  تاریخ طبری، ج 5، ص 622 ـ تاریخ طبری، ج 8، ص 186 ـ انساب الاشراف بلازری، ج 5، ص 136 ـ لسان المیزان ابن الحجر، ج 1، ص 190 رقم 602 ـ واقعه صفین نصر بن مزاحم، ص 217.

[492]  صحیح بخاری کتاب الصلاه باب تعاون فی بناء المسجد، ج 1، ص 172، ح 447 ـ صحیح بخاری کتاب الصلاه باب تعاون فی بناء المسجد، ج 3، ص 1035، ح 2812 ـ کتاب صحیح ابن حبان ، ج 15، ص 554 و 555 ـ مسند احمد، ج 3، ص 90، ح 11879 ـ مصنف ابن ا‌‌بی‌شیبه، ج 7، ص 523 ـ سیره ابن هشام، ج 2، ص 345 ـ امالی ابن بشران، ج 2، ص 195، ح 655 و ... .

[493]  نصائح الکافیه ابن عقیل شافعی، ص 244 ـ المختصر فی اخبار البشر ابوالفدا شافعی، ج 1، ص 129

[494]  سیر اعلام النبلاء ذهبی، ج 14، ص 133 رقم 67.

[495]  ربیع البرار زمخشری، ج 2، ص 96 و 186 ـ النصایح الکافیه ابن عقیل، ص 79 از سیوطی.

[496]  معجم البلدان یاقوت حموی، ج 3، ص 191.

[497]  فتح الباری ابن حجر، ج 7، ص 57.

[498]  السنه بن ا‌‌بی‌عاصم، ص 346، ح 776 ـ مسند ابویعلی، ج 12، ص 140 ـ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 138، ح 4669 ـ مجمع الزواید، ج 9، ص 130 و ... .

[499]  انساب الاشراف، ج 5، ص 268 ـ تاریخ طبری، ج 4، ص 205 ـ تاریخ ابن عساکر، ج 8، ص 25 ـ تاریخ کامل، ج 3، ص 202 ـ سیر اعلام، ج 7، ص 201.

[500]  اعلام ذرکلی، ج 3، ص 303 ـ الکامل ابن اثیر، ج 2، ص 135 و 136 ـ ابن عساکر، ج 8، ص 26 ـ ابن عساکر، ج 34، ص 301 ـ تاریخ ابن خلدون، ج 3، ص 13.

[501]  مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 347، ح 2991 ـ سیر اعلام النبلاء ذهبی، ج 5، ص 52 رقم 15 ـ مجمع الزوائد، ج 5، ص 42.

[502]  مجمع الزوائد، ج 5، ص 70 و 74 ـ مسند احمد بن حنبل، ج 1، ص 272 ـ سنن ابن ماجه، ج 2، ص 1120، ح 3375 ـ صحیح بن حبان، ج 12، ص 167 و ... .

[503]  انساب الاشراف بلازری، ج 5، ص 137 ـ المبسوط السرخسی حنفی، ج 24، ص 46.

[504]  معجم الکبیر طبرانی، ج 3، ص 71، ح 2694 ـ مقاتل الطالبین ابوالفرج، ص 20 ـ شرح نهج البلاغه ابن ا‌‌بی‌الحدید، ج 16، ص 29 ـ المستدرک الصحیحین، ج 3، ص 193، ح 815 ـ الاستیعاب ابن عبدالبر، ج 1، ص 115 و 141 ـ الامامه و السیاسه، ص 144 ـ تاریخ خمیس، ج 2، ص 294 و دهها کتب دیگر که همه از علمای اهل سنت هستند که شهادت امام حسن(ع) به دست معاویه را تائید کرده اند.

[505]  تاریخ طبری، ج 6، ص 60 ـ البدایه و النهایه، ج 7، ص 315 ـ شرح نهج البلاغه ابن ا‌‌بی‌الحدید، ج 20، ص 13.

[506]  انساب الاشراف، ج 3، ص 168 ـ سیر اعلام النبلاء ذهبی، ج 4، ص 35.

[507]  الاصابه، ج 4، ص 515 رقم 5834 ـ الاستیعاب، ج 2، ص 517 ـ المعارف ابن قتیبه، ج 7، ص 12 ـ انساب الاشراف، ج 5، ص 282 ـ البدایه و النهایه، ج 8، ص 48.

[508]  مسند بزاز، ج 2، ص 191، ح 571 و 572 ـ السنه عبدا... بن احمد، ج 2، ص 565 رقم 1323 ـ مجمع الزوائد هبشی، ج 7، ص 239 ـ علل دار قطنی، ج 4، ص 103، ح 455.

[509]  صحیح بخاری، ج 1، ص 212.

[510]  معجم الکبیر، ج 3، ص 71، ح 2698 ـ مجمع الزوائد، ج 7، ص 247 ـ تطهیر اللسان، ص 55.

[511]  انساب الاشراف لازری، ج 2، ص 367 و 378.

[512]  تاریخ ابن عساکر، ج 46، ص 167 ـ سیر اعلام النبلاء، ج 3، ص 72 رقم 15.

[513] سیر اعلام النبلاء، ج 3، ص 73 رقم 15 ـ تاریخ ابن عساکر، ج 46، ص 177 ـ تاریخ مدینه ابن شعبه، ج 3، ص 1089.

[514]  صحیح بخاری، ج 5، ص 2233 ـ صحیح مسلم، ج 1، ص 197، ح 215 ـ فتح الباری، ج 1، ص 352 و ... .

[515]  سیر اعلام النبلاء، ج 3، ص 31 ـ مسند مبارک، ص 156 ـ مسند احمد بن حنبل، ج 4، ص 369.

[516]  المصنف بن ا‌‌بی‌شیبه، ج 6، ص 56 ـ ارواء الغلیل، ج 8، ص 29، ح 2165 ـ تاریخ طبری، ج 3، ص 168 ـ المستدرک الصحیحین، ج 3، ص 507 ـ الاغانی، ج 16، ص 103 و 105.

[517]  سیره ابن هشام، ج 2، ص 660 ـ مجمع الزوائد، ج 9، ص 361 ـ مشکل الاثار طحاوی، ج 6، ص 321.

[518]  دلائل النبوه بیهقی، ج 7، ص 281 ـ مجمع الزوائد، ج 7، ص 246 ـ تاریخ ابن کثیر، ج 7، ص 315 ـ کنزالعمال، ج 1، ص 377 ـ تاریخ ابن عساکر، ج 32، ص92 ـ سبل الهدی و الرشاد، ج 10، ص 150.

[519]  المعرفه و التاریخ فسوی، ج 2، ص 771 ـ تاریخ ابن عساکر، ج 32، ص 93 ـ سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 393 ـ کنزالعمال، ج 13، ص 608 ـ الکامل فی الضعفاء الرجال، ج 2، ص 362 ـ لسان المیزان، ج 5، ص 290 و ... .

[520]  السنه عبدا...، ج 2، ص 551 ـ شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 260 ـ سیر اعلام النبلاء، ج 13، رقم 107.

[521]  ابن عساکر، ج 57، ص 244 ـ تاریخ الخلفاء سیوطی، ص 166 و ... .

[522]  حلیه الاولیاء ابونعیم اصفهانی، ج 2، ص 171 و 172.

[523]  تاریخ ابن عساکر، ج 40، ص 277 ـ تهذیب الکمال، ج 20، ص 21 ـ سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 433.

[524]  تاریخ ابن عساکر، ج 40، ص 258 ـ تهذیب الکمال، ج 2، ص 22 ـ سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 437.

[525]  همان.

[526]  المعرفه و التاریخ فسوی، ج 1، ص 127 ـ تاریخ ابن عساکر، ج 40، ص 274.

[527]  تاریخ ابن عساکر، ج 40، ص 276.

[528]  همان.

[529]  شرح نهج البلاغه ابن ا‌‌بی‌الحدید، ج 4، ص 102.

[530]  شرح نهج البلاغه ابن ا‌‌بی‌الحدید، ج 4، ص 64.

[531]  همان، ص 69.

[532]  التناقضات البانی الواضحات حسن سقاف، ج 3، ص 335 ـ میزان اعتدال ذهبی، ج 4، ص 40 رقم 8171. تدلیس: پنهان کاری ـ عوام فریبی( ظلمت و تاریکی ). تدلیس در فروش یعنی پنهان کردن عیب کالا ـ در فقه به معنی اغوای طرف مقابل در عقد قرارداد است.

 

[533]  تاریخ ابن عساکر، ج 55، ص 368.

[534]  تاریخ یحیی بن معین، ج 2، ص 356 رقم 5310.

[535]  المعرفه و التاریخ، ج 1، ص 628 ـ تاریخ اسلام، ج 2، ص 448 و ... .

[536]  سیر اعلام النبلاء، ج 5، ص 341 ـ تذکره الحفاظ، ج 1، ص 109.

[537]  شرح نهج البلاغه ابن ا‌‌بی‌الحدید، ج 4، ص 102.

[538]  اخبار اصفهان، ج 2، ص 21 ـ اخبار اصفهان، ج 9، ص 93 ـ الکامل، ج 4، ص 266 ـ تاریخ ابن عساکر، ج 29، ص 88.

[539]  الشکوی العتب ابومنصور ثعالبی، ص 38 و ... .

[540]  تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 568 ـ البدایه و النهایه، ج 1، ص 341 ـ مستدرک، ح 4107 ـ مصنف عبدالرزاق، ج 11، ص 274 ـ صحیح مسلم، ج 4، ص 1842 ـ مسند حنبل، ج 2، ص 269 ـ صحیح ابن حبان، ج 14، ص 116 و ... .

[541]  تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 111 ـ البدایه و النهایه ابن کثیر، ج 4، ص 109 و ... .

[542]  صحیح مسلم، ج 4، ص 2149 ـ البدایه و النهایه، ج 1، ص 18.

[543] صحیح مسلم، ج 4، ص 1759 ـ مسند احمد، ج 4، ص 402.

[544]  ج 3، ص 1099، ح 3019، همچنین حدیث 3350 و 4769 ـ صحیح بن حبان، ج 8، ص 270، ح 3499.

[545]  المستدرک، ج 1، ص 543، ح 1424 ـ حاشیه موطا، ج 2، ص 84، 84، ح 303.

[546]  انساب الاشراف، ج 1، ص 366 ـ تاریخ طبری، ج 4، ص 197 ـ تاریخ کامل، ج 2، ص 100 ـ البدایه و النهایه، ج 7، ص 357 ـ تاریخ ابن عساکر، ج 10، ص 153 ـ تاریخ الصغیر، ج 1، ص 141 و ... .

[547]  صحیح مسلم، ج 2، ص 597، ح 877 ـ سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 614.

[548]  تاریخ کبیر بخاری، ج 1، ص 129 ـ المعرفه و التاریخ فسوی، ص 415 ـ مستدرک، ج 4، ص 52 ـ مجمع الزوائد، ج 9، ص 81 و ... .

[549]  شرح نهج البلاغه ابن ا‌‌بی‌الحدید، ج 11، ص 44.

[550]  صحیح بخاری، ج 1، ص 182 ـ صحیح بخاری، ج 5، ص 2949 ـ صحیح بخاری، ج 6، ص 2448.

[551]  صحیح بخاری، ج 4، ص 1681 و 1808، ح 4604 ـ مسند احمد بن حنبل، ح 9820.

[552]  صحیح بخاری، ج 3، ص 1038، ح 2819

[553]  صحیح بخاری، ج 3، ص 1080، ح 2957 ـ صحیح بخاری، ج 6، ص 2611، ح 7137 ـ صحیح مسلم، ج 3، ص 1366، ح 1836.

[554]  برای اطلاعات بیشتر در این زمینه ها به کتاب امام بخاری و جایگاه صحیحش تألیف الیاس قاسمی‌رجوع نمائید.

از خنده تا کشتار(3)

حسین سعادت۱۳۹۹-۷-۱۶۳۲
تغییر رنگ پس زمینه

به نام خداوند بخشاینده مهربان

از خنده تا کشتار

شماره 3

تحلیلی بر تاریخ زندگی حضرت رسول (ص) بر طبق آیات قرآن در دوران پس از هجرت

 

فهرست

مقدمات هجرت ..................................................................................................................  7 

خلاصۀ کلّی در آنچه که مشرکان با پیامبر(ص) قبل از هجرت انجام دادند ...................... 9

آیه غار ............................................................................................................................... 12

تحلیل سکینه انزال شده ................................................................................................... 13

همراه رسول اکرم(ص) در غار ثور ..................................................................................... 14

علت توقف پیامبر(ص) در غار ثور ..................................................................................... 19

تنظیم سوره‌‌های انزالی مدنی با توجه به لیست راویان نزول ............................................ 23

سوره‌‌های مدنی که در آن‌ها توسط مشرکین به حضرت رسول(ص) تهمت و تهدید صورت گرفته است ........................................................................................................................ 24

سوره بقره .......................................................................................................................... 25

زمان نزول ......................................................................................................................... 25

محتوای سوره بقره ............................................................................................................26

بعضی از آیات مخالفت با پیامبران به ویژه پیامبر اکرم(ص) در سوره بقره ....................... 27

سوره انفال( ایات 30 و 31 سوره انفال ) ........................................................................... 30   

گوشه ای از دستاوردهای رسول اکرم(ص) ....................................................................... 31

مبارزه با اله ها و فرهنگ های آن ها ................................................................................ 32

جایگزین الله به جای اله .................................................................................................... 33

از هجرت تا غزوه بدر ........................................................................................................ 38

آیات منافقین در قرآن ....................................................................................................... 46

آیات نفاق و منافقین در سوره بقره .................................................................................... 49

آیات 137 تا 146 سوره نساء درباره منافقین ..................................................................... 52

اهل کتاب در سوره آل عمران و نساء و دیگر آیات .......................................................... 53

سوره نساء ......................................................................................................................... 56

افشای دروغ های مسیحیان درباره حضرت عیسی( ع ) ................................................... 61

صفات حضرت عیسی( ع ) در قرآن .................................................................................. 62

عداوت یهودیان با پیامبر( ص ) از دیدگاه قرآن ................................................................ 64

از بعد از غزوه بدر تا صلح حدیبیه ...................................................................................... 67

سوره انفال ........................................................................................................................ 67

نظر مسلمانان .................................................................................................................... 68

نظر خداوند ........................................................................................................................ 68

غزوه سویق ....................................................................................................................... 75

غزوه اُحد ........................................................................................................................... 75

یارانی که در اُحد شهید شده اند ........................................................................................ 78

حضرت حمزه( ع ) سیدالشهداء ......................................................................................... 79

فراریان سپاه اسلام از اُحد ................................................................................................. 84

فاجعه رجیع ....................................................................................................................... 85

بِعرمعونه ............................................................................................................................ 85

غزوه خندق یا احزاب ......................................................................................................... 85

سریه های مختلف و سرکوب قبایل پراکنده کافران ......................................................... 87

صلح حدیبیه ...................................................................................................................... 87

آثار صلح حدیبیه ................................................................................................................ 93

جنگ با یهود از غزوه بنی قینُقاع تا خیبر .......................................................................... 96

جنگ با اهل کتاب یهودی ................................................................................................ 97

تشریح دقیق تر از غزوه بنی قینُقاع ................................................................................. 100

ترورهایی که به پیامبر( ص ) نسبت داده اند ................................................................... 102

ترور عصماء دختر مروان یهودی ..................................................................................... 103

کشتن ابی رافع یهودی ................................................................................................... 103

کشتن کعب ابن اشرف یهودی ....................................................................................... 104

یهودیان بنی نظیر ........................................................................................................... 106

یهودیان بنی قریظه ........................................................................................................ 108

پاسخ به دروغ‌‌های تاریخ ثبت شده غزوه بنی قریظه ....................................................... 110

غزوه خیبر ....................................................................................................................... 113

تناقص‌‌هایی که از روی غرض و کینه ساخته ‌‌شده‌است .................................................. 118

زنان پیامبر(ص) .............................................................................................................. 122

تاریخ و سیره نویسان چه کسانی بوده اند؟ ...................................................................... 122

نگاهی به سیره نویسی و روایت گری در صدر اسلام ..................................................... 123

ازدواج های پیامبر( ص ) ................................................................................................. 129

ازدواج های پیامبر( ص ) و انگیزه های آن ..................................................................... 132

ام المؤمنین ها ................................................................................................................. 138

ازدواج های پیامبر( ص ) از دیدگاه علمای اهل سنت ..................................................... 147

زنان حضرت رسول( ص ) در طبقات ابن سعد ................................................................ 148

سوده بنت زمعه ............................................................................................................... 148

عایشه دختر ابوبکر .......................................................................................................... 151

حفصه دختر عمر ............................................................................................................. 156

ام سلمه ........................................................................................................................... 158

ام حبیبه دختر ابوسفیان .................................................................................................. 161

زینب دختر جحش .......................................................................................................... 162

زینب دختر خزیمه ........................................................................................................... 165

جویریه ............................................................................................................................ 166

تحلیلی بر ازدواج جویریه با حضرت رسول(ص) .............................................................. 167

صفیه دختر حی ابن اخطب یهودی ................................................................................. 167

تحلیلی درباره رفتار پیامبر(ص) ....................................................................................... 169

ریحانه دختر زید .............................................................................................................. 170

میمونه دختر حارث ......................................................................................................... 171

تحلیل ازدواج حضرت رسول( ص ) با میمونه ................................................................. 173

صفات کلی پیامبر( ص ) در رابطه با ازدواج هایش از دیدگاه راویان اهل سنت ............. 173

تحریف گران در حدیث و تاریخ سیره نویسی در اسلام .................................................. 180

تحریفات و جعلیات در فقه و تاریخ صدر اسلام ............................................................... 190

بررسی محتوایی روایات صحیح بخاری .......................................................................... 196

معاویه ابن ابوسفیان ........................................................................................................ 198

بعضی از رجال شیعه غالی که در صحیح بخاری از آن ها حدیث نقل شده است ........... 200

نواصب و خوارج در صحیح بخاری (نواصب کسانی هستند که دشمن علی(ع) و امامان معصوم (ع)می‌باشند ) ..................................................................................................... 200

عملکرد نواصب و دشمنان علی(ع) در صحیح بخاری ..................................................... 205

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمات هجرت

همانطور که قبلاً در جلد دوم این نوشتار گفته شد، یک روز در موسم حج، پیغمبر(ص) در مکّه به رسم خود بر حاجیان می‌گشت. در محلی موسوم به عقبه چشمش به جماعتی از خزرجیها افتاد. پرسید: "شما کیستید؟" گفتند: از طایفۀ خزرجیم. پیامبر(ص) فرمود: "بنشینید تا با شما سخن بگویم". آنها نشستند و پیامبر(ص) با آنها از اسلام سخن گفت. خزرجیها گفتند: این همان پیامبری است که یهودیان مدینه آمدن او را بشارت می‌دهند؟ و گفتند: ما باید از یهودیان زودتر به اسلام بگرویم، بنابراین همگی مسلمان شدند. سپس گفتند که میان قوم ما دشمنی و اختلاف است و شاید خداوند به سبب تو این اختلاف را بردارد. ما می‌رویم و دین تو را بر آن‌ها عرضه می‌کنیم. اگر همه پذیرفتند از تو عزیزتر کسی نیست. این خزرجیان شش نفر بودند و پس از رفتن به مدینه بنای دعوت گذاشتند و مردم بتدریج به سوی  آن‌ها جذب شدند.[1] در سال بعد همان شش خزرجی با شش نفر دیگر از قوم خود در موسم حج به مکّه آمدند و با اطمینان قوی‌تر در محلی به نام عقبه با پیامبر(ص) بیعت کردند که این بیعت را بیعت عقبه اول می‌نامند. طبری متن این بیعت را چنین آورده است: "بیعت کردیم بر آن که به خدا شرک نورزیم، دزدی نکنیم، فرزندانمان را نکشیم، بهتان و افترا نزنیم و در کار خیر نافرمانی نکنیم." 

این دوازده نفر در هنگام بازگشت به همراه یکی از یاران با سواد و مسلّط به اسلام یعنی مُصعب بن عُمیر به مدینه رفتند و مصعب کار تبلیغ اسلام در مدینه را به عهده گرفت. در سال 13 بعثت در مراسم حج بیش از 70 تن از بزرگان مدینه به همراه مُصعب بن عمیر در محل عقبه حاضر شدند و با پیامبر(ص) بیعت کردند که به این بیعت، بیعت عقبه دوم می‌گویند که متن این بیعت شدیدتر و محکم‌تر از بیعت اول بود و در آن آمده بود که آن‌ها از خانواده پیامبر(ص) همچون خانواده خود حمایت کنند و در صورت جنگ، آن‌ها به دفاع و جنگ بر علیه دشمنان پیامبر(ص) برخیزند. پیامبر(ص) دوازده نفر را به نام "نقیب" معین کرد که زعامت قوم را بر عهده داشتند. این مذاکرات، همگی سرّی و شبانه انجام شد[2]. امّا خبر بعد از سه روز در مکّه پخش شد و مشرکان مکّه بنای تعقیب مسلمانان را گذاشتند و پیامبر(ص) به مسلمانان فرمان داد که به مدینه هجرت کنند. مشرکان شرایط فوق را طاقت نیاوردند بنابراین در دارالنّدوه جمع شدند و به مشورت پرداختند. در بعضی از اخبار آمده است که شیطان به صورت شیخ قبیله نجدی به آن مجلس آمد و گفت که محمّد(ص) را باید کشت و این عمل باید به صورت دسته جمعی انجام شود و همه آن را پسندیدند.[3] سپس خانه پیامبر(ص) را جوانان برگزیده قریش محاصره کردند و حضرت علی(ع) بر بستر پیامبر(ص) خوابید و پیامبر(ص) از مکّه خارج شد. این مکر و توطئه که بر علیه مسلمانان و حضرت رسول(ص) توسط مشرکین انجام گرفت از چشم خداوند گناهی بزرگ محسوب گردید. بعدها در سوره انفال به این روزها توجهی خاص ‌‌شده‌است.[4]

و لذا امر خدا برای تنبیه مشرکان و کافران فرا رسید. اَتی اَمرُ ا... فَلا تَستَعجِلُوهُ سُبحانَهُ وَ تَعالی عَما یُشرِکون.[5] فرمان خدا آمدنی است، آن را با شتاب مخواهید خدا منزه و برتر است از آنچه مشرکان بر او شریک قائل می‌شدند.

آری؛ سوره نحل در همین ایام بر جان پاک حضرت رسول(ص) نازل ‌‌شده‌است.

استاد علامه طباطبایی درباره تاریخ و شأن نزول این سوره می‌فرماید: "اگر به دقت در این سوره نظر کنیم ظنّ قوی پیدا می‌شود که صدر این سوره از آیاتی است که در روزهای آخر توقف رسول خدا(ص) در مکّه در نزدیکی‌‌های مهاجرتش به مدینه نازل ‌‌شده‌است و ... ". در قسمتی دیگر از آیات این سوره احتجاج می‌کند، بر پندارهای مشرکین خط بطلان می‌کشد، مساعی ایشان را ‌‌بی‌ثمر می‌خواند و وعده کیفر آنها را در آینده نزدیک می‌دهد؛ همچنان که امّت‌‌های گذشته را که مثل اینان بوده‌اند را کیفر داد و به زودی در روز قیامت در حق آنان فصل قضاء می‌کند ... امّا آیات ذیل آن 88 آیه است و از آیه وَالَذینَ‌‌هاجَروا فی سبیل ا... من بَعد ما ظَلَموا شروع می‌شود ... و از سیاقش چنین بر می‌آید که در اوائل هجرت نازل ‌‌شده‌است.

... و غرض سوره، خبر دادن به نزدیک شدن امر خداست که عبارت است از غلبه دین حق بر کفار و ... .[6] 

و خداوند می‌فرماید که به زودی مؤمنان را یاری می‌کند و کفار را خوار خواهد کرد و آن‌ها را عذاب می‌نماید و دین خود را به وسیلۀ امری از ناحیه خود غلبه می‌دهد و تهدیدی است بر مشرکین که از در استهزاء می‌گفتند پس چرا عذا‌‌بی‌که می‌گویی نازل نمی‌شود تا ما را تهدید نماید.[7] بنابراین تهدید به عذاب از سوی خداوند بر مشرکان و کافران که پیامبر(ص) را استهزاء می‌کردند و مسلمانان را شکنجه می‌کردند و به شهادت می‌رساندند به اجرایی شدن خود نزدیک گردید. و ما در اندکی بعد از هجرت در غزوات پیامبر(ص) این عذاب‌‌ها را که بر دشمنان حضرت رسول(ص) وارد شد را شاهد می‌شویم. امّا عذاب‌‌های دیگر دنیایی نیز بر مشرکان وارد گردید و در اندک زمانی کل سیادت و بزرگی آن‌ها از بین رفت و در برابر اسلام سر تسلیم فرود آوردند که درباره آن در آینده سخن خواهیم گفت.

خلاصۀ کلّی در آنچه که مشرکان با پیامبر(ص) قبل از هجرت انجام دادند

این خلاصه با توجه به آیات قرآن ارائه می‌گردد. در حالی که روایات و ثبت‌‌های تاریخی بسیاری نیز می‌توان به آن اضافه کرد. از همان ابتدا مشرکان با خنده و مسخره کردن حضرت رسول(ص) شخصیت او را مورد هدف قرار دادند[8]. اصولاً هر پیامبری که ظهور می‌کند کافران او را مضحکه می‌کنند[9] و سپس تهمت و افتراء در همه زمینه‌‌ها به او وارد می‌نمایند، او را دروغگو و کذّاب می‌خوانند.[10] در دروغ‌‌ها و تهمت‌‌های خود او را ساحر و جادوگر[11]، کاهن[12]، شاعر[13]، مجنون[14]،  معلمی‌دیوانه[15] ، و...  معرفی می‌کنند. سخنان رسول(ص) را نوشته‌‌های پیشینیان میدانستند.[16] قرآن را خود بافتۀ حضرت رسول(ص) تلقی می‌کردند.[17] و نتیجه افکار پریشان او میدانستند[18] و وقتی که با او رو به رو می‌شدند به شدت او را به استهزاء می‌گرفتند[19] و همه گفته‌‌های او را به‌شدّت تکذیب می‌کردند[20] و به صورت علنی به مجادله با او بر می‌خاستند[21] و به طور کلی به انکار رسول(ص) و قرآن او می‌پرداختند.[22] او را آموزش دیده توسط افرادی به غیر از عرب میدانستند.[23] او را طرد می‌کردند.[24] مانند همه پیامبران او را تحقیر می‌کردند.[25] او را به نداشتن نژاد خوب متهم می‌کردند، دائماً او را تهدید می‌کردند، چندین بار نقشه قتل او را کشیدند،  در هر جا که می‌توانستند او را کتک می‌زدند، کثافات بر سر او می‌ریختند و سر راهش تیغ و آشغال می‌گذاشتند، خانه اش را ناامن کرده بودند و به در خانه اش رفته و کثافات را جلوی درب خانه می‌ریختند، یارانش را جلوی چشمش تحقیر و شکنجه می‌کردند و به قتل می‌رساندند، بسیاری از یارانش را از مکّه بیرون کردند، اموال خود و یارانش را چپاول کردند، او را وادار می‌کردند که از مکّه بیرون برود، و سرانجام تصمیم گرفتند که دسته جمعی او را در خانه اش اعدام کنند.

   حضرت رسول(ص) در هجرت بزرگش به سوی مدینه، مستقیم به سوی مدینه نرفت بلکه برعکس مسیر حرکت کرد و به سوی غار ثور که در جنوب مکّه بود رفت و در آنجا پنهان شدند. مشرکان که میدانستند که حضرت به مدینه می‌رود یک روز تمام مسیر مدینه را به دقت گشتند و ناامید به مکّه برگشتند و سپس متوسّل به راهنمایی شدند که از روی ردّپا توانایی پیدا کردن حضرت رسول(ص) را داشت. به وسیله این شخص به دنبال حضرت رفته و تا نزدیک غار رسیدند. پیامبر(ص) و رفیق همراه او در غار بودند که صدای مشرکان را از دور شنیدند. دربارۀ این حادثه سوره توبه آیه 40 نازل ‌‌شده‌است.

در اینجا دو سؤال بسیار مهم مطرح می‌شود:

  1. آیا در این آیه نزول سکینه و آرامش به رفیق پیامبر(ص) در غار صورت گرفته یا خود پیامبر(ص)؟
  2. همراه پیامبر(ص) در غار چه کسی بوده است؟

 

آیه غار

حال به بررسی آیه 40 سوره توبه که گزارشی است که خداوند از غار ثور به هنگام پناه  بردن رسول اکرم(ص) در جریان هجرت بزرگش به مدینه به مردم جهان و تاریخ داده است می‌پردازیم.

ابتدا معنی آیه " اگر او را یاری نکنید(خدا یاریش خواهد کرد) همچنان که در آن ایّامی‌که کفّار بیرونش کردند در حالی که او "دومی ‌از دو تن" بود همان موقعی که در غار بودند و او به همراه خود می‌گفت "غم مخور، خدا با ماست". پس خداوند (در چنان شرایط سختی) سکینه خود را بر او نازل نمود(و در عین ‌‌بی‌کسی) با جنودی که شما رویتشان نکردید، تأییدش کرد و کلمۀ آنان که کافر شدند را پست نمود( آری ) کلمه خدا است که همواره غالب و والاست و خدا نیرومند و شایسته کار است "[26]

بعضی از نکات برجسته این آیه به شرح ذیل است:

  1. یاری خدا به حضرت رسول(ص) خواهد رسید.( این بیانگر آن است که در آن ایام که این آیه نازل شد بسیاری از مردم دست از یاری رسول(ص) کشیده بودند و از این حیث که سورۀ توبه از آخرین سوره‌‌های قرآن است که نازل شده، قابل تأمل و بررسی است).
  2. این عدم ناباوری مردم به حضرت رسول(ص) مقایسه ‌‌شده‌است با زمانی که پیامبر(ص) از مکّه به مدینه هجرت کرده است و در آنجا خداوند این هجرت را با کلمه "اخرج رسول"(ص) از مکه به دست کافران و مشرکان عنوان کرده است که رسول اکرم(ص) در نهایتِ تنهایی و ضعف بوده است شاید بتوان نتیجه گرفت که در زمان نزول این آیه پیامبر(ص) دوباره در ضعف و تنهایی است امّا ‌این‌بار به وسیله یاران منافق خود در انزوا قرار گرفته است.
  3. خداوند اعلام می‌دارد که ما حضرت رسول(ص) را در آن شرایط با لشکر ملائک خود تأییدش کردیم. لشکری که شما نمی‌توانستید آن را ببینید.
  4. خداوند کلمۀ کافران را باطل و کلمۀ الله را بلند کرد و مشرکانی را که می‌خواستند حضرت رسول(ص) را با تصمیمی‌که در دارالنّدوه گرفته بودند تا حضرت را به قتل برسانند شکست داد و نقشه آنان را از بین برد.
  5. خداوند اعلام می‌دارد که در غار ثور فقط دو تن بودند یکی پیامبر(ص) و دیگری کسی است که نام او در آیه ذکر نگردیده است بلکه او را "مصاحب" حضرت رسول(ص) معرفی کرده است.
  6. مصاحب همراه رسول(ص) در غار‌ترسیده و ‌‌بی‌تاب بود از اینکه مشرکان، آن‌ها را پیدا کنند لذا رسول(ص  به او گفت غم مخور، خدا با ماست.
  7. و سپس سکینه و یاری خداوند به وسیله ملائک نازل شد یعنی دو امداد خاص: یکی سکینه و دیگری یاری ملائکه.

تحلیل سکینۀ انزال شده

 اکثر مفسرین ورود سکینه به قلب پیامبر(ص) را مورد تأکید قرار داده‌اند، به این معنی که خداوند با انزال آرامش و رفع نگرانی قلبی‌‌‌حضرت رسول( ص)، روح و روان او را به یک امنیت و ثبات به دور از‌ترس و نگرانی تبدیل کرده است[27]. امّا تعدادی از مفسران اهل سنّت، نزول سکینه را مخصوص "همراه پیامبر(ص)" و حتی امداد غیبی ‌را نیز بابت او میدانند و نام این همراه را "ابوبکر" ذکر می‌نمایند.[28]

استاد علامه طباطبایی در بحثی مفصّل با استدلال کافی و جامع اثبات می‌نماید که سکینه و امداد ملائک هر دو مخصوص پیامبر(ص) بوده است. امداد ملائک شامل عواملی بوده که باعث شد مشرکان نتوانند جایگاه آن دو را در غار بفهمند و سکینه نیز قلب پیامبر(ص) را از دستگیر شدن به دست کفار، آرامش داد[29].

همراه رسول اکرم(ص) در غار ثور

و امّا سؤال دوم که آیا همراه پیامبر(ص) در غار ثور، خلیفه اول، ابوبکر بوده است یا نه؟ در جواب باید گفت که اکثریت تاریخ نویسان اهل سنّت، حتی بسیاری از تاریخ نویسان شیعه معتقدند که همراه حضرت رسول(ص) ابوبکر بوده است و اهل سنّت این همراهی را دلیل بر لیاقت جانشین شدن ابوبکر بعد از پیامبر(ص) میدانند. امّا اخیراً یکی از تاریخ نویسان و محققّان بسیار توانا و کم نظیر، با تفحّص در میان هزاران روایت تاریخی توانسته به اسناد و مدارکی دست یابد که در آن‌ها ثابت می‌کند همراه رسول(ص) در غار ثور، ابوبکر نبوده است بلکه شخص دیگری به نام عبدا... ابن اریقط ابن بکر بوده که به وسیله جاعلان حدیث و تحریف کنندگان تاریخ صدر اسلام ابن بکر را به ابوبکر تبدیل کردند. آنها ابوبکری که در آن تاریخ اصلاً در مکّه نبوده است را همراه رسول(ص) دانسته و صدها روایت دروغ را برای نیّات آن جعل کردند. ما به همه خوانندگان، رجوع به کتاب " آیا مصاحب و همراه رسول خدا(ص) در غار، ابوبکر بود " که توسط استاد نجاح الطائی تألیف ‌‌شده‌است را توصیه می‌کنیم تا حقیقت این ماجرا برای همه روشن شود. با این حال، خلاصه ای از شرح ماجرای مذکور به نقل از این کتاب را در اینجا می‌آوریم.

نجاح الطائی می‌نویسد که پیامبر(ص) برای رفتن پنهانی از مکّه نمی‌توانست هیچ گونه اطلاعی از این خروج را در اختیار کسی بگذارد که در آن صورت قریش -که در دارالنّدوه تصمیم به قتل حضرت گرفته بود- آگاه می‌شد و از این کار ممانعت می‌کرد. لذا با چوپانی به نام عبدا... بن ارقط بن بکر هماهنگ کرد که اگر او خود را به غار ثور رساند در آنجا به کمک بیاید و حضرت را تا مدینه همراهی کند. ابن بکر پذیرفت و با پیامبر(ص) قرا رگذاشت که این راز را حفظ کند و هیچ کدام این سرّ را آشکار نکنند امّا باند بنی امیه بعدها روایات تاریخی دروغی را ساختند... و در آن اعلام کردند که هنگام هجرت، ابوبکر و برده او فهیره و فرزندان او عبدا... و عایشه و اسماء همسر او ام رومان و پسر عموی او طلحه بن عبدا... و زبیر بن عوام و صهیب رومی‌ و عثمان بن عفّان خبر داشتند.

 این روایت قطعاً دروغ است به دلیل اینکه:

  1. برای چنین هجرتی که خطر مرگ برای رسول(ص) وجود داشت و مشرکین دسته جمعی آماده قتل رسول(ص) بودند، آگاه بودن دهها نفر از زمان این هجرت کاری بسیار دور از عقل و اندیشه می‌بود.چرا که هر آن امکان داشت یکی از این افراد توسط سران قریش بازداشت و در شکنجه اعتراف کنند و زمان هجرت را لو دهند.
  2. هیچ یک از این افراد دستگیر نشدند. نه قریش فهمید و نه این افراد از زمان و مکان هجرت اطلاعی داشتند.
  3. بسیاری از این افراد، قبل از هجرت رسول(ص) به مدینه رفته بودند.
  4. در همین ایام طلحه بن عبدا... در شام بود.[30]

و زبیر بن عوام به همراه همسرش اسماء دختر ابوبکر در حبشه به سر می‌بردند.[31] خروج حضرت رسول(ص) از خانه، هنگام شب اتفاق افتاده است. حضرت رسول (ص) با خواندن آیۀ "و جعلنا من بین ایدیهم ... تا فهم لا یبصرون" از سوره یس آیات 8 و 9 از منزل خارج شد و مشتی خاک در دست گرفت و آن را به اطراف پراکند که بر سر و صورت محاصره کنندگان ریخت و عده ای در خواب شدند و عده ای چشمانشان توانایی دیدن حضرت را از دست داد و این یکی دیگر از معجزات حضرت در انتهای 13 سال اعجاز ایشان در مکّه بود.

در همه اخبار اتفاق نظر است که پیامبر(ص) شبانه و تنها از خانه خارج به سوی غار ثور رفته است[32]. پیامبر(ص) در این راه به خانه ام‌‌هانی دختر ابوطالب و خواهر حضرت علی(ع) رفت و سپس به تنهایی به سوی غار ثور حرکت کرد و ابوبکر هم با وی همراه نبود.

اکثریت اخبار موجود بیان می‌دارند که ابوبکر نمیدانست رسول خدا(ص) می‌خواهد در این شب خارج شود[33]. و در آن زمان ابوبکر از مهاجرین مکّه بود که همراه با عمر بن الخطاب و دیگر مسلمانان بدان شهر هجرت نموده بودند و در مکّه حضور نداشت زیرا معمولاً ابوبکر و عمر با یکدیگر به اینجا و آنجا سر می‌زدند و تا می‌توانستند از یکدیگر جدا نمی‌شدند[34]. قریش مجبور شد که برای یافتن حضرت از ولگردان مکّه کمک بگیرند. راهنمایانی همچون کرز بن علقمه خزاعی را به یاری گرفتند و عبدا... العزی فرزند ابوبکر هم اثری از جای پای پدر خود ندید. از روایات دروغین رفتن حضرت رسول(ص) به خانه ابوبکر و خروج به همراه ابوبکر در روز روشن و در جلوی چشم مشرکین است[35]. این روایت مدتی بعد در زمان معاویه جعل ‌‌شده‌است. این روایت به لحاظ منطق و عقل نیز مردود است زیرا:

  1. چطور در روز روشن و در جلوی چشم تمام مردم مکّه، ابوبکر و پیامبر(ص) از خانه ابوبکر خارج شدند و تمام کوچه‌‌های مکّه را طی کردند و از مکّه خارج شدند و هیچ کس آن‌ها را ندیده است؟ آیا این کار شدنی بوده است؟ قریشی که همگی آماده قتل رسول(ص) بودند و همه جا در پی او می‌گشتند.
  2. اگر پیامبر(ص) می‌توانست اینگونه از خانه ابوبکر خارج شود، چه لزومی‌داشت شب قبل حضرت علی(ع) را در جای خود به دستور خدا قرار دهد و او را به خطر مرگ بیاندازد؟ این کار بیهوده توسط خدا و رسول(ص) هرگز نمی‌توانست صورت گیرد بخصوص که خداوند برای این کار آیه نازل کرده است و شأن علی(ع) را ستوده است.[36] وَ مِن الناسِ مَن یَشتری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ الله و الله رَئُوفٌ بِالعِباد.

ابن ا‌‌بی‌الحدید این آیه را در شأن حضرت علی(ع) تأیید کرده است[37]. و علی(ع) خود را برای کشته شدن آماده کرده بود.[38]

  1. برای خروج حضرت رسول(ص) از خانه ابوبکر نه در شأن ابوبکر آیه نازل شده و نه ابوبکر فداکاری خاصی انجام داده بوده و نه آیه ای برای این واقعه نازل ‌‌شده‌است که صحّت حضور پیامبر(ص) در خانه ابوبکر را تأیید کرده باشد.
  2. همه اخبار موجود متحداً می‌گویند که پیامبر(ص) شبانه از منزل خود خارج شده نه در روز. این عقلانی و قابل فهم است که در تاریکی توان فرار و پنهان شدن بسیار بالاتر و بیشتر از روز است.[39] قرطبی، طبری و احمد ابن حنبل و ... بر خروج حضرت رسول(ص) در شب تأکید کرده‌اند. چون در اواخر ماه این خروج صورت پذیرفته بود کوچه‌‌های مکّه به ‌شدّت تاریک بود و امکان خارج شدن برای رسول(ص) سهل‌تر بوده است.
  3. اگر پیامبر(ص) می‌توانست به همراه شخص دیگری مانند ابوبکر در روز روشن از خانه ابوبکر خارج شود و تمام شهر مکّه را -که پر از قریشیانی بود که به دنبال او می‌گشتند- طی کند و از شهر خارج شود و هیچ کس آن دو را نبیند، دیگر چه لزومی‌داشت که به غار ثور برود؟ می‌توانست از همان جا یکسره به سوی مدینه حرکت کرده و در بین راه کارهای عقب افتاده اش را پیگیری نماید و هیچ کس هم آن‌ها را نبیند زیرا پنهان شدن در بیابانها به مراتب راحت‌تر از عبور کردن آشکار در روز روشن در شهر جلوی چشم همه مردم است. با این تفاسیر، پیامبر(ص) به غار ثور برود و سه روز در آنجا پنهان شود که چه بشود، وقتی که قادر است از جلوی چشمان صدها نفر در روز روشن به همراه یک فرد دیگر در شهر بچرخد و کسی آن دو را نبیند.
  4. می‌گویند ابوبکر به خانه ی پیامبر(ص) رفته و هر دو به اتفاق هم خارج شده‌اند. این نیز غیر ممکن است که ابوبکر بتواند در روز روشن در جلوی چشم محاصره کنندگان خانه رسول(ص) به خانه او برود و با هم از خانه خارج شوند و به غار ثور بروند به علاوه که روایات تاریخی، آن را رد کرده‌اند[40].

علّت توقّف پیامبر(ص) در غار ثور

پیامبر(ص) به سوی غار ثور رفت و در آنجا توقف کرد و با عبدا... بن اریقط بن بکر که چوپان آن مناطق بود وارد مذاکره شد. او که از قبل با پیامبر(ص) آشنایی داشت به او ایمان آورد و حاضر به همکاری با رسول اکرم(ص) در همۀ زمینه‌‌ها گردید. علّت توقّف او در این غار، انجام کارهای عقب افتاده در مکّه بود. او قصد داشت که از غار ثور، امور باقی مانده مؤمنان را سامان دهد، در پی این بود که حضرت فاطمه(س) و حضرت علی(ع) در سلامت از مکّه خارج شوند، و امانت‌‌های مردم را که در دست داشت به صاحبانش برساند. از شهید نشدن حضرت علی(ع) مطمئن گردد و باقی ماندۀ مسلمانان مکّه را نیز از راه دور مدیریت کند و در نهایت از عبدا... بن بکر خواست که او را به مدینه ببرد. ابن بکر به او گفت تو را از راهی خواهم برد که احدی به آن راه نیاید[41]. پیامبر(ص) با هدایت عبدا... بن بکر او را به یکی از مسلمانان بزرگ و متّقی تبدیل نمود که حاضر به جان فشانی در راه دین اسلام گردید و این، یکی دیگر از کرامات حضرت رسول(ص) بود امّا این ایمان عبدا... بن بکر از چشم قریشیان پنهان ماند و همه او را کافر میدانستند لذا او می‌توانست به راحتی به مکّه رفت و آمد نماید و لوازم مورد نیاز سفر به مدینه و اخبار آنجا را برای حضرت رسول(ص) فراهم آورد. یکبار زمانی که آن دو با هم در غار بودند، مشرکان سر رسیدند و آن دو به اذن خداوند از دید مشرکان پنهان ماندند و این زمانی بود که عبدا... بن اریقط بن بکر‌ترسیده بود و خداوند سکینه و امداد ملائک را فرستاد که آیه چهل سوره توبه، آن را بیان داشته است.

ممکن است این سؤال مطرح شود که خداوند -که اقدام به یاری و انجام معجزه برای نجات حضرت رسول(ص) کرده بود و او را از خانه اش بیرون آورد. عبداله بن بکر را به کمک او فرستاد، او مسلمان و مؤمن شد. غار را پنهان کرد تا آن دو به چشم دیده نشوند سکینه و آرامش فرو فرستاد و ...- چرا دیگر جان حضرت علی(ع) را در بستر رسول(ص) به خطر انداخت. شاید پاسخ‌‌های فراوانی برای این سؤال بتوان پیدا کرد امّا به نظر می‌رسد که خداوند بزرگ با فرمان خوابیدن حضرت علی(ع) به جای حضرت رسول(ص) در شب لیله المبیت و بعدها با انزال آیه من المؤمنین اشتری ... آیه 207 سوره بقره در شأن حضرت علی(ع) و دهها آیه دیگر، به ‌‌بی‌همتایی علی(ع) در جانشینی برای حضرت رسول(ص) تأکید کرده است و در صحنه‌‌های فداکاری‌‌های بزرگ برای دین اسلام، این یگانه گوهر هستی بعد از رسول(ص) را به تصویر کشیده است. استاد طباطبائی می‌فرماید: " ...در آن روز مردی وجود داشت که به جز به پروردگار خود نمی‌بالیده و به جز برای به دست آوردن رضایت خدای تعالی هیچ هدفی را دنبال نمی‌کرد. مردی بود که رفتارش امر دین و دنیا را اصلاح می‌کرده و به وسیله او حق احقاق می‌شده و عیش انسان‌ها پاکیزه می‌شده و بشر از برکات اسلام برخوردار می‌شد ... وجود چنین فردی در میان انسان‌ها خود رافتی است از سوی خدای سبحان به بندگانش ... "

در بحث روایتی تفسیر این آیه، استاد می‌فرماید: "در امالی شیخ صدوق از علی ابن الحسین(ع) روایت آمده که در ذیل جملۀ و من الناس ... فرموده این جمله درباره علی(ع) نازل شده که در شب هجرت در بستر حضرت رسول(ص) خوابید" و اینکه بعضی از مفسرین، آیه را درباره دیگران ذکر کرده‌اند با دلایل کافی، استدلالات آنان را نقض می‌نماید و این آیه را فقط مخصوص امام علی(ع) میداند.

تحریف گران، صفات پاک عبداله بن اریقط بن بکر را مصادره کردند و آن را در شأن ابوبکر بن ا‌‌بی‌قحافه به کار بردند و حتی نام او را که بن بکر بود را به ابوبکر تغییر دادند تا در همه جا رسول(ص) را به همراه ابوبکر معرفی کنند تا تأییدی باشد برای جانشینی ابوبکر به جای حضرت رسول(ص). تا بدین طریق جلوی اعتراض مردم به ماجرای غدیر خم که در آن علی(ع) به عنوان امام و جانشین رسول(ص) معرفی شد را بگیرند.

  1. کرز بن علقمه خزایی که متخصص در شناسایی ردّپای افراد بود، تا جلوی غار ثور با مشرکین آمد و اعلام کرد که ردّپای رسول(ص) را می‌شناسد و این ردّپا مخصوص رسول(ص) است که به غار رفته است او ذکر  می‌کند که فقط رد پای رسول(ص) است و از رد پای ابوبکر که آن را نیز می‌شناخت سخنی نمی‌گوید و آمدن او همراه پیامبر(ص) در تأیید او نیست.[42] این تأییدات را علمای اهل سنت نیز عنوان نموده‌اند.

بلاذری در فتوح البلدان خود آورده است که جای پای رسول(ص) تا جلوی غار دیده ‌‌شده‌است و از ردّپای ابوبکر سخنی به میان نیاورده است.[43]

  1. اگر آیه غار با حضور ابوبکر به عنوان مصاحب پیامبر(ص) در غار نازل شده بود می‌بایستی منزلت و شأنی برای ابوبکر باشد و ابوبکر و طرفداران او بگویند که برای آن‌ها در قرآن آیه نازل ‌‌شده‌است امّا اینچنین نبوده است.

الف ـ عایشه دختر ابوبکر در حضور هزاران تن از مردم در زمان معاویه سخنرانی کرد و در آن سخنرانی اعلام نمود که: "خداوند در شأن ما هیچ آیه ای در قرآن نازل نکرده است" و همه ادعای وی را تأیید کرده‌اند[44].

ب ـ پسر ابوبکر یعنی عبدالرحمن ابن ا‌‌بی‌بکر هنگام سخنرانی خواهرش در آن مراسم در زمان معاویه حضور داشت و در برابر سخنان عایشه سکوت کرد و آن را تأیید نمود و هیچ مخالفتی با وی نکرد[45].

در این سخنرانی، بسیاری از صحابه اعم از مهاجرین و انصار حضور داشتند و هیچ کدام اعتراض نکردند چون همه میدانستند همراه رسول(ص) در غار، ابوبکر نبوده است. در زمان هجرت رسول(ص)، ابوهریره کافر بود و در یمن زندگی می‌کرد و در سال هفتم هجرت مسلمان شد، مغیره در طائف بود و جزو دشمنان حضرت رسول(ص) و مشرک بود. این دو از کسانی بودند که در زمان معاویه، ابوبکر را همراه رسول(ص) در غار عنوان کردند و به تدریج، تحریف کنندگان شاخ و برگ‌‌های آن را اضافه کردند. عبدالرحمن ابن ابوبکر نیز کافر بود و در جنگ بدر در صف کافران شرکت نمود امّا بودنِ پدر در غار را تأیید نکرد(کتاب مختصری از تاریخ دمشق ذیل شرح حال عبدالرحمن بن ابوبکر و اسد الغابه به شرح حال عبدالرحمن بن ابوبکر).

ج ـ حتی بسیاری از امویان نیز بودن ابوبکر در غار را تأیید نکردند از جمله مروان بن حکم در دو سخنرانی عایشه حضور داشت امّا هیچ اعتراضی به عایشه نکرد[46].

د ـ مؤمن طاق، مؤمن و عالم بزگ کوفه که از شاگردان امام صادق(ع) بود نیز می‌گوید که ابوبکر پدر همسر پیامبر(ص) در غار نبوده است و آیۀ غار درباره او نیست.[47] هشام بن حکم و همه شاگردان امام صادق(ع)، حضور ابوبکر در غار را تأیید نکرده‌اند، همچنین محقق بحرانی و محمد بن المهدی فاطمی[48] آن را تأیید نکردند امّا بنی عباس مؤمن طاق را شیطان طاق معرفی کردند چون به غار رفتن ابوبکر را قبول نداشت.

و ـ حجاج بن یوسف ثقفی، سعید بن جبیر فقیه زاهد، کمیل بن زیاد شاگرد امیرالمؤمنین عبدالرحمان بن ا‌‌بی‌لیلی که قرآن را از حضرت علی(ع) فرا گرفته بود را به جرم اینکه بودن ابوبکر در غار را قبول نداشتند اعدام کرد[49].

  1. اگر آیۀ غار باعث بر حق بودن ابوبکر در جانشینی حضرت رسول(ص) می‌بود و در سقیفه بنی ساعده یک چنین اتفاقی نیز صورت گرفت می‌بایستی ابوبکر و دوستش عمر هیچ گاه حادثۀ سقیفه را اشتباه نمیدانستند در حالی که هر دو حادثه سقیفه را اشتباه معرفی کرده‌اند. ابوبکر درباره سقیفه می‌گوید سقیفه اشتباهی فاحش بود[50] و این بیانگر آن است که آن دو خود در آن زمان مدّعی نبودند که آیۀ غار در حق ابوبکر آمده است و آن‌ها و تمام مردم و صحابۀ باقیمانده حضرت رسول(ص) میدانستند که همراه حضرت رسول(ص) ابوبکر نبوده است که اگر چنین بود سقیفه را اشتباه فاحش نمیدانستند بلکه تأیید خود میدانستند. این دروغ‌‌ها از زبان کعب الاحبار و تمیم داری مسیحی و سمره بن جندب بیرون آمده است تا بنی امیه و خلفا از آن بهرۀ سیاسی ببرند.

نتیجه اینکه آیۀ سکینه در غار، مخصوص مصاحب رسول(ص) نیست بلکه مخصوص حضرت رسول(ص) است و مصاحب رسول(ص) ابوبکر نبوده بلکه ابن بکر چوپان اطراف غار ثور بوده است.

تنظیم سوره‌‌های انزالی مدنی با توجه به لیست راویان نزول

در ادامه توجه به سوره‌‌هایی که در آن غم‌‌های پیامبر اسلام مطرح ‌‌شده‌است به سوره‌‌هایی که از زمان هجرت رسول(ص) به بعد نازل ‌‌شده‌است وارد می‌شویم. این سوره‌‌ها را سوره‌‌های مدنی نامگذاری کردند و شامل همه سوره‌‌هایی است که در مدینه بر قلب مبارک حضرت رسول(ص) به صورت وحی از سوی خداوند نازل ‌‌شده‌است. این سوره‌‌ها به مدت 10 سال انزال شده که با شهادت حضرت رسول(ص) به پایان رسیده است. لیست و ‌ترتیب نزول این سوره‌‌ها بنابر تأیید راویان، سیر نزول قرآن که ابن عباس نیز در بین آن‌ها است حدود 28 سوره است که در مدینه نازل ‌‌شده‌است امّا ‌این‌بار بررسی ما از زمان نزول این سوره‌‌ها آسان‌تر است زیرا در اکثریت این سوره‌‌ها از حوادث تاریخی بحث به میان آمده که در روایت تاریخ نویسان، سال اتفاق آن معین ‌‌شده‌است. می‌توان آن‌ها را با هم تطبیق داد و سال نزول سوره را مشخص کرد، تحلیل وقایع آن سال‌‌ها را به دست آورد و نظر قرآن را فهم نمود. با این وجود، اختلافات خاصی نیز در بین تاریخ نویسان و مفسّران قرآنی وجود دارد که کار را کمی‌ سخت می‌کند امّا از ‌‌آن‌جا که ما به دنبال رنج‌‌ها و غم‌‌های حضرت رسول(ص) در تهمت‌‌ها و دشمنی‌‌هایی که با وی انجام  می‌دادند هستیم، راحت‌تر می‌توانیم به فهم آنچه که اتفاق افتاده است دست یابیم.

سوره‌‌های مدنی که در آن‌ها توسط مشرکین به حضرت رسول(ص) تهمت و تهدید صورت گرفته است

همانطور که در نوشتارهای قبل عنوان گردید تهمت‌‌های زیادی به حضرت رسول(ص) توسط مشرکین وارد شد و عمدۀ آن‌ها تهمت "سحر و ساحری" بود. هجمه این تهمت‌‌ها با هجرت حضرت رسول(ص) به‌شدّت کم شد. فقط در چندین سوره تهمت‌‌ها ادامه یافته است. این سوره‌‌ها عبارتند از: بقره، آل عمران، نساء، توبه، مائده، انفال، رعد و حج. یعنی از 28 سوره انزالی در مدینه، 8 سوره از تهمت‌‌ها و دروغ‌‌ها و تکذیب‌‌ها و جحدها و ... علیه حضرت رسول(ص) سخن به میان آورده و چند آیه نیز از تهمت ساحر بودن و کذاب بودن و ... آن حضرت موضوعاتی را بیان کرده است.

قبل از اینکه به بررسی این سوره‌‌ها و تاریخ و شرح حال این تهمت‌‌ها بپردازیم باید بدانیم که یکی از غم‌‌های بزرگی که حضرت رسول(ص) در 10 سال باقی مانده از عمر پر برکت خویش در مدینه متحمل شدند، پیدایش جبهه جدیدی از دشمنی تحت پوشش "نفاق" بود. منافقین در شکل‌‌های مختلفی در این دوران ظاهر شدند که در لحظه لحظه زندگی حضرت رسول(ص) و افزودنِ غم بر غمهای ایشان فعال بودند و عملکردهای بسیار پیچیده و سنگین داشتند.

در کنار ظهور منحوس منافقین، تهدید و اقدام به قتل نیز در رأس امور آن‌ها قرار داشت و از این تاریخ به بعد جان حضرت رسول(ص) به مراتب بیشتر در خطر ‌ترور و قتل قرار گرفت. در حقیقت در مدینه دوران نفاق بر علیه حضرت رسول(ص) آغاز شد و دوران شرک بتدریج خاموش گردید. ولی نفاق و دولت پنهان منافقان بتدریج رو به گسترش نهاد و به ریشه تنومندی منتهی گردید که توانست آسیب‌‌های بسیار زیادی را به حضرت رسول(ص) و یاران با وفای او وارد آورد و جریان حاکمیت اسلام را بعد از شهادت حضرت رسول(ص) به طور کلی منحرف گرداند. ما علاوه بر بررسی تهمت‌‌ها و نیرنگ‌‌های زیاد که علیه حضرت رسول(ص) در دهۀ بعد از هجرت انجام شد به بازبینی جریان نفاق و قتل پیامبر(ص) خواهیم پرداخت؛ راهی که با بعثت پیامبر(ص) با خنده و تمسخر و تکذیب آغاز شد و به تهدید و اقدام به قتل رسول(‌ص )‌ادامه یافت.

سوره بقره

سوره بقره، سوره مدنی است. آیت ا... مکارم شیرازی می‌نویسد: "‌این سوره که طولانی‌ترین سورۀ قرآنی است مسلماً یک جا نازل نشده ‌است بلکه در فواصل مختلف و به مناسبت‌‌ها‌ و نیازهای گوناگون جامعه در مدینه نازل گردیده است. این سوره هشتاد و هفتمین سوره انزالی بر قلب پیامبر(ص) است."

زمان نزول

درباره زمان نزول این سوره، نظرات متفاوت و عجیبی ‌از سوی مفسّران اعلام ‌‌شده‌است. بعضی‌‌ها کلاً درباره زمان سیر نزول آن سکوت کرده‌اند( مانند تفسیر قمی، تفسیر طبری، حتی المیزان و ... ) بعضی از محققین جدید، سال نزول را از سال اول هجرت تا سال سوم هجرت دانسته‌اند(جمال گنجه ای). بعضی دیگر از سال هفتم بعثت تا سال دهم هجرت نزول آن را بیان داشته‌اند(مهندس مهدی بازرگان). بعضی نزول آن را در سال 9 هجرت میدانند( تارنمای ویکی فقه ) و ... . همانطور که قبلاً گفته شد راویان سیر نزول قرآن سوره بقره را جزء اولین سوره انزالی در مدینه اعلام کرده‌اند.

محتوای سوره بقره

آیت ا... مکارم شیرازی می‌نویسد: " محتوای سوره بقره که طولانی‌ترین سوره قرآن است عبارت است از:

  1. بحث‌‌هایی پیرامون توحید و شناسایی خدا ... .
  2. بحث‌‌هایی درباره معاد و زندگی پس از مرگ ... .
  3. بحث‌‌هایی در زمینه اعجاز قرآن ... .
  4. بحث‌‌های بسیار مفصل و طولانی درباره یهود و منافقان ... .
  5. بحث‌‌هایی درباره تاریخ پیامبران بزرگ ... .
  6. بحث‌‌هایی در زمینه احکام مختلف اسلامی ‌از جمله: نماز، روزه، جهاد و ... ."

استاد علامه طباطبایی می‌نویسد: " از آنجایی که این سوره بتدریج و به طور متفرّق نازل ‌‌شده ‌است نمی‌توان غرض واحدی که شامل همه آیاتش باشد در آن  یافت. تنها می‌توان گفت که قسمت عمدۀ آن از یک فرضِ واحدِ چشمگیر خبر می‌دهد و آن عبارت است از بیان حقیقت، عبادت و ... . در این سوره علاوه بر بیان حقیقت نام برده ـ کفار و منافقین و تخطئه کنندگان اهل کتاب ملامت شده‌اند که چرا میان ادیان آسمانی و رسولان الهی فرق گذاشتند و در هر فرازی به مناسبت عده ای از احکام از قبیل برگشتن قبله از بیت المقدس به سوی کعبه، احکام حج، ارث، روزه و غیر آن را بیان نموده و به فرازی دیگر پرداخته است."[51]

بعضی از آیات مخالفت با پیامبران به ویژه پیامبر اکرم(ص) در سوره بقره

آیه 23 ـ شک در قرآن.

آیه 61 ـ قتل پیامبران.

آیه 102 ـ سحر و سحربازی در قوم موسی(ع).

آیه 108 ـ ظهور نفاق.

آیات 140و146 ـ پنهان کردن وکتمان حق.

آیه 212 ـ مسخره کردن.

همانطور که در آیات اول این سوره مشخص است، سوره بقره به روشن کردن صفات رفتاری و فکری و قلبی ‌سه گروه از آدمیان پرداخته است: متقین، کافران و مشرکان، منافقان. متقین و مؤمنان کسانی هستند که در راه رسیدن به خداوند در طول زندگی خود با دو دسته از صفات و صاحبان این صفات رو در رو می‌شدند: کافر و مشرک و منافق؛ و احتمال نفاق در درون خود مسلمان و مؤمن نیز وجود دارد. کافران برای منحرف کردن مؤمنان، شک در وحی و کتاب خدا ایجاد می‌کنند. یکی از رنج‌‌های پیامبر(ص) همین ایجاد شک و ریب که توسط دشمنان دین ایجاد می‌شود بود که قرآن در سوره‌‌های مختلف به کمک پیامبر(ص) آمده است. در این سوره بعد از بیان صفات کافران و مشرکان از یک سو و صفات منافقین از سوی دیگر اعلام می‌دارد که آن‌ها به وحی شدن قرآن از سوی خداوند به حضرت رسول(ص) شک دارند و آن را ساخته فکر و نظر خود حضرت رسول(ص) میدانند. لذا قرآن می‌فرماید که اگر شکی دارید شما یک سوره مانند سوره‌‌های قرآنی بیاورید. در این آیات یک نوع قرابت و نزدیکی بین کافران و منافقان اعلام ‌‌شده ‌است و آن تبلیغ جعلی بودن قرآن است: منافقان به ظاهر خود را از این باور مبرّا میدانند امّا وقتی با کافران خلوت می‌کنند می‌گویند که ما با شما هستیم و کافران مانند شیطان‌ها در وجود منافقان رخنه می‌کنند.

در آیه 61 سخن از تعدّی و نافرمانی قوم موسی(ع) است که دنیاگرایی آن‌ها باعث شد از مسیر الهی خارج شوند، به انکار آیات الهی بپردازند و پیامبران خود را یکی پس از دیگری به ناحق به شهادت برسانند. در حقیقت تهدید و اقدام به قتل پیامبران یکی از شیوه‌‌های یهودیان و اهل کتاب بوده است. شاید بیان این آیات در این سوره، نشان از گرایش منافقان به چنین خیانتی برای به شهادت رساندن حضرت رسول(ص) باشد که در جای آن به بررسی مفصل پیرامون این کار خواهیم پرداخت.

در آیه 102 سوره بقره، خداوند ظهور شیطان و لشکر پنهان او را که از جن و انس تشکیل شده مطرح کرده است که در زندگی اجتماعی و روابط خانوادگی و اختلاف میان زن و شوهرها و خیانت به یکدیگر و از بین رفتن بنیاد خانواده‌‌ها -که نتیجه آن از بین رفتن اجتماع است- نقش بسیار تعیین کننده ای  ایفا می‌کنند. نمونۀ عملی آن، بعد از زمان حضرت سلیمان(ع) رخ نموده است که شیاطین اقدام به نابودی خانواده‌‌ها می‌کردند. خداوند دو فرشته را به کمک مردم فرستاد امّا متأسفانه آموزشی که آن دو فرشته دادند -که مردم با آن در برابر حیله‌‌های سپاه جن و شیاطین بایستند- مورد سوء استفاده قرار گرفت. خود مردم نیز به این انحرافات در خانواده‌‌ها دامن زدند و خودشان نیز آلوده به "جن و جن بازی" گردیدند و ... . حمله جن و وسوسه‌‌های شیطان در میان مردم یکی از روش‌‌های ابلیس است که دورشدن جوامع انسانی از ایمان و اعتقاد و عبادت و بندگی را به همراه دارد. این هجوم ناجوانمردانه و آلودگی انسان‌های ناآگاه و یا خطاکار و یا منافق و دنیاپرست یکی از غمها و رنج‌‌هایی بوده که پیامبران به ویژه پیامبر اکرم(ص) در زندگی مبارکشان متحمل می‌شدند.

در آیات 104 الی 109، خداوند از ظهور کفّار یهودی که در مدینه زندگی می‌کنند خبر می‌دهد. آنان یکی از دشمنان سرسخت مسلمانان بودند. خداوند در این آیات اعلام می‌دارد که بسیاری از یهودیان در زمان حضرت موسی(ع) نیز به همین عوض کردن ایمانشان با کفر مبتلا شده بودند و اکنون مسلمانان را به بازگشت از دین و مسیر حق تشویق می‌کنند و آن‌ها را به کفر دعوت می‌نمایند.  خداوند، این عمل را نتیجه گرایش به حسد درونی آن‌ها معرفی می‌کند. در این شرایط سخت در مدینه دشمن دیگری از درون نفس مسلمانان و یهودیان ظاهر ‌‌شده‌است که با شمشیر حسد به مؤمنان واقعی می‌تازند و این غم دیگری بر غم پیامبر(ص) می‌افزود.  

در آیه 140، یک بار دیگر به کتمان حق توسط اهل کتاب و یهودیان اشاره می‌شود تا از غفلتِ مسلمانان سوء استفاده کرده و آنها را به انحراف بکشانند.

در آیه 212، قرآن موضوع مهم دیگری را مطرح می‌نماید و آن "میل شدید به دنیا" در کافران است. دنیا، زندگی و بهره مندی مادی از آن، "زینت" قرار گرفته است و کافران چون به دنیا دست یافته‌اند مؤمنان را مورد مسخره و تحقیر قرار می‌دهند.

در خلاصه ای از این آیات که از غم‌‌های حضرت رسول(ص) در سوره بقره است موارد ذیل جلب توجه می‌کند:

ظهور نفاق، اتحاد منافق با کافر بطور پنهانی، مخالفت شدید با پیامبران و نهایتاً به قتل رساندن آن‌ها، پنهان کردن حق، مسخره کردن، میل به دنیا و زینت آن در چشم کافران و منافقان، به کمک کافران و مشرکان و منافقان آمدنِ لشکر جن و انسِ فاسد از سوی سلطان همه آن‌ها یعنی ابلیس، و ظهور نفس امّاره از درون که حسادت در رأس آن است بخشی از دشمنی‌‌های مخالفان حضرت رسول(ص) در این سوره است.

 

سوره انفال (آیات 30 و 31)

سوره انفال هشتاد و هشتمین سوره انزالی از سوی خداوند به پیامبر اکرم(ص) است که بنابر روایت راویانِ سیر نزولی قرآن بعد از سوره بقره صورت گرفته است. استاد طباطبائی سال نزول این سوره را بعد از واقعه جنگ بدر میداند.[52]

در این سوره از مباحث مالی، صفات مؤمنان، داستان جنگ بدر، احکام جهاد، ضعف و ناتوانی مسلمانان که به تدریج به قدرت آن‌ها منجر می‌شود، حکم خمس و انفال، حکم اسیران جنگی و بالاخره مقایسه روزهای آخر حضور رسول(ص) در مکّه و آغاز هجرت او پرداخته که آیات 30 و 31 تشریح وضعیت آن روز حضرت رسول(ص) در برابر مشرکان است.[53] 

خداوند در این سوره می‌فرماید: " به خاطر آور هنگامی‌را که کافران نقشه می‌کشیدند که تو را به زندان بیفکنند یا به قتل برسانند و یا از مکّه خارج سازند، آن‌ها چاره می‌اندیشیدند و خداوند نیز تدبیر می‌کرد و خداوند بهترین چاره جویان است. "

در این آیه خداوند به تصمیم مشرکان برای برخورد با پیامبر(ص) در دارالنّدوه اشاره می‌کند که چند روز قبل از لیله المبیت (شبی‌که امام علی(ع) در جای حضرت رسول(ص) در بستر او خوابید تا پیامبر(ص) بتواند از مکّه خارج شود ) اتخاذ گردیده است که سه حالت داشت که با مکر و چاره‌اندیشی توأم بوده است:

اول: زندانی کردن رسول خدا(ص).

دوم: تبعید رسول(ص).

سوم: قتل و کشتن رسول(ص) که کشتن رسول(ص) را اتخاذ کرده و برای قتل او بسیج شدند. حال خداوند بعد از پیروزی در جنگ شرایط پیروزی آن روز بدر را با شرایطی که پیامبر(ص) در لیله المبیت داشته است مقایسه می‌کند.

 و سپس در آیه 31 می‌فرماید:

" و هنگامی‌که آیات ما بر آن‌ها خوانده می‌شود می‌گویند شنیدیم ما هم اگر بخواهیم مثل آن را می‌گوئیم این‌‌ها افسانه و نوشتارهای پیشینیان است." در این آیه وضعیت فرهنگی مشرکان و کافران چه در مکّه و چه در مدینه اشاره دارد. مشرکانی که اکنون در بدر به شمشیر مجاهدان اسلام به هلاکت رسیدند همان کسانی بودند که باور داشتند که قرآن نوشتاری از پیشینیان است و پیامبر(ص) با مطالعه متون پیشینیان، آن‌ها را به عنوان نظر خود و خدا ابراز نموده است. مشرکان مدعی بودند که مانند قرآن را آن‌ها نیز می‌توانند بنویسند و ارائه دهند. برای فهم ارزش جنگ بدر و دست آوردهای آن باید سری به تاریخ بزنیم.

گوشه ای از دستاوردهای رسول اکرم(ص)

بعثت و نهضت پیامبر اکرم(ص) با کلمه توحیدی لا اله الا ا... آغاز شد. پیامبر (ص) به همه اعلام کرد که بگوئید که خدایی جز خدای یکتا نیست تا رستگار شوید  و از خاک دنیا سر بیرون آورید و بهشت آخرت را تصرف کنید. این کلمه دو بخش بود: "لا اله" یعنی نفی همه خدایان دروغین و نفی توکّل و توسّل به آن‌ها و کنار گذاشتن همه فرهنگ‌‌ها، عادات، باورها، مراسم و سلوکی که از قبول "اله"‌‌ها در جامعه به وجود آمده است. یعنی همه روابط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، قضاوت، پرورش و ... که بر پایه شرک و کفر شکل گرفته باید برچیده شود. بخش دوم این کلمه، "الا ا..." است که شامل تمام ارزش‌‌ها، باورها، جهان بینی، اعتقادات، عدالت اجتماعی، عبادات، اخلاق، احکام، خلق، عرفان و ... می‌باشد که می‌بایستی جایگزین گردد و هر فرد مسلمان با تمام وجود خود به سوی آن‌ها گرایش پیدا کند. همه انبیاء از حضرت آدم(ع) تا حضرت خاتم(ص) در این منش و سلوک و باور قدم نهاده‌اند. پیامبر اکرم حضرت محمد(ص) در زمان و مکانی به دنیا آمد که آخرین دستاوردهای شرک در عقب افتاده‌ترین جامعه انسانی آن زمان واقع شده بود. در حجاز مردمی‌مشرک و کافر و ظالم با اعتقادات شرک آمیزی که توهین کامل به انسانیت هر انسان بود زندگی می‌کردند و بر باور عقاید آباء و اجداد خود و بدون کمترین تأمّل و تحقق در چرایی دانسته‌‌های فکری و فرهنگی موجود بودند. انگیزه زندگی آنها بهره وری مادی و لذت‌‌های شهوانی و ... بود؛ جوامعی که در آن‌ها یک گروه‌اندک حاکم و بقیه مردم یا برده و کنیز و یا خادم و خدمت گذار آن‌ها بودند.

مبارزه با اله‌‌ها و فرهنگ‌‌های آن‌ها

آنچه که با ظهور اسلام در بُعد "لا اله" آن  اتفاق افتاد بسیار وسیع و غیرقابل اندازه گیری است امّا بطور خلاصه و محدود می‌توان موارد ذیل را طرح و بررسی نمود:

  1. ریاست و سروری سران حاکم و حاکمان مشرک، یهودی و یا مسیحی شهرها و قبیله‌‌های عرب در مکّه و مدینه و بادیه‌‌ها همه به نابودی کشیده شد و در اندک سالهایی، با گسترش اسلام، کشورهای دیگری همچون ایران، روم، حبشه، یمن و ... به این فروپاشی مبتلا شدند و نظام‌‌ها و فرهنگ‌‌های ظالمانه آن‌ها به کلّی نابود شدند.
  2. فرهنگ بومی‌و آباء و اجدادی جزیره العرب در مدت دو تا سه دهه بکلی فرو ریخت یا اصلاح گردید. این واقعه برای همه بزرگان مشرک و کافر و یهودی عرب بسیار سنگین و غیر قابل تحمّل بود.
  3. اکثریت پیمان‌ها و قراردادهای ظالمانه بین قبایل و شهرها، بین حاکمان و مردم، بین ثروتمند و فقیر، بین ارباب و برده، بین مردان و زنان و ... ‌‌بی‌اعتبار گردیدند و از کار افتادند و یا بعضاً اصلاح و پاک گردیدند.
  4. میدانیم که در طول تاریخ بشر از حضرت آدم(ع) به بعد قوانین ظالمانه، ستم‌‌ها، فرهنگ‌‌های مبتذل، فحشا، قمار، برده داری، باورهای غلط، دنیاپرستی، مال پرستی، نژادپرستی، ستم به زنان و فروپاشی شخصیت و حقوق آن‌ها و ... بر جهان حاکم بوده است و پیامبرانی که به بعثت برگزیده می‌شدند بنابر نیاز زمان و شرایط دوران  خود با یک چند نوع از این تحریفات درگیر شده‌اند. امّا حضرت رسول اکرم(ص) از سوی خداوند مأمور شد که به یکباره در ظرف 23 سال با کلّ قوانین و فرهنگ‌‌ها و ظلم‌‌های بنیادی و ... به مبارزه برخیزد و همۀ آن‌ها را ملغی کند. این انقلابِ براندازنده، صدایِ شیطان و قبیله‌‌های او را در آورد و کِشته‌‌های یک تاریخ آن‌ها را بر باد داد.
  5. وجود جن‌‌های فاسد و شیاطین و ابلیس به عنوان موانع اصلی هدایت و عدالت توسط حضرت رسول(ص) معرفی گردید و به اثبات رسید، و راه‌‌های مبارزه با آن‌ها آموزش داده شد.
  6. قرآن و پیامبر(ص) پرده از چهرۀ پیچیدۀ نفاق درون آدمی‌دریدند و ماهیت آن را فاش کردند، روش منافقان را ‌ترسیم و تبیین کردند و این بُعد پنهان بشر را که به وسیله شیطان هدایت می‌شود را کاملاً باز و هویدا کردند. ایشان اعلام نمودند که بعد از کفر و شرک، نفاق و منافق در میان مسلمانان حکومت می‌کند و بوزینه وار و حیوان وار از منبر رسول(ص) هم بالا خواهند رفت.

جایگزینی الله به جای اله

همانطور که گفته شد قرآن کریم افراط‌‌ها و تفریط‌‌های فراوانی که در جهان در میان فرهنگ و روابط اجتماعی بین مردم و قبائل وجود داشت را یکی پس از دیگری در هم ریخت. فرهنگ‌‌هایی که جز ستم و ظلم در حق مردم ضعیف چیز دیگری را فراهم نمی‌کرد و اندک ظالمان و حاکمان بر اکثریت مردم حکم می‌راندند. اصولاً یکی از اهداف نهضت‌‌های عزیز و محترم انبیاء در طول تاریخ بر علیه همین ‌‌بی‌عدالتی‌‌ها بوده است. قرآن در تعریفِ بعثت انبیاء می‌فرماید: "ما رسولان خود را با معجزات روشن گسیل داشتیم و همراه ایشان کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم را به عدالت خوی دهند و آهن را که نیروی شدید در آن است و منافع بسیار دیگری برای مردم دارد نازل کردیم تا با سلاح‌‌های آهنین از عدالت دفاع کنند و ..."[54]. عدالت و اعتدال در همه زمینه‌‌ها منظور نهضت انبیاء است و اکنون آخرین منجی، یعنی پیامبر اکرم(ص)، بر قلّه عدالت و اعتدال ایستاده بود تا با کمک وحی و بیّنات و آهن و شمشیر و به کمک قیام مؤمنان و همراهی آنان عدالت و قسط را به اجرا درآورد.

این قیام برای اعتدال و قسط در موارد ذیل توصیه گردید:

  1. اعتدال در اقتصاد:

 الف ـ خرید و فروش و معاملات را تجویز امّا ربا و افزون طلبی ‌را تحریم نمود و فرمود: وَ اَحَلَ الله البَیعَ وَ حَرَّمَ الرِبوا.[55]

ب ـ قراردادهای اقتصادی و پیمان نامه‌‌ها را محترم شمرد و تخلف از هر نوع قرارداد در بین انسان‌ها را منع کرد و فرمود: یا اَیُهَا الَذینَ آمَنواء اَوفُوا بِالعُقُودِ. ای کسانی که ایمان آوردید به عقود و پیمان‌های خویش وفا کنید.[56]

 

 

 

  1. عدالت در قضاوت:
  2. و فرمود: اِذا حَکَمتُم بَینَ الناسِ اَن تَحکُمُوا بِالعَدلِ. و هنگام داوری و قضاوت، راه عدالت را در پیش گیرید.[57] و همچنین فرمود: اِعدِلُوا هُوَ اَقرَبُ لِلتَّقوی. عدالت بورزید زیرا آن به تقوی و پرهیزکاری نزدیک‌تر است.[58]
  3. عدالت در سخن گفتن:

فرمود: وَ اِذا قُلتُم فَاعدِلُوا وَ لَو کانَ ذا قُربی. به هنگام سخن گفتن حق و عدالت را رعایت کنید گرچه به ضرر خویشان شما باشد.[59]

  1. عدالت درباره خویشان و نزدیکان:

و فرمود: اِنَّ ا... یَامُرُ بِالعَدلِ وَ الاِحسانِ وَ ایتای ذِی القُر‌‌بی‌... . خداوند شما را به عدل و نیکی و احسان برای خویشاوندان اکیداً فرمان می‌دهد ... .[60]

  1. اعتدال در عفو و انتقام:

فرمود: " فَمَنِ اعتَدی عَلَیکُم فَاعتَدُوا عَلَیهِ بِمِثلِ مَا اعتَدی عَلَیکُم. "[61] هر کس بر شما تعدی کند شما نیز به‌اندازه وی از او انتقام بگیرید. و همچنین فرمود: " وَ مَن قُتِلَ مَظلُوماً فَقَد جَعَلنا لِوَلِیِّه سُلطاناً فَلا یُسرِف فی القَتل "[62] هر کس مظلوم کشته شود به ولیِّ او اجازه قصاص داده ‌‌شده ‌است ولی او هم نباید در قتل اسراف ورزد.

  1. اعتدال در بهره وری مادی از دنیا و توجه به رسیدن به معنویت و زندگی در آخرت.

همانطور که بارها در این مقالات تأکید گردیده است که حیات مادی و دنیایی انسان سرمایه زندگی در آخرت اوست هر انسانی برای زندگی آخرت خود خلق ‌‌شده‌است و محل زندگی او در آخرت با توجه به نوع زندگی اش در دنیا معین و مشخص می‌شود. زندگی در بهشت، در برزخ و در قیامت قابلیتی است که هر انسان باید آن را کسب کند تا در کنار خداوند زندگی جاوید کند چرا که خداوند، بشر را جانشین خود در زمین قرار داده است تا توانایی زیستن در کنار خدا را در زمین کسب نماید و در بهشت همنشین او گردد. بنابراین بهره وری از زندگی مادی در دنیا هیچ گاه نباید هدف زندگی در دنیا باشد بلکه هر نوع بهره وری با توجه به نتیجه ای است که در آخرت برای هر فرد ایجاد می‌کند. بر این اساس، انزوای از مادیاتِ دنیا و یا برعکس، حرص و شهوت در داشته‌‌های دنیا هر دو خطا است و راهی معتدل بین این دو باید جست. قرآن می‌فرماید: " وَابتَغَ فیما ءاتاک ا... الدّارَ الاخِرَهَ وَ لاتَنسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُنیا " در آنچه خدا( از اموال دنیا ) به تو داده است آخرت را بطلب[63]  و می‌فرماید:      " قُل مَن حَرَّمَ زینَهَ الله الَّتی اَخرَجَ لِعِبادِه وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِزق " بگو چه کسی زینت‌‌های الهی را که خداوند برای بندگان خود آفریده است و روزی‌‌های پاکیزه را حرام کرده است؟[64]

همچنین قرآن تأکید می‌کند که همه مردم بدانند هر کاری که در دنیا انجام می‌دهند حتی به‌اندازه یک ذرۀ کوچک پاداش یا جزای آن را در دنیا و آخرت به دست می‌آورند، و می‌فرماید: " فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّهٍ خَیراً یَرَه وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَه " هر کس به‌اندازه ذره ای کار نیک انجام دهد پاداش آن را خواهد دید و هر کس به‌اندازه ذره ای عمل بد انجام دهد کیفر آن را خواهد کشید.[65]

  1. اعتدال در مصرف و بهره وری:

خداوند در قرآن به‌شدّت با اسراف مخالفت ورزیده است و می‌فرماید: " لا تُسرِفُوا اِنَّهُ لایُحِبُّ المُسرِفین " اسراف نکنید زیرا که خداوند مسرفان را دوست ندارد.[66] همچنین می‌فرماید: " اِنَّ المُبَذِّرینَ کانُوا اِخوانَ الشَّیاطین " اسراف کنندگان برادر شیطانند.[67] اگر دقت شود کسانی که اعتدال در مصرف و بهره وری را از دست دهند از محبت خدا دور شده و برادر شیطان‌ها می‌گردند.

  1. اعتدال در بخشش:

مؤمن حتی در بخشش و کمک به دیگران نیز باید معتدل باشد هیچ گاه نباید به‌اندازه ای بخشش کند که دستش از ادامه کار خیر بسته شود و می‌فرماید: " وَ لاتَجعَل یَدَکَ اِلی عُنُقِکَ وَ لاتَبسُطها کُلَّ البَسطِ فَتَقعُدَ مَلُوماً مَحسُورا " نه دستت را بر بذل و بخشش ببند و نه آن را بیش از حد بگشای تا مورد سرزنش قرار گیری و از زندگی فرومانی.[68]

و ... .

این لا اله و در کنار آن الا ا... راه پر پیچ و خم و سنگلاخ بین انسان و خداوند بین دنیا و بهشت و ... را هموار و قابل پیمایش نمود. در یک چنین شرایطی بندگان خداوند می‌توانستند قابلیت زندگی در کنار خدا را به دست آورند، فهم زندگی برای آخرت را کشف کنند و دنیای خود را مزرعه آخرت نمایند. پیامبر(ص) وجود ملائک و فرشته‌‌های عظیم و مهربان را برای مردم تبیین کرد و غیب را راهنمای زندگی دنیا دانست و به آن‌ها فهماند که بدون دخالت غیب در زندگی انسان پیمودن راه تعالی بسیار سخت خواهد بود. در این راه هزاران معجزه ای که حضرت رسول(ص) خود به اذن خداوند آن‌ها را انجام داد بیانگر و اثبات کننده این باور بود. او توانست در آن مدت اندک، بزرگان و عزیزانی همچون حضرت علی(ع)، سلمان، ابوذر، حمزه، مصعب ابن عُمیر، عماد و ... و در کنار آن‌ها زنانی مانند: حضرت فاطمه(س)، ام سلمه و ... را به عنوان الگو به کل تاریخ ارائه نماید و این همه بخش کوچکی از دستاوردهای آن مرد بزرگ در طول زندگی اش بود. این دستاورد‌‌های عظیم که در تاریخ بشر ‌‌بی‌مانند است یکی از دلایل مخالفت‌‌های شدید مشرکان و کافران در مکه و سپس منافقین در مدینه با حضرت رسول(ص) بود. هم کافرین و هم منافقین به خو‌‌بی‌دریافتند که تمام فرهنگ و داشته‌‌های جاهلی آن‌ها در حال فروپاشی است و تغییر بنیادهای اصلی جامعه برای آن‌ها بسیار سخت و دشوار بود. منافقین در مدینه در ابتدا جمعیت اندکی بودند که بتدریج که قوانین الهی نازل می‌شد و بنیاد باورها و فرهنگ‌‌های جاهلی را عوض می‌کرد، مسلمانانی بودند که تاب و تحمل نداشتند و آهسته آهسته به منافقین پیوستند و شدت این گرایش در سال‌‌های آخر عمر پیامبر(ص) سرعت بیشتری گرفت به طوری که اکثریت مطلق از آنِ منافقین گردید. در ماه‌‌های آخر عمر حضرت رسول(ص) این اکثریت منافق بر همه ارکان‌های جامعه الهی دست یافته و به دنبال برگرداندن قوانین به سبک جاهلی بودند.

از هجرت تا غزوۀ بدر

رسول خدا(ص) در هجرت خود به سوی مدینه قدم گذاشت. در بین راه معجزات متفاوتی از وی دیده ‌‌شده‌است. از جمله آن‌ها این بود که شخصی به نام سراقه بن مالک از سوی مشرکین مأمور شد که حضرت را به قتل برساند و او خود را به حضرت رسول(ص) رسانید. سراقه به پیامبر(ص) نزدیک شد و پیامبر(ص) دست به دعا برداشت و فرمود: خداوندا او را بگیر. سراقه دست به کمان برد و قصد انداختن تیر کرد که پای اسبش در زمین فرو رفت، به زمین افتاد و فهمید که خطر او را تهدید می‌کند. با التماس از پیامبر(ص) خواست او را ببخشد و دعا کند اسبش از خاک بیرون بیاید و قول داد که دست از مزاحمت رسول(ص) بر دارد. پیامبر(ص) دعا کرد و پاهای اسب او از خاک بیرون آمد. سراقه از پیامبر(ص) دور شده و در سر راه خود هر کس که به دنبال پیامبر(ص) بود را نصیحت می‌کرد که منصرفش کند.

یا اینکه پیامبر(ص) در بین راه به خیمه زنی به نام ام معبد رفت و او بچه مریض داشت و پیامبر(ص) به اذن خداوند او را شفا داد و گوسفندان او را که کم شیر داشتند پر شیر کرد.

سپس پیامبر(ص) به شهر قباء وارد شد و در درّه ای فرو آمد و اولین نماز جمعه را در قباء با مردم آنجا برگزار کرد[69] ، برای مردم سخنرانی نمود و این اولین سخنرانی در نماز جمعه بود. پیامبر(ص) دوشنبه به قباء رسید و تا جمعه که نماز جمعه را در قباء افتتاح کرد در آنجا ماند، از دوشنبه تا پنجشنبه در قباء مسجدی بنا کرد و جمعه در آن نماز جمعه خواند.

بعد از 3 روز اقامت حضرت رسول(ص) در قباء، حضرت علی(ع) نیز بعد از انجام وظایفی که پیامبر(ص) به وی محول کرده بود به قباء نزد پیامبر(ص) رسید.[70] کاروان هفت نفری علی(ع)، تشکیل شده از چهار زن و سه مرد، به قباء رسیدند. چهار زن عبارت بودند از: حضرت فاطمه زهرا(س)، فاطمه بنت اسد مادر حضرت علی(ع)، فاطمه دختر زبیر و ام اَیمن. اکثر تاریخ نویسان اسامی‌این چهار زن را تأیید کرده‌اند. (همانطور که ملاحظه می‌شود هیچ نامی‌از دختران دیگر پیامبر(ص) در بین این افراد نیامده است در حالی که همه آن‌ها در خانه رسول(ص) زندگی می‌کردند و تا آن تاریخ ازدواج نکرده بودند. بعضی از تاریخ نگاران بیان کرده‌اند که اصولاً پیامبر(ص) دو دختر به نام زینب و ام کلثوم نداشته است که ما در آینده به آن خواهیم پرداخت.) حضرت علی(ع) در راه با کفّار درگیر شده بود و زخم‌‌هایی هم برداشته بود و چون خود پیاده آمده بود تمام پایش تاول زده بود. وقتی که در آغوش رسول(ص) قرار گرفت، پیامبر(ص) با معجزه ای زخم‌‌های حضرت علی(ع) را شفا داد و سپس فرمود: " علی جان هر مؤمنی که خدا قلبش را به ایمان آزموده است، تو را دوست می‌دارد و تو را دشمن نمی‌دارد مگر منافق و کافر. "

پیامبر(ص) عزم مدینه نمود و محل استقرار خود را به فرو نشستن شتر خود محول کرد و آن شتر در زمین دو کودک یتیم به زمین نشست. پیامبر(ص) با خرید آن زمین آنجا را برگزید[71] و خانه و مسجد خود را در این محل بنا کرد.[72] پیامبر(ص) در ماه ربیع الاول به مدینه وارد شد و در ماه صفر در خانه و مسجد خود بعد از بنا شدن مستقر گردید. در این مدت عده ای از مردم مدینه به اسلام پیوستند مگر چند گروه . سپس پیامبر(ص) میان مؤمنان عهد اخوت بست و با یهود که در حوالی مدینه بودند صلح نمود و اجازه داد آن‌ها بر دین خود باشند و با آن‌ها عهد نامه ای را نوشت به شرط اینکه دین اسلام را یاری کنند. سپس پیمان اخوت و برادری بین مؤمنان برقرار کرد؛ خود نیز دست حضرت علی(ع) را گرفت و با او عهد اخوت بست.[73] پیامبر(ص) نماز جماعت را بر پا نمود و به تدریج فرهنگ اسلامی‌را جایگزین فرهنگِ از پا در آمده ی مدینه کرد.

واقدی می‌نویسد: " اولین پرچمی‌که پیامبر(ص) برای مبارزه با کفّار برافراشت، آن را به حمزه بن عبدالمطلب سپرد تا به کاروان قریش حمله کند و این در هفتمین ماه هجرت در ایام ماه مبارک رمضان بود.[74] در کتاب طبقات ابن سعد آمده است که در 10 سال هجرت پیامبر(ص) در مدینه 27 غزوه به رهبری شخص پیامبر(ص) و 47 سرّیه(جنگ‌‌هایی که پیامبر(ص) در آن حضور نداشت) انجام ‌‌شده‌است که روی هم 74 غزوه و سرّیه می‌باشد.[75] در اولین نبرد، حضرت حمزه سیدالشهداء با 30 مرد برای مبارزه با مشرکین رفت[76] و این سپاه با سپاه ابوجهل که 300 نفر همراه او بودند رو به رو شد امّا با واسطه ای که بین آن‌ها رفت و آمد کرد این جنگ به صلح انجامید و نبردی صورت نگرفت.[77] در دوازدهمین ماه هجرت پیامبر(ص) به اولین غزوۀ خود یعنی غزوه أبوَاء[78] رفت. او سعد ابن عباد را جانشین خود در مدینه کرد و پرچم لشگر را به دست حضرت حمزه(ع) داد. تمام یاران پیامبر(ص) در این غزوه از مهاجرین بودند. با این حال با دشمنی رو به رو نشدند و بعد از پانزده روز به مدینه بازگشتند[79]. سپس غزوۀ بواط اتفاق افتاد که پیامبر(ص) با 200 نفر برای جنگ با کاروان‌های قریش خارج شد امّا میان آن‌ها تلاقی صورت نگرفت و رسول خدا(ص) به مدینه برگشت[80] یک ماه بعد غزوۀ دیگری پیامبر(ص) انجام داد که در آن پرچم به دست حضرت علی(ع) بود و زید بن حارثه در مدینه جایگزین گردید. در این غزوه پیامبر(ص) به دنبال کسی رفت که به گلّه‌‌های مدینه دستبرد می‌زد. او که کُرز نام داشت گریخت و پیامبر(ص) به مدینه بازگشت، این غزوه را غزوۀ کُرز نام کردند.

 در شانزدهمین ماه هجرت، پیامبر(ص) به غزوۀ ذوالعُشَیره رفت و پرچم سفید اسلام را به دست حمزه ابن عبدالمطلب داد و با 150 نفر از مهاجران که خود داوطلب بودند و به دنبال کاروان قریش که از مکّه به شام می‌رفت، رفتند و وقتی به محل ذوالعشیره که نزدیک شهر یَنبُع بود رسیدند.[81] کاروان قریشیان مکّه چند روزی بود که از آنجا عبور کرده بودند این خبر به گوش مشرکین قریش رسید و برای حفظ کاروان‌های خود سپاه فراهم آوردند. اینگونه مقدمات غزوۀ بدر آماده شد و در اندک زمانی بعد از این نبرد، بدر رخ نمود.[82] امّا کمی‌قبل از غزوۀ بدر، سریۀ عبدا... بن جَحش اتفاق افتاد. عبدا... جحش با دوازده نفر به یک کاروان تجاری مشرکان حمله و اموال آن‌ها را مصادره کرد. دو تن اسیر و چند نفر از مشرکین نیز کشته شدند. این اولین غنائمی‌بود که نصیب مسلمانان گردید[83] . چون این حادثه در ماه‌‌های حرام بود و جنگیدن در ماه حرام جایز نبود، در بین مردم مدینه ولوله ای به وجود آمد و منافقان و یهودیان شروع به تبلیغ بر علیه مسلمانان کردند. سپس آیه ای نازل شد که در آن خداوند ضمن منع مسلمانان از جنگ در ماه‌‌های حرام، اعلام کرد:

  1. باز داشتن مردم از انجام حج(که در ماه حرام است).
  2. کفر ورزیدن به خداوند(به ویژه در ماه‌‌های حرام).
  3. اخراج مسلمانان از مکّه.

از جنگیدن در ماه‌‌های حرام بدتر است و فرمود: " الفتنه اکبر من القتل " فتنه بالاتر از قتل و جنگ است.

بعد از این آیه مسلمانان تبرئه شدند و پیامبر(ص) غنائم را بین آن‌ها تقسیم کرد.[84] در همین ایام قبله به سوی مکّه تعیین گردید، روزه در ماه رمضان نیز واجب شد و اولین نماز عید فطر را پیامبر(ص) در خارج از مدینه بر پا کرد.[85] آنچه که از لا به لای صفحات سیره نویسان تاریخ می‌توان فهم کرد این است که از زمان هجرت حضرت رسول(ص) از مکّه به مدینه تا آغاز جنگ بدر، پیامبر(ص) دست به اقدامات خاصی زده که بعضی از آن‌ها به شرح ذیل است:

  1. آماده سازی سپاه و سازماندهی لشگر برای رویارویی با مشرکان.
  2. تعیین و آزمایش فرماندهان برای برگزیدن فرماندهان لایق در سریّه‌‌هایی که به آن‌ها محول می‌کرد.
  3. حمله به کاروان‌هایی از مشرکان که از مکّه برای تجارت به شام می‌رفتند و یا بالعکس و مصادره اموال آن‌ها.
  4. خط کشی میان مؤمنان با گروه‌‌هایی که در مدینه بودند مانند مشرکان مدینه، منافقان مدینه، منافقان درون مسلمانان، یهودیان مخالف و دشمن اسلام و ... .
  5. دادن آگاهی‌‌های متفاوت به مردم برای دور کردن فرهنگ جاهلی از آن‌ها.
  6. بستن عقد اخوت و برادری بین مهاجرین و انصار و مؤمنان با یکدیگر.
  7. در ادامه باور به حضور خداوند در لحظه لحظه زندگی انسان در مدینه نیز این موضوع به‌شدّت از سوی حضرت رسول(ص) پیگیری و گوش زد می‌گردید و با بیان اینکه خداوند در این لحظه‌‌ها از مؤمنین خود دفاع می‌کند.( اِنَ الله یُدافِع علی الذین آمنوا)[86] 
  8. پیامبر(ص) با همه وجود به مؤمنان می‌فهماند که عالم دیگری در کنار این عالم وجود دارد که عالم غیب است، این عالم را به ویژگی‌‌های ذیل تبیین می‌نمود:

الف ـ وجودی ‌‌بی‌نهایت از ملائک و فرشتگانِ متفاوت با کارایی‌‌هایِ مختلف در این عالم وجود دارد. ملائک بزرگی همچون: جبرئیل، روح، میکائیل، اسرافیل و... .[87]

ب ـ عالم غیب فرشتگان نسبت به عالم مادی یعنی ناسوت ‌‌بی‌تفاوت نیستند و در حرکت این عالم به سوی خداوند بشدِت فعال هستند. اصولاً بدون دخالت عالم ملکوت در عالم ناسوت(جهان مادی) امکان برپایی این عالم به وجود نمی‌آید. خداوند انواع فرشتگان را به عنوان محافظ، راهنما، وقایع نگار، اطمینان دهنده و ... بر آدمیان گماشته است که یکی از وظایف آن‌ها یاری کردن به مؤمنان در روزهای سخت است. این حضور، در جنگ‌‌ها قوی‌تر دیده می‌شود و اکنون در آستانه جنگ بدر همه در انتظار یاری ملائک به اذن خداوند به سر می‌برند. معجزات کثیری که در مکّه اتفاق افتاد، در مدینه به اوج خود رسید.

ج ـ سرای اصلی زندگی انسان عالم آخرت است که با مرگ هر انسانی آغاز می‌شود و نهایتاً قیامتی بزرگ بر سر راه همه جهان ملکوت و ناسوت در راه است.

د ـ و بهترین زندگی در عالم آخرت به بهترین مرگ در دنیا وابسته است و بهترین مرگ که همانا شهادت است به بهترین زندگی در دنیا گره خورده و بهترین زندگی، زندگی در راه خدا و عبادت و بندگی، اخلاص، تقوی، جوانمردی، کنترل میل افراطی به مادیات، قدرت، شهوت و ... است.

و... .

  1. آگاهی مستمر دادن به باور حضور شیطان و نفس اماره و جن و انسان‌های شیطان زده در سر راه انسان‌ها و راه‌‌های مبارزه با آن، و اینکه همه این‌‌ها زمانی موفق می‌شوند که میل انسان به دنیا -که لعب و لهب است- از حد عادی آن خارج شود و... .
  2.  باور به دعا و دعاگویی، که عالم غیب و امداد آن از سوی خداوند را به کمک انسان‌ها می‌آورد. اینکه دعا پلی است بین غیب و شهود.
  3.  تبیین تدریجی احکام اصولی و فروعی دین اسلام. بخشی که قبل از جنگ بدر اتفاق افتاده عبارت است: تغییر قبله از بیت المقدس به مکّه، روزه در ماه رمضان، جهاد، غنیمت، خمس غنائم جنگی و طهارت با آب و خاک. شیخ صدوق در کتاب خصال می‌نویسد: که اول طهارت با سنگ بود سپس با آب صورت گرفت و آیه اِنَ الله یُحِبُ التوابین وَ یُحِبُ المُتَطهرین، به جهت تطهیر با آب سنّت و شرعیت گردید.[88]

و ... .

  1.  بستن پیمان نامه با یهودیان مدینه. همانطور که قبلاً گفته شد پیامبر(ص) خطی بین مؤمنان با یهودیان رسم کرد و محدوده ارتباط با آن‌ها را تعریف نمود. درآن زمان سه طایفه از یهود در اطراف و شهر مدینه زندگی می‌کردند. یهود بنی قریظه ـ یهود بنی نظیر و یهود بنی قینقاع. نمایندگان آن سه طایفه نزد حضرت رسول(ص) آمدند و پیمان نامه ِعدم تعرض با مسلمین بستند و قول دادند که نه به ضرر و نه به نفع مسلمین باشند و کسی از دشمنان رسول(ص) را یاری نکنند. نماینده یهود بنی نظیر حی بن اخطب بود و وقتی که به قوم خود برگشت به آن‌ها گفت یقیناً محمد(ص) همان پیامبری است که ما منتظر آن بودیم امّا من پیوستآن بودیم امّا من پیوسته دشمن ‌‌بی‌امان او خواهم بود زیرا نبوّت از نسل اسحاق خارج شده و به نسل اسماعیل رفته است و ما هیچ وقت تابع نسل اسماعیل نیستیم. نماینده یهود بنی قریظه کعب ابن اسد بود و نماینده یهود بنی قینقاع شخصی به نام مُخَیریق بود آن دو به حضرت رسول(ص) ایمان آوردند و در برگشت به قوم خود، پیامبر بودن حضرت را تأیید کردند و از آن‌ها خواستند که  همگی مسلمان شوند امّا هر دو قوم بنی قینقاع و بنی قریظه با نمایندگان خود به مخالفت برخواستند و زیر بار حرف آن‌ها نرفتند و بر کیش خود ماندند.[89] مخیریق بعد از مسلمان شدنش در جنگ اُحد در دفاع از اسلام به شهادت رسید و اموالش را به رسول خدا(ص) بخشید. او مرد بسیار ثروتمندی بود، از جمله اموالی که به حضرت رسول(ص) بخشید هفت قطعه ملک و باغ بود که تمام مخارج رسول خدا(ص) از آن تأمین می‌شد. اسامی‌این باغ‌‌ها عبارت بود از: دلال، عواف، حسنی، صافیه، مشربه ام ابراهیم، میثب و برقه.[90] بعد‌‌ها ماریه قبطیه یکی از همسران رسول(ص) در مشربه ام ابراهیم زندگی کرد که مادر ابراهیم پسر حضرت رسول(ص) بود که آن پسر در کودکی فوت نمود.

آیات منافقین در قرآن

در کنار رنج‌‌های عظیمی‌که پیامبر اکرم(ص) در مکّه از تهمت‌‌ها و شدت‌‌ها و قتل‌‌ها و ستم‌‌ها و ... از مشرکین تحمل کرد اکنون بعد از هجرت در مدینه، در آستانه تشکیل نظام الهی بر پایه عدالت و بندگی با دو مشکل و دو طایفه مشکل ساز رو به رو گردید. یکی طایفه یهودیان مدینه با ویژگی‌‌های خاصی که در دشمنی با پیامبر(ص) داشتند و دیگری پیدا شدن گروه‌‌های خطرناکی که به ظاهر مسلمان شده بودند امّا در باطن اعتقادی به اسلام نداشتند. این هر دو گروه یعنی یهودیان و منافقان به طور پنهانی با مشرکین متحد می‌شدند و با آن‌ها همکاری یا در جهت تقویت مشرکان شایعات زیادی را در جامعه تازه تأسیس مسلمانان ایجاد می‌کردند و به تضعیف روحیه و توان مسلمانان می‌پرداختند. یهودیان و مشرکان هر کدام ویژگی‌‌های رفتاری و فرهنگی و اخلاقی خاصی داشتند امّا در بسیاری از این ویژگی‌‌ها با یکدیگر مشترک بودند. همین ویژگی‌‌های مشترک، این دو گروه را به یکدیگر نزدیک‌تر می‌نمود. قرآن در آیات مختلف ویژگی‌‌های هر دو گروه را بیان و حتی ویژگی‌‌های مشترک آن‌ها را نیز تشریح نموده است. ویژگی‌‌هایی نظیر دروغ گویی، پیمان شکنی، فساد، وابستگی به شیطان، دنیا دوستی، مال دوستی و ... . همین ویژگی‌‌های مشترک باعث می‌شد که منافقان و یهودیان با هم متحد باشند و پنهانی بر علیه مسلمانان توطئه کنند. از سوی دیگر هر دو دسته یعنی اهل کتاب مدینه و منافقان با مشرکین مدینه و مکّه ارتباط نزدیک و همکاری‌‌های پنهان داشتند. منافقان که به ظاهر مسلمان بودند دوستان و یاران خود را از میان اهل کتاب و مشرکین بر می‌گزیدند. خداوند می‌فرماید: بشارت به منافقین بده که به عذاب الیم دچار خواهند شد چون دوستان خود را نه از مؤمنان بلکه از کافران انتخاب کرده‌اند. الَذینَ یَتَخِذونَ الکافرین اولیاء.[91] بنابراین غم بزرگ‌تر پیامبر اکرم(ص) در مدینه دوستی یهود و با مشرکان و کافران و منافقین بود که متحداً بر علیه مسلمانان در حال توطئه و تخریب بودند. اکنون به بررسی مختصری از منافقان می‌پردازیم.

  1. سوره بقره از آیات 8 تا 20. (13 آیه)
  2. سوره آل عمران آیات 156 ـ 168. (2 آیه)
  3. سوره نساء آیات 137 ـ 139 تا 146. (8 آیه)
  4. سوره انفال، آیه 49. (1 آیه)
  5. سوره توبه آیات 43 تا 45 ـ 49 ـ 50 ـ 51 ـ 56 تا 59 ـ 62 ـ 63 ـ 64 تا 70 ـ 73 تا 87 ـ 94 تا 99 ـ 101 ـ  102 ـ 107 تا 110. (44 آیه)
  6. سوره احزاب آیات 12 تا 16 ـ 25 تا 27 ـ 29 تا 31. (8 آیه)
  7. سوره حشر آیات 11 ـ 12 ـ 16 ـ 17. (4 آیه)
  8. سوره منافقین 1 تا 4 ـ 5 تا 8. (7 آیه)

 مجموعا ً87 آیه.

8 سوره از 28 سوره مدنی، حاوی مطالبی‌درباره منافقین است که موضوعات مهمی‌را طرح کرده و یک سوره هم به اسم منافقین نازل ‌‌شده‌است.

بیشترین آیات نفاق در سوره توبه است که آخرین سوره انزالی بر حضرت رسول(ص) است. این آیات، بیانگر شدت عملیات منافقین در سال‌‌های آخر عمر حضرت رسول(ص) می‌باشد زیرا پیامبر(ص) شهادت خود را پیش بینی کرده بود.

منافقین خود چندین دسته بودند: دسته اول از مشرکین مدینه بودند که از همان ابتدای حاکم شدن رسول(ص) خود را به چهره مسلمان در آوردند و با لباس اسلام به جنگ اسلام آمدند. بسیاری از آن‌ها صبح ایمان می‌آوردند، شب کافر می‌شدند و دوباره صبح مسلمان می‌شدند و سپس کافر می‌شدند ... که این بیانگر آن بود که این دسته دائماً در حال رنگ عوض کردن بین ایمان و کفر بودند. سوره نساء پرده از این راز برداشته است.[92] دسته دوم منافقین کسانی بودند که به قصد دینداری به اسلام وارد شدند امّا سختی‌‌ها و ابتلائات آن را تحمل نکردند و به دسته منافقان پیوستند. اینان کسانی بودند که از میدان‌های جنگ فرار می‌کردند یا به قصد غنیمت گیری و انگیزه‌‌های دیگر با مسلمانان همراه می‌شدند. دسته سوم منافقین کسانی بودند که با آنکه از ایمان برخوردار بودند امّا میل به قدرت و جانشینی بر مناصب مهم حکومتی -و نه قصد قربت به سوی خدا- در کنار رسول(ص) حضور داشتند. این افراد ضربات سختی به اسلام وارد کردند. دسته دیگر منافقین کسانی بودند که با آنکه رسول(ص) را حمایت می‌کردند امّا از جانشین حضرت یعنی علی(ع) حمایت نکردند و در برابر پیامبر(ص) ایستادند. منافقین دسته اول و دوم بتدریج کمرنگ شدند ولی منافقین سوم و چهارم نهایتاً قدرت را در دست گرفتند.[93] همانطور که قبلاً گفته شد به لحاظ سیاسی و اجتماعی، تغییر قوانین جاهلی و حاکمیت عدالت و از بین رفتن ویژگی‌‌های قومی‌و قبیلگی به اضافه مخالفت با جانشین حضرت علی(ع) و حوادثی را که در وی می‌دیدند تفاهم مشترک بین همه گروه‌‌های منافق بود.

آیات نفاق و منافقین در سوره بقره

آیه 8 تا 20 سوره بقره در مورد صفات منافقین می باشد.

  1. می‌گویند به روز رستاخیز ایمان آورده ایم در حالی که ایمان ندارند.
  2. قصد فریب مؤمنان را دارند.
  3. در دل‌‌های آنان مرض است و خدا بر بیماری آن‌ها می‌افزاید.
  4. دروغگو هستند.
  5. خود را اصلاح گر میدانند.
  6. در حالی که اهل فساد هستند.
  7. آگاه باشید این‌‌ها مفسد هستند.
  8. ایمان داشتن را کار افراد سفیه و نادان میدانند.
  9. وقتی مؤمنان را می‌بینند می‌گویند ما ایمان آورده ایم.
  10.  وقتی با شیاطین خود خلوت می‌کنند می‌گویند یا با شما هستیم. 
  11.  تجارت آن‌ها تعویض گمراهی با هدایت است، هدایت را می‌فروشند و گمراهی می‌خرند.

با تثبیت اسلام در مدینه، عده ای بودند که نه شهامت و اعتقادی برای ایمان آوردن داشتند و نه قدرت و جرأت مخالفت علنی و واضح بر علیه مسلمانان. آن‌ها به ناچار به اسلام و ظاهر اسلامی‌روی آوردند در حالی که به هیچ وجه ایمان به آن نداشتند. قرآن کریم از این افراد به نام منافق یاد کرده است و چون ظاهری اسلامی‌داشتند شناخت آن‌ها مشکل بود و مردم نمی‌توانستند آن‌ها را شناسایی کنند. لذا قرآن مشخصات رفتاری و فکری و ظاهری و پنهانی آن‌ها را به صورت زیر بیان می‌کند تا مؤمنان بتوانند آن‌ها را در بیابند. این مشخصات از رفتار منافقین گاهی به خود مؤمنان نیز سرایت می‌کرد و مومنان رفتار منافقانه از خود نشان می‌دادند. گویا ویژگی‌‌های نفاق ریشه ای در نفس اماره و دنیادوست انسان‌ها دارد و اگر مؤمن نتواند نفس خود را مهار کند، نفاق همچون آتش فشانی از درون او فوران می‌کند. آنگاه شناسایی این مؤمنان که سابقه طولانی هم در ایمان دارند برای دیگران بسیار سخت می‌گردد. چنین شخصی می‌تواند جامعه ای را از مسیر ایمانی خودش دور کند و بسیاری از مؤمنان را در جاده هلاکت افکند.

در صدر اسلام با پیدایش این گونه منافقین، مسیر تاریخ اسلام دگرگون گردید. عدم تطابق بُعد درون و بیرون انسان‌ها از دیدگاه قرآن یک نوع بیماری و مرض است که خود فرد با اراده خود به آن تن می‌دهد. وقتی چنین شد خداوند به مرض و بیماری او می‌افزاید و او از درگاه خدا رانده خواهد شد و به عذاب الهی مبتلا می‌گردد و چون لازمه دو گانه زیستن دروغگویی دائم و مستمر است این عذاب الیم به واسطه دروغ‌‌های او به او وارد می‌شود.

حدیثی از حضرت رسول اکرم(ص) چنین می‌گوید: " سه صفت است که در هر کس باشد منافق است هر چند روزه بگیرد، نماز بخواند و خود را مسلمان بداند. کسی که در امانت خیانت کند ـ کسی که هنگام سخن گفتن دروغ بگوید و کسی که وعده می‌دهد و خلف وعده می‌کند. "[94]

امام صادق(ع) می‌فرماید: " ریا و ظاهرسازی درختی است که میوه ای جز شرک پنهان ندارد و اصل و ریشه آن نفاق است. "[95]

آیات 17 تا 20 سوره بقره

  1.  نور اندکی می‌افروزند تا اطراف خود را روشن کنند ولی خداوند آن نور را خاموش می‌کند و آن‌ها را در تاریکی که نتوانند ببینند رها می‌سازد.
  2.  آن‌ها کر و کور و گنگ هستند و از راه خطا بازنمی‌گردند.
  3.  انگشت در گوش می‌گذارند تا صدای طوفان و صاعقه را نشنوند امّا خداوند به آن‌ها احاطه دارد.
  4.  مانند کسی است که در تاریکی است و با نور رعد و برق طوفان، چند قدمی‌حرکت می‌کنند امّا با خاموش شدن آن توقف می‌نمایند.

این آیات شرح حال روانی و فکری منافق را تشریح می‌کند که با وجود برخورداری منافع خاص در میان‌جامعه مؤمنان و مسلمانان چون از درون فاسد هستند این برخورداری‌‌ها سودی برای آن‌ها ایجاد نمی‌کند و ظلمت‌‌ها و‌ترس‌‌ها و نگرانی‌‌ها از هر سو آن‌ها را در محاصره می‌گیرد. استاد علامه طباطبایی در تفسیر این آیات مطالب زیبایی را بیان کرده است.[96]

در جنگ اُحد که عده ی زیادی از مسلمانان شهید شدند تعدادی از منافقان در مدینه ماندند و از آمدن به جنگ خودداری کردند. وقتی خبر شهادت مسلمانان را شنیدند سخن پراکنی کردند که اگر مسلمانان کشته شده مثل آن‌ها در خانه‌‌هایشان می‌ماندند و به جنگ با مشرکین نمی‌رفتند کشته نمی‌شدند. آیه 156 سوره آل عمران اشاره ای است به سخنان فوق منافقان که خداوند می‌فرماید:

  1. این سخنان از آرزوهای باطل منافقان است و این آرزوها را خدا حسرت دل خواهد ساخت.
  2.  منافقان با آنکه ظاهر اسلامی‌دارند امّا وجود خداوند و قدرت او را در کنترل مرگ و زندگی انسان‌ها انکار می‌کنند. در حالی که همه مرگ‌‌ها به اذن خداست و زمانی که مرگ هر کس فرا رسد حتماً اتفاق می‌افتد. دوباره در آیه 168 سوره آل عمران خداوند سخنان منافقان را که در جنگ اُحد حاضر نشدند را زشت شمرده و آن‌هایی را که به جنگ نرفتند را مورد سؤال قرار می‌دهد که اگر راست می‌گویند مرگ را از جان خودشان دور کنند.

آیات 137 تا 146 سوره نساء درباره منافقین

  1.  منافقین به جای دوست شدن با مؤمنان، با دشمنان آنان از کفار و مشرکین دوست می‌شوند.
  2.  در این دوست شدن با دشمنان مؤمنان، آن‌ها می‌خواهند عزت و منزلت را از کفار و مشرکین کسب کنند حالی که عزت از سوی خداست. استاد طباطبائی ذیل تفسیر این آیات می‌فرماید: " دون المؤمنین کسانی از مشرکین عرب و به قولی یهود بودند که منافقان آن‌ها را یار و مددکار و دوست می‌گرفتند. "[97]

و دهها آیه دیگر در قرآن به منافقین پرداخته است که آیات آن ارائه گردید.

اهل کتاب در سوره آل عمران و نساء و دیگر آیات

سوره آل عمران 200 آیه دارد که در آن درباره جنگ بدر و جنگ احد آیاتی آمده است و در سال سوم هجرت نازل ‌‌شده‌است امّا بعضی‌‌ها نزول آن را در سال 10 هجرت به همراه مائده میدانند.

در آیه 13 این سوره اشاره کوتاهی به جنگ بدر و سپس از آیه 121 تا 128 دوباره به غزوه بدر برمی‌گردد و سپس از غزوه احد سخن به میان می‌آورد و در آیات 139 تا 144 به بررسی بیشتر   می‌پردازد. بخش‌‌هایی از این سوره درباره توحید و صفات خداوند و معاد و معارف اسلامی‌بحث می‌کند. قسمت‌‌هایی از آن درباره جهاد است و نتایج مهمی‌از آن گفته ‌‌شده‌است. همچنین شرح امدادهای الهی نسبت به مؤمنان و حیات جاویدان شهیدان راه خدا و در ادامه توصیه وحدت در بین مسلمین و تشریح بعضی از احکام نظیر: حج، امر به معروف و نهی از منکر، تولی و تبری، امانت داری، انفاق،‌ترک دروغ، مقاومت و صبر و شکیبایی در برابر مشکلات، ابتلائات و آزمایش‌‌های الهی، پرداخته است و لابلای آیات از پیامبرانی مانند: حضرت آدم(ع)، نوح(ع)، ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع)، و سایر انبیاء و داستان حضرت مریم( س ) و مقام این زن بزرگ  و ... سخن به میان آورده است.[98] بعضی از مفسرین، هشتاد و چند آیه از این سوره را درباره فرستادگان ومسیحیان نجران که در کوه‌‌های شمال یمن است میدانند[99] که حدود 60 نفر بوده‌اند. استاد طباطبایی می‌فرماید: سوره آل عمران این مقصود را دنبال می‌کند که مؤمنین را به توحید کلمه بخواند و آن‌ها را تشویق کند تا هر چه زودتر یک پارچه شوند و خود را برای مقابله با دشمنان یهود و نصارا و مشرکین آماده سازند زیرا دشمن یکپارچه ‌‌شده‌است.[100] در این سوره سخن از مباهله مسیحیان نجران با خاندان رسول(ص) نیز آمده است که در آیه 61 بیان گردیده است. این سوره بنابر روایت راویان سیر نزول قرآن هشتاد و نهمین سوره انزال شده بر قلب مصفّی حضرت رسول(ص) می‌باشد.

در آیه 32 این سوره دستور به همه داده ‌‌شده‌است که از خدا و رسول او اطاعت شود و از رویگردانی از این سوره خودداری کنند که اگر چنین کنند از محبت و دوست داشتن خدا دور می‌شوند و به کفر مبتلا می‌گردند و خدا کافران را دوست ندارد. در آیه مشخص شده که رویگردانی از دستورات خدا و رسول(ص) یکی از مشکلاتی است که حضرت محمد(ص) با آن رو در روست. اهل کتاب می‌گفتند ما خدا را قبول داریم امّا دستورات محمد را نمی‌پذیریم و در اینجا خداوند دستور خود و حضرت رسول(ص) را یکی معرفی می‌کند. استاد طباطبایی می‌فرماید: " لازمه دوست داشتن خدا قبول دین او و اطاعت و تسلیم در برابر اوست. "[101] اطاعت از احکام خداوند، حّب و عشق بین خدا و بنده ایجاد می‌کنند.

در آیه 61 سخن از مباهله حضرت رسول(ص) به همراه اعضای اصلی خانواده اش که عبارت بودند از: حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، حضرت امام حسن(ع) و حضرت امام حسین(ع) که خود حضرت رسول(ص) نیز کنار آن‌ها است. در برابر دروغ گویی‌‌های مسیحیت اقدام به دعاگویی و نفرین می‌نمایند که مسیحیان می‌ترسند و عقب می‌نشینند. استاد طباطبایی اصحاب خانواده رسول(ص) که در این مباهله شرکت کرده‌اند را شریکان حضرت رسول(ص) در دعاگویی میداند و آن را یکی از منقبت‌‌های بزرگ برای اعضای مباهله معرفی می‌کند[102] که با پیامبر اکرم شریک در دعوی او هستند.در آیه 64 سوره آل عمران، محاجه، بحث و جدل کردن اهل کتاب را نکوهش می‌کند که آن‌ها بدون هیچ دانش و آگاهی به مجادله می‌پردازنند. بگو و مگو و مجادله، جهالت و مخالفت بدون دلیل با رسول ا... از سوی اهل کتاب در این ایام یکی از مشکلات بزرگ حضرت رسول(ص) بوده است.

در آیات 70 و 71 سوره آل عمران به شیوه‌‌های مخالفت اهل کتاب پرداخته است. اول کفر به آیات خداوند و سپس مخلوط کردن حق و باطل با یکدیگر و سپس کتمان حقیقت در حالی که میدانند حق چیست.

در آیه 97 و 98 این سوره دوباره به کفر ورزیدن اهل کتاب تأکید ‌‌شده‌است و بازداری مؤمنان از ایمان به رسول(ص) و سدّ راه آنان شدن مورد نکوهش قرار می‌گیرد.

در آیات 180 الی 184 نیز دوباره موضوع خیانت اهل کتاب بطور واضح مشخص ‌‌شده‌است. بخل ورزیدن در آنچه که خدا به آن‌ها داده است، بیان اینکه خداوند نیازمند به آن‌ها است و آن‌ها توانگر هستند، قتل و به ناحق کشتن پیامبران، دروغگویی در این مورد که خداوند با آن‌ها پیمان بسته که به هیچ پیامبری ایمان نیاورند.

کلاً در سوره آل عمران در آیاتی که ذکر شد موارد ذیل برای اهل کتاب مخالف آن‌ها با حضرت رسول(ص) مطرح ‌‌شده‌است:

  1. دوری و اعتراض و روی برگرداندن. آیه 31
  2. مجادله بدون آگاهی و دانش. آیه 61
  3. دروغگویی که منجر به مباهله شد. آیه 61
  4. جهالت. آیه 61
  5. کفر نسبت به نشانه‌‌های خدا. آیه 71
  6. مخلوط کردن حق و باطل. آیه 71
  7. کتمان و پوشاندن حق. آیه 71
  8. بازداری مؤمنان از پیروی از اسلام و سدّ راه آن‌ها شدن. آیات 97 و 98
  9. نکوهش و سرزنش کردن مؤمنان. آیات 97 و 98
  10.  بخل ورزیدن. آیات 180 الی 184
  11.  خیانت. آیات 180 الی 184
  12.  شرک در توحید، خدا را ضعیف دانستن و خود را توانگر دیدن. آیات 180 الی 184
  13.  قتلِ به ناحق پیامبران. آیات 180 الی 184
  14.  دروغگویی در گفتن همپیمانی با خدا. آیات 180 الی 184

کاملاً مشخص است که اهل کتاب در آن دوران همان راهی را طی می‌کردند که مشرکین در مکّه انجام می‌دادند و اکنون یهودیان منافق جای مشرکان را با شعار ایمان کسب کرده‌اند.

در سوره‌‌های دیگر در قرآن از این اعمال مشرکانه اهل کتاب پرده برداشته است.

سخنان و توطئه‌‌های اهل کتاب و منافقین دیگر اثر خطرناکی بر روی مسلمانان تازه به دین اسلام در آمده داشت. همین باعث شد که در جنگ احد شکست نصیب لشگر اسلام شود. باعث این شکست یکی حضور عناصر سست و دنیا دوست در میان مسلمانان بود و دیگری رسوخ منافقان در رده‌‌های بالای سپاه که فرار یا‌ترس آن‌ها شکست را به وجود آورد.

سوره نساء

سوره نساء بنابر روایت راویان سیر نزول سوره‌‌های قرآن، نود و دومین سوره انزالی است. در این سوره دعوت به ایمان و عدالت، قطع رابطه دوستانه با دشمنان سرسخت و در کنار آن، سرگذشت جامعه‌‌های ناسالم، حمایت از کسانی که نیازمند به کمک هستند، قانون ارث، قوانین مربوط به ازدواج، قوانین کلّی برای حفظ اموال عمومی، کنترل و نگه داری و بازسازی خانواده، حقوق و وظایف متقابل افراد خانواده در برابر یکدیگر، معرفی دشمن ‌‌آن ‌جامعه، معرفی دشمنان زیر زمینی و پنهان، اهمیت هجرت و لزوم آن به هنگام رو به رو شدن با یک جامعه فاسد و ... مطرح گردیده است.[103]

در آیه 55 سوره به پیمان شکنی‌‌های قوم یهود اشاره ‌‌شده‌است. آن‌ها پیمان با خدا بسته بودند که بر سر پیمان خود بمانند امّا پیمانشان را ‌‌بی‌شرمانه نقض کردند و انکار آیات و نشانه‌‌های خدا نمودند. همینطور انبیاء خداوند را به غیر حق به شهادت می‌رساندند و دلهای آن‌ها به وسیله خدا قفل خورده است.[104] همان‌طور که مشاهده می‌شود صفات یهودیان و خیانت آن‌ها دوباره تبیین گردیده است: 1ـ پیمان شکنی. 2ـ انکار آیات خداوند. 3ـ کشتن انبیاء و ریختن خون آن‌ها به ناحق. 4ـ دل‌‌های سیاه و قفل و مهر شده.

علامه طباطبایی از کفرو طغیان یهودیان در دو زمان سخن می‌گوید. طغیان کفر یهودیان علیه حضرت موسی(ع) در زمان بعثت موسی(ع) و طغیان کفر مجدد آن‌ها از موسی(ع) به بعد است که کفر دوم همانا پیمان شکنی، انکار آیات خداوند، کشتن انبیاء و سیاه شدن دلهایشان است.[105]

در آیه 171 سوره نساء به انحراف اهل کتاب مسیحیت پرداخته است که در دینشان غلو می‌کنند و مسیح(ع) را پسر خدا معرفی می‌نمایند و شرک بر خدای را برگزیده‌اند.

خلاصه اینکه اهل کتاب مسیحی نیز به شرک مبتلا هستند و از حضرت رسول(ص) درخواست می‌کنند که سخنان آن‌ها را مورد تأیید قرار دهد که قرآن در مقابل آن‌ها ایستاده است. در نتیجه سوره نساء صفات اهل کتاب خیانت کار را هم از سوی یهودیان و هم از سوی مسیحیان تشریح کرده است و آن‌ها را به عنوان دشمنان دین در افکار و اعمال معرفی نموده است.

یکی از غم‌‌های پیامبر(ص) وجود و حضور همین اهل کتاب منحرف در میان مردم مدینه است که با تبلیغات بسیار سعی در دور کردن مردم از گرد پیامبر(ص) می‌نمایند.

با توجه اوصاف جدید اهل کتاب ما می‌توانیم آن‌ها را به صفات مطرح شده در سوره آل عمران اضافه نمائیم که عبارتند از:

  1.  پیمان شکنی.
  2.  سیاهی روح و زده شدن قفل بر دل آن‌ها.
  3.  مافیایی و زیرزمینی عمل کردن آن‌ها و رسوخ در بین مؤمنان.
  4.  غلو کردن درباره دین و دروغ بستن به خداوند و پسر خدا خواندن حضرت مسیح(ع).
  5.  شرک سه خدایی و خدا دانستن پیامبرشان مسیح(ع).
  6.  دشمنی با دین اسلام.

و در این سوره تأکید دوباره بر خیانت، کشتن انبیاء، دروغگویی و ... اهل کتاب انجام گرفته است. پاک سازی باور مسیحیان از دروغ‌‌های زیادی که مسیحیان جعل کرده‌اند توسط قرآن و حضرت رسول(ص) با سوره مریم(س) که قبلاً در مکّه نازل شده بود شکل واقعی و ارزش بلند حضرت مریم(س) و حضرت عیسی(ع) را به زیبایی بیان کرده است. در این سوره به حضرت مریم(س) بشارت به پسری پاکیزه داده ‌‌شده‌است.[106] که او پیامبر خدا می‌گردد[107] و مسیح(ع) را نشانه و رحمتی از طرف خدا می‌خواند.[108] در سوره آل عمران نام این فرزند توسط خدا به حضرت مریم(س) ابلاغ می‌گردد و او را عیسی بن مریم معرفی می‌کند[109] همچنین در این سوره خداوند مریم(س) را به کلمه ای بشارت می‌دهد و می‌فرماید: " اِن ا... یُبَشِرُکَ بِکلمه منه " همانا خداوند تو را به کلمه ای از جانب خودش بشارت می‌دهد.[110] استاد طباطبایی مقصود از کلمه درباره حضرت عیسی(ع) را چنین بیان می‌کند: " مقصود از کلمه، عیسی است زیرا عیسی " کلمه ایجاد " است و به دنیا آمدن عیسی(ع) با تمام بشر متفاوت است، وجودش به وسیله کلمه تکوین صورت گرفته است لذا نتیجه می‌گیریم که به واسطه تولد استثنایی عیسی(ع) مراد از کلمه و منظور از واژه کلمه، کلمۀ ایجاد است. "[111] تفسیر نمونه نیز کلماتی مشابه المیزان دارد.[112] آیات سوره مریم این کلمه بودن را تأکید می‌کند و می‌فرماید: " فقط عیسی پسر مریم فرستاده خداست و کلمه او بر مریم القاء و افتاده ‌‌شده‌است. "[113] حضرت مسیح(ع) هم در گهواره و در نوزادی سخن می‌گوید و هم در کهولت.[114] استاد مکارم شیرازی در تفسیرش آورده: " این که آیه از سخن گفتن حضرت عیسی(ع) در کهولت سخن می‌گوید تأییدی می‌باشد بر رفتن او به آسمان و بازگشت او میان مردم در زمان ظهور امام زمان(عج) زیرا طبق تواریخ حضرت عیسی(ع) فقط 33 سال در میان مردم زندگی کرد. "[115] و خود را بنده خدا معرفی می‌کند که به او کتاب داده است[116] و خود را مبارک شده از توسط خداوند دانسته و اعلام کند که تا زنده هستم مرا به نماز و زکات سفارش کرده[117] و اینکه نسبت به مادرم نیکوکار باشم و شقی و گردنکش قرار نداده.[118] خداوند در سوره‌‌های دیگر قرآن به بیان معجزات حضرت عیسی(ع) پرداخته است مانند: زنده کردن پرنده‌‌هایی که از خاک می‌ساخت[119] کور مادر زاد و پیسی را شفا می‌داد[120] مردگان را زنده می‌کرد[121] و مردگان داخل قبر که سال‌‌ها از مردن آن‌ها می‌گذشت را زنده می‌کرد و تا مدت‌‌ها آن‌ها زنده می‌ماندند.[122] او از آنچه که مردم می‌خوردند و ذخیره می‌کردند خبر می‌داد.[123] قرآن کریم با بیان آیات زیادی درباره حضرت مسیح(ع) سعی در بیان انحرافات مسیحیان از واقعیت دین مسیح دارد و دروغ و شرک‌‌هایی که به اسم مسیح در مسیحیان رخ داده است را بر ملا می‌کند و مسیحیان را مبتلا به شرک معرفی می‌نماید( آیاتی که در قرآن درباره حضرت مسیح(ع) آمده و خوانندگان می‌توانند آن را مطالعه کنند عبارت است از: سوره بقره آیات 87، 136، 253 ، سوره آل عمران آیات 10، 45 تا 59 و 84 ، سوره نساء آیات 157 تا 172 ، سوره مائده آیات 10، 17، 46، 72 تا 75، 110 تا 118 ، سوره انعام آیه 85 ، سوره توبه آیات 30 و 31 ، سوره مریم آیات 19 تا 36 ، سوره احزاب آیه 7 ، سوره شوری آیه 131 ، سوره زخرف آیات 57، 59، 61، 63، 64 ، سوره حدید آیه 27 ، سوره صف آیات 6 و 14 که از این مجموعه 55 آیه درباره حضرت مسیح(ع) و مادرش نازل ‌‌شده‌است. و اینکه چرا هر پیامبر معجزه ای خاص دارد را استاد طباطبایی چنین بیان می‌کند: " در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود حضرت موسی(ع) در زمانی مبعوث شد که اغلب مردم کارشان سحر بود لذا معجزاتی می‌کرد که ساحران از آن عاجز بودند و اینطور حجتش را تمام کرد. حضرت عیسی(ع) در زمانی مبعوث شد که امراض گوناگون زیاد شده و مردم به طبیب نیاز زیادی داشتند و خداوند با زنده کردن مردگان علاج کورهای مادرزاد و مبتلایان به پیسی توسط حضرت عیسی(ع) حجت را بر تمام مردم تمام کرد. در زمان پیامبر اسلام(ص) هم سخنرانی و خطبه خوانی و شعر خواندن رواج داشت و پیامبر(ص) در این زمینه گفتار آن‌ها را باطل کرد و حجت را بر آن‌ها اثبات کرد.[124]

افشای دروغ‌‌های مسیحیان درباره حضرت عیسی(ع)

حضرت رسول(ص) با توسل به قرآن به مسیحیان می‌فهماند که نزول مائده که در مسیحیت پنهان شده واقعیت دارد[125] زیرا در انجیل سخن از مائده به آن شکل که در قرآن آمده سانسور ‌‌شده‌است و فقط معجزه افزوده شدن نان و آب را به حضرت عیسی(ع) نسبت داده است. آنان خدا را از صحنه مائده حذف می‌کنند و عیسی(ع) را خدا معرفی می‌نمایند که شرک کامل است.[126] مسیحیان معتقد هستند که حضرت مسیح(ع) به صلیب کشیده ‌‌شده‌است امّا قرآن آن را دروغ دانسته[127] و می‌فرماید حضرت عیسی(ع) زنده نزد خداست و به مقام رفیع دست یافته است[128] . اگر کلمه فوت در قرآن درباره عیسی(ع) به کار رفته است[129] باید اشاره کرد که استاد طباطبایی می‌فرماید در قرآن کلمۀ فوت به معنی مردن نیست.[130] در تفسیر نمونه آمده به معنی از دست رفتن است اما توفّی از ماده و فی به معنی تکمیل کردن چیزی است پس طبق این آیه لزوماً حضرت عیسی(ع) نمرده است.[131]

صفات حضرت عیسی(ع) در قرآن                                                    

قرآن کریم ضمن مخالفت شدید تثلیث درباره حضرت عیسی(ع)، حضرت عیسی(ع) را به داشتن صفاتی بزرگ معرفی می‌کند مانند: ادب[132] ، صالح[133] ، وجیه[134] ، مقرب خدا[135] ، رسول خدا[136] ، اولوالعزم بودن و پیامبر جهانی بودن[137] ، مسیح علم آور به قیامت معرفی می‌شود[138] ، مسیح(ع) تأیید شده به روح القُدس فرشته بزرگ خداوند است[139] ، او دارنده بینات است[140] ، تعلیم داده شده به کتاب و حکمت و تورات و انجیل[141] ، پاکیزه شده از کفر[142] ، وجودی مبارک[143] ، جبّار و شقی نبوده[144]، تصدیق کننده تورات است[145]. از جمله اقدامات حضرت مسیح(ع) که در قرآن کریم ذکر شده است: این پیامبر بزرگ، حل کننده اختلافات مردم[146] ، حلال کردن بعضی حرام‌‌ها[147] ، بشارت دهنده به ظهور احمد(ص) آخرین پیامبر[148] و ... می‌باشد.

آری مسیحیت این همه زیبایی و عظمت و ارزش‌‌های که حضرت مسیح(ع) برایشان آورد را تبدیل کردند به شرک تثلیث، رهبانیت انحرافی در کلیساها، مجرّد ماندن راهب‌‌ها و کشیش‌‌ها در صعومه‌‌ها که هزار فساد را به همراه خود برای آن‌ها آورد و آن‌ها مسیح(ع) را فدای گناهان خود کردند و به خاطر آن که مسیح به صلیب کشیده ‌‌شده‌است در کلیساها گناهان مردم را باز خرید می‌کردند و اعلام کردند که مسیح(ع ) یکبار خود را فدا کرد تا همه گناهان بشر بخشیده شود[149]. ما میدانیم که این گونه تفکر شرک آمیز و دروغ حدوداً 3 قرن بعد از حضرت عیسی(ع) شکل گرفت.[150] باور بخشیده شدن گناه توسط مسیح(ع) باعث تشویق به گناه در مسیحیان می‌گردد. همچنین مسیحیان، مریم(س) را نیز پرستش می‌کنند،[151] و بالاخره اطاعت ‌‌بی‌قید و شرط از راهبان که مرسوم شد.[152]

در قرآن آمده که یهودیان، حضرت عُزیر پیامبر را پسر خدا می دانسته‌اند و همینطور مسیحیان هم گفتند که عیسی(ع) پسر خداست.[153] قرآن کریم مسیحیان و یهودیان را (جزء اهل ذمه که در تحت حکومت اسلامی‌بودند) مورد تأیید قرار نداده است و توصیه‌‌هایی درباره آن‌ها کرده است:

  1. عدم دوستی و مراوده با آن‌ها. سوره نساء آیه 144 ـ سوره مائده آیه 51.
  2. در صورت همکاری با آن‌ها، آن‌ها شما را از کیش خود برمی‌گردانند. سوره بقره آیه 120.
  3. مسلمانان آگاه باشند از سوی اهل کتاب هیچ خیری به آن‌ها نمی‌رسد. سوره بقره آیه 105.
  4. مسلمانان بدانند که اهل کتاب در تلاش هستند که مسلمانان به رنج و مصیبت و بلا دچار شوند. سوره آل عمران آیه 118.

عداوت یهودیان با پیامبر از دیدگاه قرآن

و امّا یهودیان از همان ابتدا که دین اسلام را در برابر دین خود دیدند اقدام به مبارزه با اسلام نمودند و چون پیامبر(ص) را در مدینه قدرتمند دیدند راه‌‌های دیگر را برای مبارزه در نظر گرفتند. آن‌ها دچار ضعف‌‌ها و خطاهای اساسی بودند که همین خطاها آن‌ها را به سوی مبارزه با اسلام می‌کشاند. برخی از این خطاها به شرح ذیل است:

  1. اعتقاد به دینی شرک آلود که با تحریف دین حضرت موسی(ع) به وجود آمده بود[154] بدین طریق اعتقاد به شرک را در مسلمانان رواج می‌دادند.
  2. وارد شدن روایات دروغ درباره موسی(ع) و دیگر پیامبران بنی اسرائیل که از آن‌ها به عنوان "اسرائیلیات" نام برده می‌شود. متأسفانه این اسرائیلیات توسط کعب الاحبار، ابوهریره و ... به اسلام نیز وارد گردید.[155]
  3. اقتصادی بر پایه ربا و نزول[156] که در میان مسلمانان تخریب بنیاد تجاری و تولیدی می‌نمود.
  4. حسادت و کینه جویی و برتری طلبی.[157]
  5. به ناحق کشتن پیامبران[158] و نقشه قتل پیامبر اسلام را بارها کشیدند.
  6. اهل پیمان شکنی و عهدشکنی بودند[159] و با وجود اینکه با پیامبر پیمان نامه داشتند با دشمنان او همکاری می کردند.
  7. حیله گری در بهره وری اقتصادی و تصرف مال مردم از راه حرام.[160]
  8. دشمنی با حضرت جبرئیل[161] که اعتقاد مسلمانان را تخریب می‌کرد.
  9. ساختن حزب و باند فقط از یهودیان[162] که عملیات و جلسات پنهان با هم برگزار می‌کردند.
  10.  خیانت به مسلمانان.[163]
  11.  تبلیغ علیه مسلمانان.[164]
  12.  هجو مسلمانان توسط شعرای یهودی مانند: کعب بن الاشرف و ... .
  13.  تهمت زدن و دروغ گفتن درباره خداوند: آن‌ها می‌گفتند که خداوند از ما پیمان گرفته است که به هیچ پیامبر دیگری ایمان نیاوریم.[165]
  14.  شک آفرینی و تشکیک در نبوت و قرآن حضرت رسول(ص) که در آیات مختلف در قرآن به آن اشاره ‌‌شده‌است.
  15. همکاری با منافقان. ابن اسحاق می‌گوید بیش از یکصد آیه در سوره بقره درباره منافقان و یهودیان نازل ‌‌شده‌است.[166]
  16.  نپذیرفتن تغییر قبله به کعبه توسط یهودیان.[167]
  17.  و بالاخره جنگ با مسلمانان.

 

 

 

از بعد از غزوه بدر تا صلح حدیبیه

غزوه بدر در ماه رمضان سال دوم هجرت اتفاق افتاده است تاریخ روز وقوع از دوازدهم[168] تا نوزدهم ماه رمضان دانسته‌اند.[169] قرآن کریم با آیاتی چند به ویژه در سوره انفال به وقوع این جنگ اشاره کرده است و به تجزیه  و تحلیل آن پرداخته است.

سوره انفال

قبلاً در صفحه 29 این نوشتار درباره این سوره مطالبی ‌بیان گردید که در تکمیل آن موارد ذیل بیان می‌شود. در این سوره آیاتی خاص در باره جنگ بدر نازل ‌‌شده‌است از آیه 7 الی 14 این سوره به طور خاصی به تشریح حال و هوای مبارزان کنار رسول و کمک‌‌های آسمانی که به آنها صورت گرفته پرداخته است می‌فرماید: "به یاد بیاورید هنگامی‌را که خدا یکی از دو دسته(کاروان تجاری یا سپاه نظامی) را به شما وعده داد که از آن شما باشد و شما دوست داشتید که دستۀ ‌‌بی‌سلاح برای شما باشد و خدا می‌خواست حق را با کلمات خود ثابت و کافران را ریشه کن کند تا حق را ثابت و باطل را نابود گرداند هر چند مجرمان خوش نداشته باشند. و زمانی که پروردگارخود را به فریاد می‌طلبیدید پس دعای شما را اجابت کرد که من شما را با هزار فرشته ردیف شده یاری می‌کنم و این را خداوند جز بشارتی برای شما قرار نداد تا آنکه دلهای شما به اطمینان برسد و پیروزی جز در نزد خدا نیست که خدا شکست ناپذیر است. و آنگاه که خواب سبک آرامش بخشی که از جانب او بود بر شما مسلّط ساخت و از آسمان بارانی بر شما فرو بارید تا شما را با آن پاک گرداند و وسوسه شیطان را از شما بزداید و دلهایتان را محکم سازد و گامهایتان را استوار دارد. و زمانی که پروردگارت به فرشتگان وحی می‌کرد که من با شما هستم پس کسانی را که ایمان آورده‌اند ثابت قدم بدارید به زودی در دل کافران وحشت خواهم افکند. پس فراز گردنها را بزنید و همه سرانگشتان را قطع کنید این بدان سبب است که آنان با خدا و پیامبر او به مخالفت برخواستند و هرکس با خدا و پیامبر او به مخالفت برخیزد قطعاً خدا سخت کیفر است. این عذاب را بچشید و بدانید که برای کافران عذاب آتش هم خواهد بود."[170]

قریشیان دو نوع کاروان داشتند: کاروان "عیر" و کاروان "نفیر". کاروان عیر که کارش اقتصادی بود و مال التجاره و اموال خود را از مکه به شام می‌برد. از شام نیز کالای تجاری خریداری کرده و به مکه می‌آوردند. در ایام جنگ بدر تعداد نفرات این کاروان حدود چهل نفر به رهبری ابوسفیان بود که اموال سران قریش را به شام می‌برد. مسلمانان در ابتدا می‌خواستند با این کاروان بجنگند چون هم نفرات آنها کم بود و هم مال فراوان داشتند.  کاروان دوم کاروان نفیر بود که حدود هزار تن بودند و برای جنگ با مسلمانان از مکه خارج شده و در پس کاروان عیر می‌آمدند که مبادا مورد حمله قرار بگیرد و قصد داشتند که به مدینه و سپاه حضرت رسول(ص) نیز حمله بیاورند.

نظر مسلمانان

از سوی دیگر مسلمانان دوست داشتند که به کاروان عیر حمله کنند و به پیامبر(ص) گفتند ما به عیر حمله کنیم اما ابوسفیان از فتنه مسلمانان آگاه شد و محل خود را‌ترک و از راه دیگری به سوی شام رفت.

نظر خداوند

اما خداوند می‌خواست که مسلمانان با کاروان نفیر رو در رو شود و لشکر اسلام هر چه گشت نتوانست کاروان عیر را پیدا کند لذا مجبور شدند که با کاروان نفیر رو در روشوند و این اراده خداوند بود. خداوند دوست می‌داشت که جنگ نظامی‌بین مسلمانان و مشرکان صورت پذیرد تا موارد ذیل که در آیات فوق آمده بر مسلمانان و کافران روشن شود.

  1. ثابت کردن حق با کلمات.[171]
  2. ریشه کن کردن کافران.[172]
  3. استجابت دعا زمانی که مومنان دست به دعا بر می‌دارند. تا آنها خدا را در هر لحظه در کنار خود احساس کنند.
  4. نشان دادن دخالت عالم غیب در عالم مشهود با اعزام فرشتگان ردیف شده به کمک مومنان.
  5. این کمک فرشتگان برای دادن اطمینان قلبی ‌به مسلمانان، آوردن خواب سبک برای مسلمانان برای آرامش بیشتر آنها، نزول باران برای پاک کردن سر و صورت از گرد و غبار برای مومنان، دور کردن وسوسه‌‌های شیطان از آنها، محکم کردن دلهایشان، استوار کردن پاهایشان و در ادامه‌ترس انداختن در دل کافران ، بریدن سرهای آنها و قطع انگشتان آنها و ... بوده است.[173]

قبل از ادامه شرح حال جنگ بدر، باید کمی‌عقب‌تر برویم و بررسی کنیم که در مدینه وقتی مسلمانان خبردار شدند لشکر مشرکین حرکت کرده چه واکنشی نشان دادند. هم واقدی و هم ابن سعد هر دو گفته‌اند که تعداد کمی‌از مردم مدینه حاضر شدندکه در این جنگ شرکت کنند و عده زیادی از آمدن به غزوه بدر خودداری کردند[174]. بسیاری از آنها باور نداشتند که پیامبر توانایی فرماندهی نظامی‌و اجرای تاکتیک‌‌های آن را داشته باشد، از آمدن خودداری کردند تا ببینند که کار به کجا می‌کشد. پیامبر مسلمانان را در مدینه گرد آورد و از آنها خواست که نظرات خود را در باره این جنگ با همه در میان بگذارند.

 بعضی از بزرگان مهاجر که از مکه به مدینه آمده بودند اعلام کردند که ما  از مکه آمدیم برای جنگ نیامده ایم و اسلحه و نفرات ما بسیار اندک است. ارتش قریش بسیار مغرور و ‌‌بی‌رحم است و تا بوده با عزّت و قدرت زندگی کرده است.[175] آنها می‌خواستند بگویند قریش شکست ناپذیر، و با نفرات بسیار زیاد هستند و ما هم نه اسلحه داریم و نه نیرو ، چگونه می‌توانیم با سپاه مغرور مشرکان مبارزه کنیم.

 این سخنان پای مسلمانان را سست می‌کرد که به یکباره مقداد، صحا‌‌بی‌شجاع پیامبر برخاست و عرض کرد یا رسول الله میدانیم لشکر قریش متکبّر است و مغرور ولی ما به تو ایمان داریم و تو را تصدیق کرده ایم و شهادت داده ایم بر این که آن چه که تو آورده ای حق است. به خدا سوگند اگر بفرمایی تا در زبانه‌‌های آتش پر دوام از چوب غضا فرو رویم و یا در انبوه تیغ هراس دراییم، درمی‌آییم و تو را تنها نمی‌گذاریم بلکه می‌گوییم آنجا که پروردگار امر فرموده است برو ما هم می‌آییم و در رکاب شما می‌جنگیم. سپس رسول خدا(ص) برایش جزای خیر از خداوند خواست. ازمیان انصار نیز سعد بن معاذ برخواست و فریاد زد پدر و مادرم فدایت یا رسول الله ما به تو ایمان آورده ایم و تو را تصدیق کردیم و شهادت دادیم بر اینکه هر چه بیاوری حق است و از ناحیه خداست بنابراین به آن چه می‌خواهی امر کن که ما با جان و دل قبول می‌کنیم و آنچه که می‌خواهی از اموال ما بگیر و هر چه می‌خواهی برای ما بگذار. به خدا سوگند اگر دستور دهی تا در این دریا فرو شویم اطاعت شده و تنهایت نمی‌گذاریم و از خدا امیدواریم که از ما به تو رفتاری نشان دهد که مایه روشنی دیدگانت باشد پس ‌‌بی‌درنگ ما را حرکت بده که برکت خدا همراه ماست.

رسول خدا خوشحال شد و فرمود حرکت کنید به برکت خدای و خدا به من وعده داده بر یکی از دو طایفه غلبه یابیم و خداوند وعده خود را خلاف نمی‌کند. به خدا سوگند گویا همین الان قتلگاه ا‌‌بی‌جهل بن هشام، عتبه بن ربیعه و شیبه بن ربیعه .... را می‌بینم[176]. سپس پیامبر با سیصد و سیزده مرد جنگی بسوی جنگ با مشرکان حرکت کرد تا به سر چاههای بدر رسیدند[177] پرچم جنگ بدست علی(ع) بود. لشگر اسلام، رو در رو با سپاه مشرکین در بدر قرار گرفتند.استاد طباطبایی می‌فرمایند: فرستادن ملائک به منظور بشارت و آرامش دلها بود نه برای اینکه کفار بدست آنها هلاک گردند. منظور از نزول ملائک تنها سیاهه لشکر و در آمیختن در سپاه مسلمانان بود تا بدین وسیله مسلمانان افراد خود را زیاد یافته دلهایشان محکم شود و در مقابل، مشرکین مرعوب گردند؛ و اینکه فرمود یاری قوا بدست خداست، بیان انحصار حقیقت و یاری و نصرت درخدای تعالی است و این اگر پیشرفت و غلبه به کثرت نفرات و داشتن نیرو و شوکت بود می‌بایستی مشرکین -که هم عده شان بیشتر بود و هم تجهیزاتشان مجهز‌تر از مسلمین بود- بر مسلمانان غلبه می‌کردند.

خداوند به عزّت خود مسلمانان را یاری داد و به حکمت خود، یاریش را به این شکل و به این صورت عطا کرد. این یاری و نصرت به وسیله بشارت و آرامش دادن به دل‌‌ها همان موقعی بود که در اثر آرامش یافتن دلها همه به خواب رفتند . معلوم است که اگر‌ترس و رعب از بین نرفته بود معقول نبود که در میدان جنگ، خواب بر آنها مسلط شود. خداوند متعال باران هم بر سر آنها بارید تا آنها را پاکیزه گرداند و وسوسه شیطان را ار دلشان بزداید تا دلهایشان قوی شود. با آمدن باران کم، ریگ زیر پای آنها محکم و سفت شد و از لیز خوردن جلوگیری کرد. درهمان زمان شیطان وسوسه کرد که مشرکین چاهای آب را گرفته‌اند و اینک شما بدون طهارت نماز می‌خوانید؛ یکی از دلایل باران، از بین بردن این وسوسه شیطانی بود. خداوند بر مومنان دستور داد که گردن و انگشت کافران را در جنگ قطع کنند تا ریشه کافران قطع شود.[178]

در این جنگ، ابوجهل ابتدا پایش به وسیله معاذ بن عمرو بن جموع قطع شد و سپس به وسیله مجاهدان دیگر کشته شد.[179] در نبرد تن به تن عتبه بن ربیعه و شیبه بن ربیعه و ولید بن عتبه بدست حضرت حمزه و علی(ع) کشته شدند[180] که‌ترس و رعب بر سپاه مشرکان افتاد و سرانجام سپاه هزار نفری مشرکان به یاری خداوند، فرشتگان و مومنان در هم شکست. اولین پیروزی بزرگ نصیب مومنان شد و برای آنها ثابت شد که خداوند در بین آنهاست و همراهِ با حضرت رسول(ص) و مومنان مخلص می‌باشد. در ایام حکومت علی(ع)، در جنگ صفین علی(ع) نامه ای به معاویه نوشت و فرمود: "من ابوالحسن هستم که جدّت عتبه، و عمویت شیبه و دایی ات ولید و برادرت حنظله را کشتم: کسانی را که خدا خونشان را در بدر به زمین ریخت. آن شمشیر هنوز هم با من است و با قلب ‌‌بی‌باکم با دشمن روبرو می‌شوم."[181]

 در آن جنگ 70 نفر کشته و 70 نفر اسیر شدند و بقیه سپاهیان مشرکان پا به فرار گذاشتند. جبرییل در آن روز به حضرت رسول(ص) گفت مشتی خاک برگیر و بر آنها بپاش و پیامبر(ص) از علی(ع) خواست مشتی از سنگریزه‌‌های گردآلود را به او بدهد. سپس آنها را به طرف سپاه مشرکان پرتاب کرد و فرمود " شاهت الوجوه مشوه " ، قبیح باد این چهره‌‌ها[182] . خداوند چنان اثری در این کلام به وجود آورد که دلهای مشرکان پر از وحشت و ناامیدی شد[183] خداوند در قرآن فرمود: "ما رمیت اذ رمیت" شما آنها را نکشتید بلکه خدا آنان را کشت بلکه خدا (تیر) افکند[184]. همچنین خداوند فرمود: در جنگ بدر با سه هزار ملک به یاری آمده است.[185] یعنی آن هزار نفر که به ردیف آمدند هر کدام دو ملک دیگر را همراه خود داشته‌اند که درمجموع سه هزار ملک می‌شود.

 بعد از شکست و بدست آمدن اسیر، عباس و عقیل بن ا‌‌بی‌طالب جزو اسرای قریش بودند. پیامبر(ص) به آنها گفت فدیه بدهید و خود را آزاد کنید. عباس گفت من پولی ندارم اجازه بده در میان شما گدایی کنم . پیامبر به او فرمود آن پولی که به همسرت داده ای و گفتی پنهان کن بگو برایت بیاورد. ابن عباس گفت گواهی می‌دهم که تو رسول خدا هستی زیرا از این موضوع هیچ کس جز من و همسرم خبر نداشت و سپس خود و عقیل را با دادن فدیه خرید و آزاد کرد[186]. عباس تا صبح گریه می‌کرد و سپس ایمان آورد و اسلام خود را پنهان کرد و به مکه برگشت. ابولهب چند روز پس از جنگ بدر یا نه روز  پس از جنگ مرد[187].  از افراد مهم و سران مشرکین قریش که در بدر کشته شدند می‌توان اسامی‌ذیل را نام برد: حارث ابن عامر، شیبه، عتبه، ربیعه و دو پسرش، زمعه بن مطلب، ابوجهل، امیه بن خلف، بنیه، منیه، پسران حجّاج  و... . تعدادی مثل عباس عموی پیامبر که نهانی مسلمان شدند و در  کنار آنها ابولهب که در مکه مرد و بدین‌ترتیب ستون خیمه کفر و شرک در جنگ بدر فرو ریخت[188].

 از میان مسلمانان نیز 14 نفر شهید شدند. شش نفر از مهاجرین و هشت نفر از انصار[189]. در هر حال پیامبر بر اساس آیه اول سوره انفال که در همان زمان نازل شد یک پنجم غنائم را به دست خود گرفت و این سنّت از سوی خداوند برای حفاظت مالی از پیامبر و اهداف او بود که در هر جنگی بعد از آن به اجرا در آمد. حال پیامبر توان اقتصادی پیدا کرده و توانسته سران اصلی شرک را از میان بردارد. یاران با وفای زیادی نیز به گرد او جمع آمده‌اند و با کمک آنها توانسته لشکری قدرتمند بسازد، تاکتیک و آموزش جنگی ببینند و برای نبردهای آینده آماده‌تر شوند. خدا و ملائک در کنار آنها صف آرائی کرده و به ردیف ملائک به کمک او قیام کرده‌اند. پیروزی بزرگی در کامشان نشسته که روحیه بخش و امید دهنده بسیار مهمی‌برای آنان بود.

 بدین‌ترتیب جنگ بدر پایان یافت  پیامبر به مدینه برگشت. در این جنگ، 36 نفر از مشرکان به دست حضرت علی کشته شدند که نام بسیاری از سران قریش در بین آنهاست . بعضی از آنها عبارتند از ولید بن عتبه که از پهلوانان نامی‌عرب بوده، طعیمه بن عدی از رهبران قریش، عاص بن سعد از شجاعان عرب، حارث ابن زمعه، عاص بن منبه، هشام ابن ا‌‌بی‌امیه، نوفل بن خویلد، حنظله ابن ابوسفیان و اوس بن مغیره که از بزرگترین دشمنان رسول(ص) بودند.[190]

 بعد از جنگ بدر، غزوۀ بنی قینقاع به وجود آمد و چون این قبیله یهودی بودند ما نبردهای مسلمانان با یهودیان را که در جنگ بنی قینقاع، بنی نظیر و بنی قریظه و خیبر بوده است را جداگانه در این نوشتار آورده ایم. تنها جنگ باقی‌مانده با یهودیان، غزوۀ بنی مصطلق یا غزوه مریسیع است که به دلیل نداشتن بعد نظامی‌قابل توجه، آن را در سیر تاریخی اش بیان می‌کنیم. اما پیروزی بر قبیله بنی مصطلق ابعاد فرهنگی بسیاری داشت که آن را در بحث زنان پیامبر و ازدواج جویریه با آن حضرت که از یهودیان بود توضیح داده ایم.

غزوۀ سویق

ابوسفیان بعد از شکست بدر با تعدادی از مشرکان به سرحدات مدینه نزدیک شد و یک نفر را نیز شهید کرد اما از سپاه اسلام ‌ترسید و فرار کرد. پیامبر با لشکر خود به دنبال او رفت و ابوسفیان برای سبک شدن بار اسبان و شتران خود همه سویق‌‌هایی را -که خوراک آنها بود- به زمین ریختند و گریختند. پیامبر در پی آنها رفت، سویق‌‌ها را جمع کرد ولی به خود ابوسفیان نرسید و به ناچار به مدینه بازگشت.  این غزوه را به همین سبب سویق نام نهادند[191].

 بعد از این غزوه، غزوۀ نحطفان در محلی به نام ذی امر و سپس غزوۀ بنی سلیم در بجران و سریۀ قَردَه به فرماندهی زید ابن حارثه ایجاد شد که در اولی فرمانده دشمن مسلمان شد و بدون جنگ به محل خود برگشته و شروع به تبلیع اسلام نمودند و دومی‌قبل از اینکه سپاه اسلام برسد مشرکین گریختند. در سریۀ قرده، کاروانی از قریش به غنیمت به دست مسلمین افتاد و به جز یکی دو نفر بقیه کافران فرار کردند[192].

غزوه احد

این جنگ در نیمه دوم سال سوم هجری اتفاق افتاده است که حدودا یک سال بعد از جنگ بدر بوده است. ابوسفیان مال فراوانی فراهم آورد و لشکر کفّار را تجهیز نمود وبرای جنگ با پیامبر به سوی مدینه لشکر کشید. ‌این‌بار سپاه مشرکان سه هزارنفر بود[193]. مشرکان به کوه احد در نزدیکی مدینه رسیدند. احد کوهی بود که به هیج کوه دیگری متصل نبود و به تنهایی قرار داشت و چون واحد بود به آن کوه احد یعنی کوه واحد می‌گفتند. این کوه در یک  فرسخی مدینه قرار داشت.

 عباس عموی پیامبر که قبلاً مسلمان شده بود خبر حمله قریش را به پیامبر رسانید. پیامبر در مسجدی به مشورت نشست و به همه اعلام کرد که در شهر مدینه به دفاع بپردازند. اکثراً رای دادند که بیرون از مدینه به جنگ کفّار بروند. علیرغم نظر خود، حضرت رسول(ص) به نظر مردم توجه و سپاه هزار نفری  خود از مدینه خارج نمود. سپاه اسلام در منطقه احد رودر روی سپاه مشرکان قرار گرفت.

اولین ضربه را عبداله بن ا‌‌بی ‌به سپاه پیامبر وارد کرد. او به همراه سیصد نفر از کسانی که پیرو او بودند در بین راه از لشکر پیامبر جدا شد. عبداله ابن ا‌‌بی‌که سرکرده گروه مخالف پیامبر در مدینه بود و دائماً در حال اعتراض بود اما به ظاهر اسلام آورد تا از آسیب مسلمانان در امان باشد. او هنگام برگشتن از جنگ شعار می‌داد که رأی ماندن در مدینه درست بود پیامبر این رأی را اجرا نکرد و نظر کودکان را قبول کرد و جنگ در بیرون مدینه ‌‌بی‌فایده است. او اوس و خزرج را نیز تحریک به برگشت می‌کرد که موفق نشد.

در ‌اینباره در قرآن[194] آمده است: "یاد کن زمانی را که در{جنگ احد} بامدادان از پیش کسانت بیرون آمدی تا مومنان را برای جنگیدن در مواضع خود جای دهی و خداوند شنوا و داناست. و آن هنگام که دو گروه از شما بر آن شدند که سستی ورزند با آنکه خدا یاریشان بود و مومنان باید تنها به خدا توکل کنند." به هر تقدیرپیامبر(ص) با هفتصد نفر از یاران باقی مانده به نبرد با قوای سه هزار نفری مشرکان در احد رفت. ابن خلدون می‌نویسد که پیامبر پنجاه سوار و پنجاه تیرانداز داشت. عبداله بن جبیر را فرمانده تیراندازان ساخت و آنان را در پشت سپاه قرارداد تا نگذارند کسی از پشت سر حمله کند. پیامبر به آنها گفت از اینجا حرکت نکنید تا فرمان من به شما برسد و اگر دیدید که دشمن ما را شکست داد و تا مدینه تعقیب نمود باز شما از اینجا حرکت نکنید و از این محل دفاع نمائید. ابوسفیان خالد بن ولید را گفت که از پشت کوه به مسلمانان حمله کند تا آنها را در محاصره کامل بگیرند.

جنگ در میدان شروع شد و مشرکان پا به فرار گذاشتند. خالد بن ولید از پشت احد به مسلمانان حمله کرد. دفاع سرسختانه کمانداران و تیرهای آنها مانع از پیش رفت خالد شد. خالد عقب نشینی کرد در آن وقت مسلمانان شروع به غنیمت گیری کردند. تیر اندازان به فرمانده خود گفتندکه ما نیز به غنیمت گیری می‌رویم . عبداله بن جبیر گفت از خدا بترسید، پیامبر(ص) دستور داده اینجا را‌ترک نکنیم، گفتند پیامبر تا شکست کفّار چنین دستوری داده بود. این را گفتند و به تدریج از کوه پایین آمدند. خالد بن ولید که منتظر فرصت بود دفعه دوم از پشت کوه حمله کرد عبداله بن جبیر با دوازده نفر از یارانش که باقی مانده بودند به شهادت رسیدند. مسلمانان در محاصره افتادند و در مدّت کمی‌هفتاد نفر از آنها شهید شدند. پیامبر(ص) فریاد زد و آنها را فرا می‌خواند ولی کسی توجه نمی‌کرد[195] . همه مسلمانان فرار کردند و تنها تنی چند از یارانش مانند علی(ع) ـ ابودجانه ـ به سختی از او دفاع کردند. کافران با سنگ به صورت رسول(ص) کوبیدند که دندان او شکست و تکه‌‌های آهن و گوشت و استخوان صورت رسول(ص) فرو رفت. یکی از مسلمانان خواست با دندان آهن فرو رفته در صورت رسول(ص) را در آورد که دندانش شکست. پیامبر در گودالی افتاد حضرت علی(ع) و ابودجانه او را به سختی از گودال در آوردند و او را به بالای کوه احد بردند.

کافران جنازه‌‌های شهدا را تکه تکه کردند. و حضرت حمزه سید الشهدا را نیز از هم دریدند. حضرت علی(ع) 70 ضربه بر بدنش اصابت کرد. مسلمانان فراری به کوه احد نزد پیامبر برگشتند. ابوسفیان به سوی مکّه برگشت و پیامبر از کوه احد پائین آمد. درباره این شکست سنگین بیش از 50 آیه در سوره آل عمران نازل ‌‌شده‌است[196]. این واقعه از زوایای مختلف توسط خدا و قرآن مورد توجه قرار گرفته و عوامل موثر در این شکست مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. حضور شیطان، سستی مسلمان، دلهای دنیاپرست، خیانت منافقان، توطئه یهودیان، گوش نکردن به حرف رسول(ص)، فرار از میدان جنگ ، تسلیم شایعات شدن، ضعف ایمان، میل به باطل ، عمیق نشدن اعتقاد در دل و .... دلایل اصلی این شکست بوده است[197].

یارانی که در احد شهید شدند

حمزه بن عبدالمطلب: او که از پیامبر بزرگتر بود به وسیله وحشی غلام هند و ابوسفیان کشته شد و سپس بدن او را مثله کردند. هند، اندامهای او مانند بینی و لب و اندام مردانگی را برید و با آنها برای خود دستبند درست کرد. جگر او را از سینه بیرون کشید و گاز زد و همه‌اندامها را با خود به مکه آورد.[198]

مصعب ابن عمیر: همسر او حمنه نام داشت که بعدها زن طلحه بن عبیداله شد و محمد طلحه از او بدنیا آمد.[199]

عبداله ابن جحش: که از خداوند آرزوی شهادت کرده بود به شهادت رسید و بدنش مثله شد و در کنار حضرت حمزه با هم در یک جا دفن شدند.

ابوسلمه: او دوست با وفای حضرت رسول بود که در احد به شهادت رسید و پیامبر همسر او ام سلمه را به عقد خود در آورد.

از دیگر یاران رسول(ص) می‌توان از سعد بن ربیع ـ عمر بن جموح حارث ابن اَنس تا هفتاد نفر دیگر نام برد.

حنظله غسیل الملائکه: که پدرش در سپاه کفار بود و از مُثله کردن او جلوگیری به عمل آورد. واقدی در مغازی نام بیش از 70نفر از شهدای احد را ذکر کرده است.[200]

حضرت حمزه(ع) سید الشهداء

در اینجا لازم میدانیم مختصری از شرح حال حضرت حمزه(ع) را بیان نمائیم.

حضرت حمزه عموی پیامبر(ص) 2 الی 4 سال بزرگتر از ایشان بود. او فرزند عبدالمطلب جدّ بزرگ رسول(ص) است. میدانیم که عبدالمطلب 10 فرزند پسر داشت که دو پسر او در جریان بعثت پیامبر(ص) نقش‌‌های مهمی‌را ایفاءکردند. یکی از فرزندان عبدالمطلب ابولهب است که به‌شدّت با پیامبر بعد از بعثت مخالفت کرد. اگرچه ابو لهب قبل از بعثت حمایت‌‌های قابل توجه از حضرت رسول(ص) نمود اما بعد از بعثت دشمنی سرسختانه ای با پیامبر(ص) داشت. یکی ابوطالب سرپرستی حضرت رسول(ص) را به عهده گرفت و تا سال 10 بعثت سرسختانه از مسلمانان و حضرت رسول(ص) حمایت کرد و دیگری، برادر دیگر آن‌ها  یعنی حضرت حمزه سید الشهداء می‌باشد . "حمزه" در لغت به معنای صلابت و شیر بیشه ، شیر و تیز معنی ‌‌شده‌است.[201]

حمزه سیدالشهدا  در 2 یا 4 سال قبل از واقعه عام الفیل که در آن ابرهه حبشی به کعبه حمله کرده است به دنیا آمد. دایه او زنی به نام ثویبه بود که به او شیر می‌داد و یکی از دایگان حضرت رسول(ص) قبل از رفتن او به نزد حلیمه، ثویبه بوده است که چندین روز حضرت رسول(ص) را شیر داده و به نوعی حضرت حمزه برادر رضاعی پیامبر(ص) نیز محسوب می‌گردید.

می‌گویند ثویبه کنیز ابولهب بوده است. وقتی که ابولهب متوجه تولد پیامبر(ص) می‌گردد از خوشحالی ثویبه را آزاد میکند. ثویبه چندین روز پیامبر را شیر می‌دهد تا حلیمه آمده و دایه او  می‌گردد.[202] لقب اسد ا... بعد از شهادت او توسط جبرئیل به او داده ‌‌شده‌است[203] و لقب سید الشهدا نیز داشته است.[204] حمزه(ع) قبل از بعثت همچون ابوطالب و پدرش عبدالمطلب، دین حنیف، دینی که اعتقاد به حضرت ابراهیم(ع) داشت را برگزیده بود و هرگز در برابر بتی عبادت نکرده بود.

 مسلمان شدن حمزه (ع) را معلول دو حادثه میدانند: یک بار دید که مشرکان بچه دان شتری را روی سر پیامبر انداختند که او را به شدت عصبانی کرد[205] لذا برای فهم اسلام و آگاهی از آن اقدام نمود و با آگاهی کامل اسلام را پذیرفت[206] و بار دوم روزی ابوجهل نزدیک کوه صفا با پیامبر روبرو شد و سخنان تند و فحاشی بسیار زشتی با حضرت رسول(ص) کرد که این خبر به گوش حمزه(ع) رسید و به سراغ ابوجهل رفت و با کمان خود بر سر او کوبید که سرش را شکاف داد و گفت:"تو محمد را دشنام می‌دهی مگر نمیدانی من به دین او در آمده ام؟ هرچه او بگوید من هم می‌گویم"[207] که با این حادثه هم اسلام  حمزه(ع) آشکار شد و هم از این پس فشار قریش بر مسلمانان کمتر گردید و شمشیر حمزه(ع) در دفاع از محمد(ص) بر علیه قریش بیرون کشیده شد[208].

 با پیوستن حضرت حمزه به اسلام بسیاری از اقوام او به اسلام پیوستند[209] و خود حضرت حمزه نیز اقدام به دعوت علنی در میان مکه برای اسلام نمود[210]. او حاضر نشد که پیامبر را تنها بگذارد و در کنار او ماند زمانی که مسلمانان به حبشه هجرت کردند[211] و با وجود توانایی‌‌های مالی و حمایت‌‌های که از او انجام میشد در شعب ابوطالب نیز به همراهی با پیامبر پرداخت. با او به شعب رفت و در محاصره اجتماعی- اقتصادی قرار گرفت[212]. زمانی که پیامبر با مردم مدینه در "عقبۀ دوم" پیمان می‌بست حضرت حمزه(ع) از پاسدارانی بود که حفاظت این جلسه را به عهده گرفته بودند[213]. او در قبل از هجرت به طور دائم از پیامبر حفاظت می‌کرد. حمزه روزی مشاهده کرد که برادرش ابولهب -که همسایه حضرت رسول(ص) بود- مدفوع و فضولات خودشان را در درب خانه رسول(ص) ریخت. ‌‌بی‌درنگ آنها را جمع کرد و بر سر و صورت برادر خود ابولهب ریخت[214]. او به همراه پیامبر به مدینه هجرت کرد و در پیمان برادری که بین مسلمانان به وسیله پیامبر ایجاد شد، حضرت رسول(ص) او را با پسرخوانده خود، زید، برادر اعلام کرد. حمزه در شب جنگ احد بعد از اینکه از حضرت رسول بشارت شهادت یافت زید بن حارثه را وصی خود قرار داد . پیامبر در آن پیمان حضرت علی(ع) را به عنوان برادر خود انتخاب کرد و سپس دست علی(ع) را بلند کرد و فرمود : "هذا اخی" این {علی} برادر من است. سپس فرمودند و این حمزه اسد الله و اسد الرسول و زید بن حارثه وصی  برادرش حمزه است.[215]

در قرآن کریم چند آیه وجود دارد که به طور مصداقی در شأن حضرت حمزه(ع) نازل ‌‌شده‌است.

آیه اول: آیه 19 سوره حج است که می‌فرماید: " اینان دو گروهند که درباره پروردگارشان به مخاصمه و جدال پرداختند و کسانی که کافر شدند لباس‌‌هایی از آتش برای آن‌ها بریده شده و مایع سوزان و جوشان بر سرشان ریخته می‌شود." از حضرت ابوذر نقل شده که این دو گروه یکی مدافعان کفر و شرک بودند که عبارتند از ولید ، عتبه ، شیبه از سران قریش و دیگری مدافعان حق یعنی حضرت علی (ع) و حضرت حمزه و عبیده می‌باشند که در جنگ بدر، مشرکین به دست مومنان کشته می‌شوند.[216]

آیه دوم: مربوط به آیه مشهور من المومنین رجال صدقوا...[217] است که می‌فرماید" در میان مومنان مردانی هستند که بر عهدی که با خدا بسته‌اند صادقانه ایستاده‌اند بعضی پیمان خود را به آخر برده‌اند( و به شهادت رسیدند)  و بعضی دیگر در انتظار مانده‌اند و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود نمی‌دهند که گروه اول شهید شده عبارتند از حضرت حمزه و جعفر و گروه دوم حضرت علی(ع) و یاران همراه او می‌باشند "[218] . حضرت علی(ع) مصداق قسمت اول آیه را حضرت حمزه(ع) و قسمت دوم را خودش معرفی کرده است.[219]

آیه سوم: آیه دیگر" الم نجعل الذین آمنوا... "[220] می‌باشد که می‌فرماید " آیا کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند همچون مفسدان در زمین قرار دهیم یا پرهیزکاران را همچون کافران؟ " ابن عباس این آیه را در شأن حضرت علی (ع) و حضرت حمزه و عبیده در جنگ بدر معرفی کرده است.[221]

آیه چهارم :آیه بعدی آیه یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله و کونوا مع الصادقین است[222] " ای کسانی که ایمان آوردید از خدا بپرهیزید و با صادقان باشید. یکی از صادقین را حضرت حمزه(ع) معرفی میکند.[223]

آیه پنجم:" و من یطع الله و الرسول فاولئک مع الذین انعم ا... علیهم من النبیین و الصدیقین والصالحین و حسن اولئک رفیقا " کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند در( روز قیامت ) همنشین کسانی خواهند بود که خدا نعمت خود را بر آن‌ها تمام کرده و پیامبران، صدیقان، شهداء، صالحین و آنها رفیق‌‌های خو‌‌بی‌هستند.[224] پیامبر اکرم می‌فرماید: مصداق نبیین من هستم، مصداق صدیقین برادرم علی(ع) است و مصداق شهداء عمویم حمزه(ع) است و اما مصداق صالحان دخترم فاطمه( س ) و دو فرزندش حسن و حسین(ع) می‌باشند.[225]

از این دست آیات در قرآن  باز هم دیده می‌شود که در شأن حضرت حمزه(ع) بیان ‌‌شده‌است مانند آیات 6 و 5 سوره عنکبوت ، سوره فاطر آیه 19 و22، حدید آیه 19، توبه آیه 19، حج 24 و 39 و 40، حجرات آیه 15، قصص 61، مطففین 12 و 23، کهف آیه 2، زمر آیه 22، صف آیه 4، نور آیه 36 که مفسرین آنها را درباره حضرت حمزه(ع) بیان کرده‌اند.

حمزه ابن عبدالمطلب، سید الشهدا سرانجام در غزوه احد به ناجوانمردانه‌ترین شکل به شهادت رسید. سید ابن طاووس نقل می‌کند که در شبی‌که فردای آن جنگ احد آغاز می‌شد رسول خدا(ص) با حمزه ملاقات کرد و به او فرمود حمزه به زودی به سفر آخرت خواهی رفت اگر خدای تعالی درباره اسلام و ایمانت بپرسد چه خواهی گفت؟ حضرت حمزه(ع) گریست و گفت: مرا ارشاد فرموده به من بفهمانید. حضرت رسول(ص) فرمودند: شهادت می‌دهی که خدای تعالی خدای واحد جهان است و به نبوّت من شهادت می‌دهی و شهادت می‌دهی به ولایت حضرت علی(ع) ولایت امامان از نسل امام حسین(ع) و برای فاطمه(س) سیّده زنان دو جهان و... . حضرت حمزه گفت: ایمان آوردم و به راستی به آن گواهی می‌دهم. سپس حضرت رسول(ص) فرمود: حال گواهی بده که خودت سیّد و آقای شهیدان و اسد الله و اسد الرسول هستی و حضرت حمزه به سجده افتاد و سپس برخاست و چشمان پیامبر را بوسید و گفت : شما را براین شهادت گواهی می‌گیرم. (برای مطالعه بیشتر درباره حضرت حمزه الشهدا می‌توانید به کتابهای حیات القلوب جلد 2 ، حمزه اولین مدافع اسلام مجله حوزه حضرت حمزه حامی‌رسالت ـ جمعی از محققین ،حمزه سید الشهداء محمد صادق نجمی‌و ... مراجعه نمائید). 

فراریان سپاه اسلام از احد

واقدی می‌نویسد که شیطان در میان سپاه پیامبر(ص) به شکل انسان آمد و فریاد زد محمد(ص) کشته شد که این خبر باعث شد که مسلمانان سست شده و گریختند.[226] از کسانی که نام او به طور آشکار در روایت کتب اهل سنت آمده که از جنگ احد گریخته است عثمان است.[227] بلاذری تلویحاً به فرار عمر از جنگ اشاره نموده و می‌نویسد عمر بن خطاب همراه گروهی برگشتند و در گوشه ای نشسته بودند[228] در جای دیگر چنین آورده است از جمله افرادی که گریختند فلان بود که در نسخ‌‌های فعلی مشخص نمی‌کند منظور از فلان چه کسانی هستند اما بعضی از نسخه‌‌های قدیمی‌تر فلان را عمر و ابوبکر نام برده‌اند.[229]

فاجعه رجیع

بعد از جنگ احد هیئتی از قبیلۀ عضل به مدینه آمد و به پیامبر گفتند که کسانی را با ما بفرست تا قبیلۀ ما را آموزش اسلام دهد. پیامبر شش نفر از بهترین یاران خود را همراه آنان کرد اما این قبیله به آنها خیانت کرد و آنها را محاصره نمود و سه نفر را شهید و سه نفر را اسیر کردند که یک نفر از آنها در بین راه و دو نفردر مکه شهید شدند.[230]

بِعر معونه

طبرسی در مجمع البیان ذیل آیه و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل ا.. نقل کرده که مردی به نام ابو براء عامر بن مالک که رئیس قبیله عامر بود نزد رسول(ص) آمد و تقاضای مُبلّغ کرد. پیامبر 40 تا 70 نفر از جوانان را به قبیله آنها فرستاد . عامر بن مالک گفت آنها را به نزد عامر بن طفیل در قبیله بفرستید و خود در مدینه ماند و آنها بسوی قبیله حرکت کردند اما افراد قبیله به جای آموزش، آنها را محاصره کرده و یکی بعد از دیگری همه را کشتند و به شهادت رسانند.[231]

غزوه خندق یا احزاب

چون پیامبر بنی نظیر را بیرون راند آنها به خیبر رفتند، از آنجا با مشرکین همدست شدند و آنها را به گرفتن مدینه تشویق کردند. در سال پنجم هجری، ابوسفیان از تمام قبایل عرب اعم از مشرک و یهودی دعوت کرد که به مدینه حمله کنند. پیامبر به صلاحدیدِ سلمان فارسی، خندقی بر گرد مدینه حفر نمود و تصمیم بر مقاومت در داخل مدینه شد. سپاه مشرکین مدینه را محاصره کردند. جاهایی از خندق به‌اندازه مناسب عریض نشده بود. تنی چند از مبارزان مشرکین مانند عکرمه بن ابوجهل، نوفل بن عبداله، عمر بن عبدود و ...  از آن عبور کرده و هماورد طلبیند.[232] حضرت علی(ع) عمر بن عبدود را کشت و بقیه یارانش فرار کردند.پیامبر فرمود ضربت علی به عمر بن عبدود برتر از اعمال امّت تا روز قیامت است.[233]

در این جنگ از قریش چهار هزار نفر ، از قبیله بنوسلیم  هفت صد نفر ، از قبیله فزاده هزار نفر، از قبیله اشجع چهار صد نفر، از بنومره نیز چهارصد نفر و از قبایل متفرقه دیگر هم بودند که مجموعاً ده هزار نفر می‌شدند. پیامبر در همین زمان که در حال کندن خندق بود به شهود دید که حکومت‌‌های ایران و روم و مصر سقوط می‌کنند.[234] یهود بنی قریظه پیمان خود را با پیامبر شکستند و با مشرکین همکاری کرده‌اند.

آیاتی چند در قرآن در باره جنگ خندق نازل ‌‌شده‌است. « اذا جاکم من فوقکم... منافقون اذ یقول المنافقون»[235] که بیانگر وحشت مسلمانان از محاصره مدینه و نزدیک شدن بیش از حد دشمنان به آنها بوده است. از داخل مدینه یهودیان پیمان شکن نیز به کمک کافران رفته و به مردم در داخل شهر شبیخون می‌زدند. اما به دلایلی همچون اختلافی که توسط یک کافر مسلمان شده ولی مخفی از دید کافران، بین مشرکین و یهودیان به وجود آمد، بادها و طوفانهای سخت و سرد شدن بسیار زیاد هوا و کشته شدن عمرو بن عبدود سردار قدرتمند مشرکان بدست حضرت علی(ع) و شکستن روحیه کافران، اتحاد مشرکین از هم گسست و بتدریج پراکنده شدند و از میدان جنگ دور گردیدند. سپس پیامبر به جنگ یهودیان بنی قریظه رفت و آنها را در هم شکست.

سرّیه‌‌های مختلف و سرکوب قبایل پراکنده کافران

بعد از شکست سختی که یهودیان در غزوۀ بنی قریظه از سپاه قدرتمند پیامبر متحمّل شدند قبایل پراکنده عرب در اطراف مدینه مزاحمت‌‌های مختلفی را ایجاد می‌کردند. پیامبر در غزوۀ بنی لیحان به متفرق کردن این قوم رفت و بعد از فرار آنها بازگشت. سپس در غزوه غابه حضور یافت که قبل از آن در حمله مشرکان در آن محل پسر حضرت ابوذر به شهادت رسیده بود و پیامبر(ص) سرکوب سختی از مشرکان انجام داد. بین زمان فتح قلعه‌‌های بنی قریظه تا رفتن به غزوه حدیبیه پیامبر شانزده سریۀ دیگر بر علیه قبایل یاغی و خیانتکار انجام دادکه به تدریج منطقه مدینه و حومه آن تا نزدیکی‌‌های مکّه از دشمن پاک سازی شد و امنیت و قدرت ویژه ای برای مسلمانان به دست آمد.[236]

صلح حدیبیه

در سال ششم هجری پیامبر برای حج عمره به همراه مسلمانان از مدینه به سوی مکه حرکت کرد. او در خواب دید داخل مسجدالحرام می‌شود و طواف می‌کند و سر می‌تراشد. حضرت این خواب را برای یاران نقل کرد و اینکار را دستور خداوند معرفی کرد. همه خوشحال شدند و به سوی مکه حرکت کردند. پیامبر در بین راه از قبایل عرب می‌خواست که با وی همراهی کنند و به مکه بیایند . این قبایل با آنکه مسلمان شده بودند ولی بسیاری از آنها از آمدن خود داری کردند چون فکر می‌کردند که در مکه کفّار آنها را قتل عام می‌کنند و دیگر به مدینه بر نخواهندگشت.[237]

 در بین راه پیامبر از عمر خواست که به مکه رود و از سران قریش اجازه طواف حج عمره را بگیرد. عمر چون نگران بود که قریشیان او را بکشند نرفت و عثمان را پیشنهاد کرد[238]. پیامبر ماموریت را به عثمان واگذار کرد. ابن اثیر می‌گوید: وقتی سپاه محمد(ص) به حدبییه رسید در ناحیه ای که خیلی به مکه نزدیک بود شتر زانو زد و از رفتن به جلو خودداری نمود. همه گفتند شتر از رفتن باز ایستاد پیامبر باز نایستاد بلکه بازدارنده فیلها در جنگ ابرهه او را ار رفتن به مکه بازداشته است.[239] یعنی اینکه خداوند نمی‌خواهد که ما از این جلوتر برویم. سپس حضرت رسول(ص) در آن محل اردو زدند تا فرستادگان از قریش به همراه نمایندگان مشرکان نزد ایشان آمدند. قبل از اینکه این نمایندگان به حدیبیه برسند پیامبر در زیر درختی به نام "رضوان"، مسلمانان را جمع کردند و از آنها خواستند که همگی بیعت دوباره انجام دهند و برای جهاد آماده باشند. تعداد مسلمانان را در آن روز از هزار و دویست تا هزار ششصد نفر اعلام کرده‌اند[240]. پیامبر به درخت رضوان تکیه کرد و مردم شروع به بیعت کردند که با مشرکان بجنگند و فرار نکنند. مردم با او به جان دادن درکنار رسول(ص) بیعت کردند و قول دادند که هرچه او بگوید عمل کنند و فرار نکنند. در این رابطه آیه ای نازل شد که در آن می‌فرمود:"در حقیقت کسانی که با تو بیعت می‌کنند جز این نیست که با خدا بیعت می‌کنند دست خدا بالای دستهاست پس هر کس که پیمان شکنی کند تنها به زیان خود پیمان می‌شکند و هرکه بر آنچه با خدا عهد بسته وفادار بماند به زودی خدا پاداش بزرگ به او می‌بخشد"[241]. در کنار این بیعت، پیامبر چندین کرامت و معجزه نیز از خود نشان داد تا ایمان مردم قوی‌تر و محکم‌تر گردد. به عنوان مثال مردم از نبودن آب کافی در منطقه شکایت داشتند. ابن خلدون می‌نویسد پیامبر به سرچاهی که آب آن بسیار کم بود آمد و تیری از‌ترکش خود در آورد و فرمود که در چاه فرو کردند و بلافاصله آب جوشیدن گرفت آنقدر که همگان را کفایت کرد.[242] همچنین پیامبر دعا کرد و باران فراوانی بارید.[243]

بالاخره نماینده مشرکان از مکه برای مذاکره آمد. او سهیل بن عمرو نام داشت و خواست با پیامبر قرارداد ببندد که او آن سال را به مکه نیاید بلکه سال بعد به مکه بیاید و با شرایط خاصی که مفاد آن به شرح ذیل بود:

  1. میان مسلمانان و کفّار مکه به مدت ده سال جنگی واقع نشود و طرفین دست از جنگ بکشند. 
  2. هرکه از اصحاب رسول(ص) برای حج عمره یا تجارت داخل مکه شود مال و جان او در امان خواهد بود و هرکه از قریش به قصد شام یا مصر از مدینه بگذرد مال و جانش در امان خواهد بود.
  3. طرفین به فکر خیانت و دزدی نسبت به یکدیگر نخواهند بود هرکس یا گروه بخواهد به پیمان رسول(ص) یا قریش در آید صاحب اختیار است.
  4. اگر مردی از اهل مکه ولو مسلمان هم باشد به میان مسلمانان فرار کند باید او را برگردانند و اگر مسلمانی به قریش فرار کند آن را بر نگردانند.
  5. رسول خدا(ص) امسال از حدیبیه برگردد در سال آینده بیاید آن وقت کعبه و مسجد الحرام سه روز در اختیار آنها خواهد بود و قربانیهایی که آورده شده به مکّه نیاید و در حدیبیه بماند.

پیامبر توضیح بندبند این قرارداد را به مسلمانان داد و در باره بند چهارم آن گفت اگر کسی از پیش ما برود از رحمت خدا دور باشد که نیاز نیست برای او نگران باشیم و اگر کسی از سوی آنها بیاید اگر اسلام حقیقی داشته باشد وقتی که ما او را برگردانیم باید صبوری کند تا خداوند راهی برایش فراهم آورد. مشرکان مکّه لشکری را به فرماندهی خالد بن ولید در نزدیکی محل استقرار پیامبر فرستاده بودند که در صورت نپذیرفتن قرارداد، جنگ واقع شود.[244]

مشرکان از پیامبر خواستند قرارداد را مهر کند حضرت علی(ع) به فرمان پیامبر بر روی قرارداد نوشت «بسم الله الرحمن الرحیم از محمد رسول الله» سهیل گفت: من نمیدانم رحمان کیست بنویس بسمک اللهم و سپس افزود اگر ما تو را پیامبر خدا       می دانستیم که با تو نمی‌جنگیدیم نام محمّد(ص) رسول الله را نیز باید پاک کنی. پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) فرمود آن را پاک کن. علی(ع) فرمود: من چگونه نام شما را پاک کنم یا رسول الله؟ کار سختی است و من نمی‌توانم. پیامبر(ص) فرمود انگشت مرا روی کلمه فوق بگذار و علی(ع) انگشت رسول(ص) را روی کلمه محمد رسول الله گذاشت و آن پاک شد. پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) فرمود علی جان این قضیه بر سر تو هم خواهد آمد و به اجبار و فشار خواهی پذیرفت. این پیش بینی حضرت رسول(ص) به جریانی است که بیست و هشت سال بعد در جنگ صفین واقع شد. همین کفّار قریش که بعدها مسلمان شدند در فرمان معاویه از بعد از آنکه قرآن بر سر نیزه کردند و سپاه علی(ع) دست از جنگ کشید. قراردادی برای‌ترک جنگ بستند که عمرو عاص نام حضرت علی(ع) را به عنوان امیر المومنین از صدر قرارداد پاک کرد و گفت اگر ما تو را امیرالمومنین قبول داشتیم با تو نمی‌جنگیدیم[245]

به هر صورت صلح نامه نوشته شد اما به یکباره در بین مسلمانان شک و‌تردید شدید به وجود آمد و نزدیک بود که گمراه و هلاک شوند.[246] در همان لحظه پسر سهیل که مسلمان شده بود به پیامبر(ص) پناه آورد و سهیل گفت این جزء قرارداد است که او را به من برگردانی و پیامبر پذیرفت و پسرسهیل را به او تحویل داد.[247] اینکار خشم و شک مسلمانان را بیشتر و بیشتر کرد. این شک عمومی‌که به مردم منتقل شده تقریباً همه سیره نویسان آن را تأیید کرده‌اند.[248] یکی از کسانی که به این قرارداد و حتی خود حضرت رسول(ص) به عنوان پیامبر فرستاده خدا شک کرد عمر خلیفه دوم بعد از رسول(ص) بود. تقریباً همه سیره نویسان اهل سنّت این ارتداد عمر از دستور خدا و رسول و شک در نبوت او را تأیید و نقل کرده‌اند. ابن اسحاق می‌نویسد:«عمر که چنان دید برجوشید و نزد ابوبکر رفت و بعد از آنکه اعتراضی شدید به ابوبکر کرد نزد حضرت رسول(ص) رفت و چنین گفت مگر نه تو رسول خدا نیستی؟ پیامبر فرمود بلی. گفت مگر نه ما مسلمانیم؟ پیامبر فرمود بلی. سپس عمر گفت پس چرا باید بگذاریم که آنها در صلحی که با ما میکنند به مراد خود برسند و سپس پیامبر به عمر گفت برو و اندیشه مکن که من رسول خدایم و آن چه که می‌کنم به امر وی می‌کنم و او مرا ضایع نمی‌گرداند."[249]

در این واقعه عمر تنها نبود. با او گروهی بودند که بر نظریۀ او مهر تأیید می‌گذاشتند[250]. عمر در ‌این‌باره به پیامبر(ص) گفت: مگر نگفته بودی که به زودی واردمسجد الحرام می‌شویم و کلید کعبه را خواهیم گرفت و همراه دیگران در عرفات وقوف خواهیم کرد. پیامبر(ص) گفت: آری گفتم ولی آیا گفتم در این سفر این کارها را خواهیم کرد؟ عمر گفت: نه و سپس پیامبر گفت: همه آنهایی را که گفتم اتفاق خواهد افتاد اما ای عمر آیا تو فراموش کردی که روز جنگ احد از میدان جنگ فرار می‌کردی و حتی به پشت سر خود هم نگاه نمی‌کردی و من پشت سر شما بودم و شما را صدا می‌کردم؟[251] پیامبر سپس فرمود آیا روز احزاب را فراموش کردید که از‌ترس دشمن که از بالا و پایین به شما حمله میکرد چشمهایتان تیره شد و جآن‌ها به گلوگاه‌‌ها رسید؟ آیا فلان روز را فراموش کردید؟ همچنین موارد دیگر را تذکر داد.[252]

خود عمر بیان کرده است که در بین راهی که از حدیبیه به مدینه برمی‌گشتیم سه بار از حضرت رسول(ص) سوال کردم ولی جوابم را نداد با خود گفتم ای عمر مادرت به عزایت بنشیند سه بار از حضرت رسول سوال کردی جوابت را نداد و سپس با شتر خود به سرعت به سوی مدینه رفتم چون فکر می‌کردم که نکند آیه ای علیه من نازل گردد. وحشتی در دلم افتاد که خدا میداند.[253] عمر خود می‌گوید در حدیبیه از این موضوع سخت ناراحت بودم مرتب به رسول خدا اعتراض میکردم و می‌گفتم چرا در دین خود، خواری را پذیرفتیم. ابو عبیده جراح به من گفت شیطان در تو نفوذ کرده است به خدا پناه ببر و من از شرمساری شروع به گفتن" اعوذ بالله من الشیطان الرجیم " کردم هرگز گرفتاریی مثل آن روز به من نرسیده بود. از آن به بعد مرتب روزه مستحبی ‌می‌گرفتم و صدقه می‌دادم. ابن عباس می‌گوید عمر حال خود را در آن روزها برایم تعریف کرده و گفت چنان شک و‌تردید برایم حاصل شد که از آغاز مسلمانی خود تا آن روز گرفتارش نشده بودم و اگر در آن روز گروهی را می‌یافتم که  آنان از مسلمانی دست بر می‌داشتند من هم از اسلام دست بر می‌داشتم ولی خداوند سرانجام آن را برای من خیر قرارداد. در جایی دیگر عمر گفت در آن روز اگر صد نفر همراه من می‌شدند به دلیل شکی که داشتم این صلح را نمی‌پذیرفتم.[254] عمر بعدها دستور داد درخت رضوان را که مردم زیر آن نماز می‌خواندند از ریشه قطع کردند.

بعد از امضای قرارداد، پیامبر به همه مسلمانان گفت سرهای خود را بتراشید. اما هیچ کس فرمان رسول (ص) را اجابت نکرد. پیامبر این دستور را سه مرتبه تکرار فرمودند حتی یک نفر هم دستور را اجرا نکرد پیامبر از شدت خشمی‌که داشت به خیمه همسرش ام سلمه رفت. ام سلمه پرسید یا رسول ا... شما را چه ‌‌شده‌است؟ پیامبر فرمودند : جای شگفتی است من چندین بار به مردم گفتم قربانی‌‌های خود را بکشید و سرهایتان را بتراشید و از احرام خارج شوید ولی هیچ کس اطاعت نکرد و پاسخ هم نداد در حالی که  گفتار مرا می‌شنیدند و به صورتم نگاه می‌کردند.[255]  ام سلمه گفت ای رسول تو خود بلند شو و سر بتراش و قربانی‌‌هایت را ذبح کن و پیامبر چنین کرد و به تدریج همه چنین کردند.[256] محمد بن سعد در طبقات می‌گوید همه سرهای خود را‌تراشیدند و پیامبر برای آنها نزد خداوند استغفار کرد. اما دو نفر سر خود را نتراشید، عثمان بن عفان و ابوقتاده انصاری.[257]

آثار صلح حدیبیه

خداوند در سوره فتح، صلح حدیبیه را فتح المبین خوانده است، سوال اینجاست که چرا قرارداد صلحی که مفاد آن ظلم آشکاری را بر حضرت رسول(ص) تحمیل کرده است فتح آشکار و پیروزی تلقی ‌‌شده‌است. به گوشه ای از این دستاوردها اشاره می‌شود:

  1. یک موضوع آشکار که در قبایل عرب وجود داشت -و شاید در تمام مردم در جوامع مختلف وجود داشته باشد- این است که بسیاری از مردم از ورود به جنگ به دلایل مختلف مثل‌ترس از مرگ،‌ترس از دست دادن عزیزان،‌ترس از دست دادن اموال و آبرو، سابقۀ گذشته و... هراس دارند و به همین دلایل، در درگیری‌‌های سیاسی وارد نمی‌شوند. آنها نه با موافقان و نه با مخالفان هم داستان نمی‌شوند و خود را کنار می‌کشند. زمانی که اسلام مشغول زد و خورد با مشرکان بود این دسته خیلی هم زیاد بودند و سعی درکناره گیری از این زد و خوردها می‌نمودند و وارد دفاع یا حمله به کسی نمی‌شدند . بسیاری از آنها میدانستند که حق با کیست اما به دلایلی که گفته شد از دفاع از حق اجتناب می‌کردند. صلح حدیبیه به این دسته امکان داد که عقاید خود را آشکار و به اسلام بپیوندند. واقدی می‌نویسد جنگ میان مردم مانع گفت و گو شده بود و بدون‌تردید اگر برخوردی پیش می‌آمد همراه با کشتار بود ولی چون صلح پیش آمد جنگ آرام گرفت و مردم نسبت به یکدیگر احساس امنیت کردند.[258]
  2. در این شرایط جدید امکان استدلال‌‌ها و تبلیغ برای اسلام پدید آمد و عده زیادی که فرصت آشنایی با اسلام را نداشتند بعد از آگاهی در شرایط امنی که ایجاد شده بود، به اسلام روی آوردند. واقدی در ادامه می‌نویسد با هرکس که فکر و اندیشه ای داشت چون درباره اسلام صحبت می‌کردند مسلمان می‌شد؛ چنانکه بعد از این صلح بسیاری از بزرگان مشرکان که همواره در شرک و جنگ با اسلام پایدار بودند از قبیل عمرو عاص، خالد بن ولید و نظایر ایشان، مسلمان شدند.

 این صلح به مدت بیست و دو ماه ادامه یافت.[259] ابن خلدون می‌نویسد در این دو سال هیچ مسلمانی با کافری سخن نگفت جز آنکه به اسلام در آمد. در این دو سال شمار مردمی‌که به اسلام گرویدند مانند یا بیشتر از آنانی بود که پیش از این اسلام آورده بودند.[260] کسانی که مسلمان شده بودند و طبق قرار باید به مکه عودت داده می‌شدند دیگر به مدینه نیامدند و توانستند گروههای پارتیزانی تشکیل دهند و در اطراف مکه راههای مکه را نا امن کردند و اینکار به رهبری شخصی به نام ابوبصیر صورت گرفت که به اشاره پیامبر اقدام به یک چنین کاری نمود. این وضع باعث شد مشرکین در بندهای قراردادشان تجدید نظر کردند و از پیامبر خواستند که مسلمانان را دیگر عودت به مکه ننماید بلکه آنها را آزاد بگذارد. و در همین ایام بود که سوره نصر نازل شد که در باره گرایش به اسلام توسط مردم که دسته دسته صورت می‌گرفت آیه نازل گردید.

  1. حال و هوای قلبهای بیمار یاران رسول(ص) برای خودشان روشن گردید که دارای ایمان سطحی بودند و با امکان توبه ای که خداوند برای آنها فراهم نمود بسیاریشان پاک شدند و نقاط ضعف خود را پر کردند.

بدین‌ترتیب پیامبر توانست در سایه صلح حدیبیه -که قرآن آن را فتح بزرگ خواند- و انجام تبلیغات بر پایه استدلال به حق و انجام کرامات و گسترش دادن فهم قران در میان قبایل عرب، ظرف دو سال به‌انداره بیست ویک سال از بعثت خودش تولید مسلمان نماید.

و این بیانگر آن است که اسلام درست در ایامی‌که امنیت و آگاهی حکم فرما شود، قدرت تسخیر دلها و عقل‌‌هارا دارد و می‌تواند هدایت گر بزرگی برای همه انسانها باشد.

حال پیامبر میداند که خطرات آینده دیگر از جانب مشرکین نیست بلکه کسانی که به درون اسلام راه یافته‌اند خطری بزرگتر را ایجاد می‌نمایند. چشم پیامبر اکرم به حوادثی در آینده است که مبادا حوادثی شبیه آن چه که عمر در حدیبیه انجام داد از سوی دیگرمسمانان اتفاق بیافتد. شورش و سرکشی در برابر سخنان خدا و رسول و جانشین برحق او علی(ع) و سیر حوادث نه چندان دور در آینده، درستی این نگرانی‌‌ها را به اثبات رسانیده است. و پیامبر در شهودی که کرد آیندۀ علی(ع) را همچون مظلومیت خود دید و آن را با علی(ع)در میان گذاشت.

 

جنگ با یهود از غزوه بنی قینُقاع تا خیبر

میدانیم که در مدینه دو قبیله قدرتمند به نام اوس و خزرج زندگی می‌کردند که هر دوی این قبایل به اسلام متمایل شدند و با آمدن حضرت رسول(ص) به مدینه، انصار رسول خدا گشتند. در مدینه و اطراف مدینه سه طایفه از یهودیان زندگی میکردند که نام‌‌های آنها عبارت بود از یهود بنی قینقاع، یهود بنی النظیر و قبیله یهود بنی قریظه. در گذشته بنی قینقاع با یهودیان بنی قریظه دشمن بودند.[261] بنی نظیر و بنی قریظه نیز هم پیمان اوس بودند. افراد زیادی از قبیله بنی قینقاع با اسلام دشمنی می‌کردند. مانند فنحاس که او همان شخصی است که گفته بود خداوند فقیر و ما اغنیاء هستم و درباره او در قرآن آیه ای نازل ‌‌شده‌است.[262] عبد اله ابن سلّام نیز یکی از رجال و افراد این قبیله یهود بوده است که در سال هشتم هجرت اسلام آورد[263] و در سال 43 هجری از دنیا رفت. زید بن لصیت، یهودی دیگری از این قبیله بود که به دروغ و از روی فریب اظهار اسلام نمود.[264] از مومنان یهودی این قوم مُخیریق بود که به دفاع از حضرت رسول (ص) پرداخت که قبلاً درباره وی صحبت شد و در جنگ احد در دفاع از اسلام شهید شد.

 یهود بنی قینقاع اهل مکر و خدعه بودند که قرآن فرمان داد که از امر آن‌ها پیروی نشود وگرنه بعد از ایمان آوردن دوباره به دست آن‌ها کافر می‌شوند[265] . شخص مورد نظر قرآن کسی بود که قصد داشت بین دو قبیله اوس و خزرج جنگی بر پا نماید. بنی قینقاع در گذشته هم پیمان نظامی‌عبداله بن ا‌‌بی‌بودند. او یکی از رهبران منافقین در مدینه و رهبر قبیله خزرج قبل از اسلام آوردن مردم مدینه بود. عبداله بن ا‌‌بی‌زمانی که پیامبر(ص) حکومت خود در مدینه را بر پا نمود با همه قبایل یهودی پیمان نامه صلح مبنی بر عدم تعرّض و یا کمک به دشمنان مسلمانان با آن‌ها امضاء کرد. ابن اثیر در کتاب خود آورده که این قبیله یهود شغل زرگری داشتند و بسیار ثروتمند بودند. روزی زن مسلمانی نزدیک زرگر این قوم در بازار مدینه رفت تا خرید کند یهودیان که از شکست مشرکان در بدر به‌شدّت ناراحت بودند این زن مسلمان را آزار رساندند و مسلمانی در دفاع از وی یهودی متعرض را کشت و سپس جنگ بین یهودیان و مسلمانان در گرفت و یهودیان پیمان نامه‌‌های خود با حضرت رسول(ص) را پاره کردند و از آن سرپیچی نمودند.[266]

جنگ با اهل کتاب یهودی

ما قبل از اینکه وارد غزوه بدر و غزوه احد بشویم لازم می‌آید که به نقش یهود در به هم ریختن شرایط اجتماعی و سیاسی مدینه بپردازیم. این وضعیت که از عناد یهودیان با مسلمانان برخاسته بود نهایتاً به جنگ مسلمانان با یهودیان منجر گردید. اولین جنگ، جنگ با یهودیان بنی قینقاع بود.

به دنبال پاسخ به چند سؤال می‌گردیم:

  1. آیا جنگ با یهودیان که اهل کتاب بودند جایز بود؟ یهودیانی که تحت ذمه اسلام شده بودند و میدانیم که آن‌ها صفات و رفتار نیکو داشتند، به قوانین اسلام تسلیم بودند، جزیه و مالیات پرداخت می‌کردند و قرآن این دسته از اهل کتاب را نیز حمایت کرده است (گروهی از اهل کتاب را درست کار، عابد در دل شب، مؤمن به روز قیامت، انجام دهنده کارهای پسندیده، نهی کننده از کار بد، شتاب کننده در کار نیک، پرهیزکار[267] معرفی کرده است)
  2. آیا اخباری که از این جنگ‌‌ها در تاریخ ثبت ‌‌شده‌ است حقیقت ماجراست یا در این اخبار تحریف و دستکاری ‌‌شده‌است؟
  3. شیوه برخورد مسلمانان و حضرت رسول(ص) با یهودیان در این جنگ‌‌ها بر اساس معیارهای قرآنی بوده است؟
  4. میدانیم که تنی چند از بزرگان و افراد مشهور یهود به وسیله‌ترور و بطور غافلگیرانه کشته شده‌اند مانند کعب ابن اشرف، عصماء بن مروان و ... .

آیا این‌ترورها مبنای دینی داشته است؟

  1. گفته می‌شود که تعداد زیادی از یهودیان بنی قریظه که با قبول خودشان به مسلمانان تسلیم شدند به دستور پیامبر(ص) بعد از اسارت قتل و عام شدند و با دست و پای بسته گردن صدها نفر از آن‌ها زده ‌‌شده‌است؟ آیا این اخبار صحت دارد؟ در صورت صحت آیا با قوانین و حدود اسلام سازگار است؟

 طبقات ابن سعد درباره خیانت‌‌هایی که یهودیان انجام می‌دادند اشاره کرده و آیه ای را که خداوند برای حضرت رسول(ص) درباره خیانت آن‌ها نازل کرده، آورده است[268] . همچنین می‌افزاید که پیامبر(ص) فرمود: من از بنی قینقاع بیمناکم و با نزول این آیه روی به جانب ایشان نهاد[269] . پرچم در آن روز به دست حضرت حمزه سیدالشهداء بود. واقدی در مغازی خود آورده است که پیامبر(ص) بعد از خیانت یهودیان بنی قینقاع از آنان خواست که اسلام بیاورند امّا آن‌ها پیامبر(ص) را تهدید به جنگ کردند و در دژهای خود جای گرفتند. با انزال آیه 58 سوره انعام خداوند اجازه جنگ را صادر نمود. پیامبر(ص) 15 شب آن‌ها را محاصره کرد تا تسلیم شدند و فرمان داده شد که شانه‌‌های آن‌ها را ببندند.[270]

تا اینجا کتب تاریخی بخشی از حقایق غزوه بنی قینقاع را بیان کردند امّا خبری را بعد از اسارت یهودیان را ثبت کرده‌اند بدین مضمون که عبدا... بن ا‌‌بی‌رهبر منافقان به نزد اسیران رفت و به مسلمانان گفت که اسیران را آزاد کنید. مامور اسرا آن را قبول نکرد و عبدا... بن ا‌‌بی‌به طرف پیامبر(ص) دوید و دست خود را در گریبان و زره آن حضرت کرد و گفت ای محمد(ص) نسبت به دوستان من نیکی کن. پیامبر(ص) با چهره برافروخته و خشمگین به او فرمود: وای بر تو رهایم کن. عبدا... بن ا‌‌بی‌گفت رهایت نمی‌کنم تا نسبت به دوستانم دستور به نیکی دهید. آن‌ها در جنگ‌‌ها به من کمک و یاری رسانیده‌اند و تو می‌خواهی آن‌ها را بکشی و درو کنی؟ ای محمد من مردی هستم که از پیشامدها بیم دارم. پیامبر(ص) فرمود: که اسرا را رها کنید.[271] ابن اثیر ضمن تأیید اخبار فوق اضافه می‌کند که هر چه پیامبر(ص) به عبدا... بن ا‌‌بی‌گفت رهایم کن او قبول نکرد و می‌گفت تا اسرا را آزاد نکنی رهایت نمی‌کنم. پیامبر(ص) اسرا را رها کرد و گفت نفرین خدا بر آن‌ها و بر تو باشد.[272] محمد بن سعد در طبقات خود ضمن قبول سخنان ابن اثیر اضافه می‌کند که پیامبر(ص) از کشتن آن‌ها چشم پوشید و فرمان راندن آنان را از مدینه داد.[273] تعدی یهودیان به زن مسلمان در بازار مدینه توسط بسیاری از محققین نیز تأیید ‌‌شده‌است.[274] کل شرح حال فوق درباره غزوه بنی قینقاع را افراد زیادی نقل کرده‌اند.[275]

تشریح دقیق‌تر غزوه بنی قینقاع

مطالب ذیل -که همه از کتب برادران اهل سنّت استخراج ‌‌شده‌است- را می‌توان به تفکیک مطرح کرد:

  1. بعد از پیمان شکنی یهودیان، همه قبایل مدینه از بنی قینقاع تبری جستند به جز عبداله بن ابی.
  2. پیامبر(ص) یهودیانی که حاضر به تسلیم شده بودند را با طناب دستبند زد.
  3. پیامبر(ص) می‌خواست صدها اسیر را درو کند و همه را اعدام نماید.
  4. عبداله ابن ا‌‌بی ‌به پیامبر(ص) حمله کرد و گردن پیامبر(ص) را گرفت و بشدّت فشار داد بطوری که خشم درپیامبر(ص) به وجود آمد.
  5. از فشار شدیدی که به پیامبر(ص) توسط عبداله ابن ا‌‌بی‌وارد شد پیامبر(ص) تصمیم گرفت که اسیران را نکشد بلکه آن‌ها را تبعید کند.

الف ـ عبداله ابن ا‌‌بی‌کسی است که کارش اجاره دادن کنیزان به عنوان کسب درآمد بوده است. درباره این اعمال زشت در قرآن آیه ای نازل ‌‌شده‌[276] و فشارهای فراوان دیگری از او در تاریخ نقل ‌‌شده‌است. این شخص مدافع نکشتن اسیر است امّا رسول رحمت اللعالمین خواستار کشتن اسیرانی است که خودشان تسلیم شده‌اند؟!

ب ـ این شخص با این سابقه و با این خصومت علیه رسول(ص) چطور توانسته در مقابل لشگر پیروز حضرت رسول(ص) -که از جنگ بدر برگشته و اسیران مشرک را نیز همراه خود آورده و دلاوران و فدائی‌‌های زیادی نظیر حضرت علی(ع) و حضرت حمزه سیدالشهداء که در کنار او هستند- یقه رسول(ص) را بگیرد تا جایی که نزدیک باشد که او خفه شود و به خشم آید که گلویم را رها کن و یارانش کاری برای او انجام ندهند؟!

ج ـ دهها حدیث از خود رسول(ص) نقل است که اسیران را نباید کشت. او از اسیران اول درخواست می‌کرد که اسلام بیاورند و اگر نمی‌پذیرفتند از آن‌ها جزیه  می‌گرفت و اگر کسی قادر به پرداخت جزیه نبود تعلیم و سوادآموزی از او درخواست می‌کرد. حضرت رسول(ص) حتی برای ‌‌بی‌سوادان اسیر، آموزش سوادآموزی می‌گذاشت و اگر کسی هم توان آموزش نداشت به بهانه ای او را آزاد می‌کرد و نهایتاً اگر از ناحیه اسرا خطری را احساس می‌کرد آن‌ها را تبعید به مناطق دور دیگر می‌نمود.

د ـ پیامبر خدا(ص) از فشار دردی که در گلوی خود احساس می‌کرد تسلیم عبداله ابن ا‌‌بی‌شد و اسیرها را آزاد کرد. پیامبری که هر عمل خود را به جزء به دستور وحی اجرا نمی‌کرد تسلیم فشار منافقی شد که سابقه کثیف در گذشته و حالش وجود داشت، پیامبری که هیچ تهدید و تطمیعی از مشرکان نتوانست او را از هدف الهی اش دور کند، چه آسان تسلیم زور یک نفر شد و به ویژه که پیامبر(ص) در این زمان در اوج قدرت بود!!

منافقان و یهودیان هم در زمان حضرت رسول(ص)  و هم بعد از آن تاریخ همیشه به یاری یکدیگر می‌رفتند و این شیوه ننگین آن‌ها تا به امروز هم ادامه دارد و ما می‌بینیم که بین بسیاری از سران منافق و اعراب پیوندی محکم با یهودیان افراطی حاکم در فلسطین اشغالی وجود دارد. در طول تاریخ بعد از اسلام این شرایط حاکم بوده است. بعد از جنگ پیامبر(ص) با یهودیان بنی قریظه شایعه کردند پیامبر(ص) می‌خواست همه یهودیان اسیر را قتل و عام کند امّا عبدا... بن ابی( سرکرده منافقان مدینه ) به وساطت بین اسراء و پیامبر(ص) آمد و از کشتن آن‌ها جلوگیری کرد[277] این احادیث توسط یهودیان که در دربار بنی امیه بودند و منافقان حدیث ساز این دربار ساخته ‌‌شده‌است.

آیا طرح این روایات غرض آلود در کتب تاریخی و تفسیری چه هدفی را دنبال می‌کند؟ و از این داستان تقل‌‌بی‌چه کسانی سودمی‌برند؟ آیا یهودیان و متحدان منافق آن‌ها بهره مند نیستند؟ تمام این اخبار در زمان بنی امیه که منافقان چند چهره بودند جعل ‌‌شده‌است. اخبار یهود و شاگردان آنان مانند: ابوهریره، عبدا... بن عمر، عمروعاص و ... این روایات دروغین را در زمان بنی امیه جعل کرده‌اند و به تدریج در کتاب‌‌های تاریخی وارد ‌‌شده‌است. یهودیان می‌خواستند از این طریق مظلومیت خود را عنوان نمایند و به دروغ خود را مظلوم جلوه دهند و بنی امیه می‌خواستند چهره حضرت رسول(ص) را لکه دار نمایند تا انتقام شکست‌‌های مشرکان قریش را از حضرت رسول(ص) بستانند مانند شکست جنگ بدر که هم زمان با شکست یهودیان بنی قینقاع، رخ داده است. چیزی که از میان همه این روایات کاملاً مشخص است و ‌‌بی‌هیچ‌تردیدی می‌توان به آن اعتماد داشت همکاری اهل کتاب یهود با منافقان مدینه و همکاری هر دو این دو دسته با مشرکان مکّه و مدینه است: پیوندی نامیمون میان سپاه شیطان.

ترورهایی که به پیامبر(ص) نسبت داده‌اند

ترور ابن عفک یهودی: این فرد که یک یهودی متعصب بود و دائماً بر علیه مسلمانان تبلیغ می‌کرد و طرفداران خود را به کشتن حضرت رسول(ص) تشویق می‌نمود. یکی از مسلمانان به نام سالم بن عمیرخودش تصمیم می‌گیرد که برای رضای خدا او را بکشد.[278] در صورتی که پیامبرخدا(ص) چنین دستوری نداده بود در اواخر سال دوم هجرت ابن عفک یهودی به دست ابن عمیر کشته می‌شود بدون آنکه مجوزی از حضرت رسول(ص) صادر شده باشد.[279]

ترور عصماء دختر مروان یهودی

عصماء دختر مروان یهودی زن شاعری بود که در شعرهای بسیاری حضرت رسول(ص) را هجو کرده و مردم را بر علیه حضرت رسول(ص) و مسلمانان بسیج می‌کرد. او در اشعارش از کلمات رکیک و فحش‌‌های وقیح استفاده می‌نمود. در شعری سرود که قسم به آلت مردانگی فلان شخص و قسم به آلت همه قوم خزرج، پیامبر(ص) بیگانه است که مردم مدینه از او اطاعت کرده‌اند.  شخصی به نام عمیر بن عدی بن خرشه که از بینایی خو‌‌بی‌نیز بهره مند نبود وقتی این اشعار مستهجن را شنید خودش تصمیم گرفت که عصماء را بکشد. در آن زمان حضرت رسول(ص) در جنگ بدر بود و بعد از پیروزی به سوی مدینه باز می‌گشت شب ورود حضرت رسول(ص)، عمیر بن عدی بدون آنکه حضرت رسول(ص) را دیده باشد یا از وی اجازه گرفته باشد اقدام به قتل عصماء بن مروان کرد[280] زیرا او نذر کرده بود که اگر پیامبر(ص) به مدینه برگردد چنین کاری را انجام دهد و شبانه به خانه عصماء رفت و او را به قتل رسانید.

کشتن ا‌‌بی‌رافع یهودی

 شخص دیگری از یهودیان به نام ابورافع که در حمایت از مشرکان ویهودیان به‌شدّت فعالیت داشت و پشتیبان لشگر یهود بود. او که در قلعه یهودیان پناه گرفته بود به وسیله گروهی از انصار مدینه شناسایی شد و  به قلعه او حمله کردند. این افراد عبارت بودند از: ابوفتاده، عبدا... بن عتیک، مسعود بن سنان، اسد بن خزاعی، عبدا... بن انیس. همگی اینان از قبیله خزرج بودند و عبدا... بن عتیک توانست وارد قلعه شود و ابن رافع یهودی را به قتل برساند.[281]

کشتن کعب ابن اشرف یهودی

این شخص یکی از طرفداران سرسخت یهودیان بود. کعب شاعر بود و شعرهای بسیار مستهجن درباره اهل بیت حضرت رسول(ص) و صحابی‌‌های او می‌سرود و در میان مشرکان و یهودیان پخش می‌کرد[282]. بعد از جنگ بدر به همراه چهل نفر از یارانش به مکّه نزد ابوسفیان رفت و با وی هم پیمان در جنگ بر علیه حضرت رسول(ص) شد.[283] او قبلا مشرک بود قتل‌‌های مختلفی انجام داده بود که به خاطر همین از مکه به مدینه فرار کرده بود و یهودی شده بود[284]. او برای کشته‌‌های بدر از مشرکین نوحه‌‌ها سرود و دهها جرم دیگر انجام داده بود سرانجام وی به خاطر شرارت‌‌های فراوانش و شکست عهد و پیمانی که با مسلمانان داشت محکوم به قتل شد و تنی چند از مسلمانان مأمور قتل او شدند و او را کشتند.[285]

کلاً به قتل رسیده‌‌های یهودیان همین چهار نفر بوده‌اند که دو نفر آن‌هابه طور مستقیم و غیر مستقیم در جنگ بر علیه مسلمانان شرکت داشته‌اند و به مسلمانان اعلام جنگ داده بودند و پیمان شکسته بودند و مرتکب قتل و هجو، توهین و تحقیر بر علیه مسلمانان می‌شدند و ... که پیامبر اسلام با کشتن آن‌ها موافقت داشت و دو نفر دیگر از یهودیان به وسیله اقدام مسلمانان بدون اطلاع پیامبر(ص) به قتل رسیده‌اندکه آنها نیز بسیار شرارت داشته و جرم‌‌های زیادی را مرتکب شده بودند. منافقان و دشمنان پیامبر(ص) و علی(ع) در زمان بعد از پیامبر( ص) بسیاری از مخالفان خود مانند: سعد بن عباد رهبر قبیله اوس در مدینه را ‌ترور کردند و حکم شرعی خود را از این‌ترورها اتخاذ می‌کردند که به هیچ وجه تطابقی بین آن‌ها وجود نداشت. بنی امیه کلاً یکی از کارهای حکومتی اش‌ترور دشمنان به انواع روش‌‌ها بود. معاویه شعار می‌داد که خداوند لشگری از عسل دارد و با مسموم کردن شربت عسل و دادن آن به دشمنان خود در جاهایی که آن‌ها عبور می‌کردند آن‌ها را به شهادت می‌رساند. از جمله مالک اشتر سردار بزرگ علی(ع) با شربت عسل معاویه ‌ترور گردید و معاویه این اعمال را برگرفته از کشته شدن این چهار یهودی در زمان حضرت رسول(ص) عنوان می‌کرد. یهودیان دربار شام با ساختن روایات جعلی اعمال معاویه را تأیید می‌کردند. آن‌ها مثله و تکه تکه کردن دشمن را با این احادیث جعلی قانونی نشان دادند. مثله کردن محمد بن ابوبکر در مصر توسط عمروعاص و معاویه، بریدن سر عمر بن خزاعی صحا‌‌بی‌رسول(ص) و حضرت علی(ع)[286] و ... در حالی که حضرت رسول(ص )‌ترور و مثله کردن را تأیید نکرده است کما اینکه حضرت مسلم بن عقیل در خانه‌‌هادی ابن عروه، عبیدا... زیاد را‌ترور نکرد.[287] زیرا او‌تربیت یافته مکتب حضرت رسول(ص) و امام حسین(ع) بود. پیامبر(ص) به همه اعلام کرده بود که تنها ایمان می‌تواند جلوی قتل‌‌های‌تروری را بگیرد.[288] یعنی هر کس که فردی را بخصوص اگر ‌‌بی‌گناه بوده یا مدافع اسلام باشد را‌ترور کند ‌‌بی‌ایمان است و خود پیامبر(ص) می‌توانست بسیاری از مخالفان خود در مکّه را هنگامی‌که در آنجا بود به وسیله مؤمنان‌ترور کند حتی یک نفر را نکشت. عقبه ابن ا‌‌بی‌معیط کافری را که به طور مرتب به پیامبر(ص) توهین می‌کرد ‌ترور نکرد بلکه او در جنگ بدر کشته شد. امّا ما می‌بینیم که معاویه از کعب ابن اشرف دفاع می‌کند و مظلومیت وی را در قتلش مطرح می‌نماید و می‌گوید او به صورت مکر و غدر کشته شد.[289]

یهودیان بنی نظیر

نظیر کوهی است در دو مایلی مدینه و بنی نظیر یهودیانی بودند که در اطراف این کوه زندگی می‌کردند. آنها از شام به این منطقه مهاجرت کردند تا به رسول(ص) آخر زمان بپیوندند امّا زمانی که او را دیدند سر باز زدند در هر صورت با آمدن حضرت رسول(ص) به مدینه آن‌ها با وی عهد بستند که به جنگ مسلمانان نیایند[290] و به دشمنان او نیز کمک مالی نرسانند. آن‌ها نه تنها پیمان شکستند بلکه قصد‌ ترور حضرت رسول(ص) را نیز نمودند. بعد از شکست مسلمانان در جنگ احد منافقان و یهودیان به شدت شادمانی کردند. یهودیان بنی نظیر که دارای دژها و قلعه‌‌های بسیار مستحکمی‌بودند نیز از شکست مسلمانان شادمانی کردند.

 یکی از یاران پیامبر(ص)، دو نفر از افراد قبیله بنی عامر که دوست قبیله بنی نظیر بودند را کشت که پیامبر(ص) او راتوبیخ کرد زیرا آن دو نفر مسلمان بودند امّا اسلام خود را پنهان کرده بودند. قبیله بنی عامر طلب دیه کرد و پیامبر(ص) پذیرفت لذا حضرت رسول اکرم(ص) به همراه چند نفر از یاران خود به سوی قبیله یهودی بنی نظیر رفت تا از آن‌ها در دادن دیه به قبیله بنی عامر کمک بگیرد. یکی از مسئولین قبیله بنی نظیر بیرون قلعه با پیامبر(ص) ملاقات کرد و خواسته پیامبر(ص) را شنید و قبول کرد و به پیامبر(ص) گفت: می‌روم تا برایتان آب و غذا بیاورم امّا یهودیان داخل قلعه تصمیم گرفتند که پیامبر(ص) را‌ترور کنند و گفتندکه حالا پیامبر(ص) خودش با تعداد کمی‌نیرو آمده بهترین فرصت برای کشتن اوست.

 باآنکه بعضی از یهودیان با این کار مخالف بودند نهایتاً تصمیم به کشتن پیامبر(ص) گرفته شد. پیامبر(ص) بیرون قلعه به همراه یاران خود نشسته و به دیوار تکیه داده بود، یهودیان تصمیم گرفتند که با انداختن تخته سنگی بر سر حضرت او را به شهادت برسانند که حضرت جبرئیل، پیامبر(ص) را آگاه کرد و پیامبر (ص) بدون آنکه چیزی به کسی بگوید به مدینه برگشت و بعد از مدتی یاران او نیز آمدند و پیامبر(ص) نقشه یهودیان را برای آن‌ها بازگو کرد.[291] یکی از کسانی که خیلی این‌ترور را تشویق می‌کرد یهودی به نام حی ابن اخطب بود که بعدها به یهودیان بنی قریظه ملحق شد. پیامبر(ص) با لشگر مسلمانان به قلعه بنی نظیر حمله کرد و آن‌ها را به عهد شکنی‌‌هایشان توبیخ کرد . قلعه را در محاصره گرفت و برای به زانو در آوردن یهودیان درختان خرمای بیرون قلعه را شروع به قطع کردن نمود. در سوره حشر شرح مفصل‌تری از این حرکت حضرت رسول(ص) آمده است.[292] و در این سوره اشاره دارد که یهودیان فکرمی‌کردند که حصارها و قلعه‌‌هایشان مانع از شکست در برابر رسول(ص) می‌گردد امّا خداوند از ‌‌آن‌جایی که گمان نمی‌کردند به سراغ آن‌ها رفت در دل آن‌ها‌ترس انداخت و خودشان خانه‌‌های خود را به همراه مسلمین در هم کوبیدند و خداوند در آیه ای دیگر این خواری برای یهودیان بنی نظیر را به دلیل شقاوت و خیانت به حضرت رسول(ص) بیان می‌کند.[293] یهودیان بنی نظیر از طرف منافقین مدینه پیام یاری و کمک دریافت کرده بودند ولی طبق معمول منافقان مدینه به کمک آن‌ها نیامدند و خداوند این پیمان شکنی منافقان مدینه با یهودیان را در قرآن بیان کرده است[294] و قرآن فرمود که خداوند شهادت می‌دهد که آن‌ها دروغ گو هستند و همین وعده دروغ باعث شد که بنی نظیر با پیامبر(ص) در جنگ بر آید[295] سرانجام یهودیان تسلیم شدند و خانه‌‌های خود را خراب کردند تا به دست مؤمنان نیفتد.[296]

یهودیان بنی قریظه

یهودیان بنی قریظه سومین گروه از یهودیان مدینه بودند که پیوند و صلح نامه خود را با مسلمانان تا زمان جنگ خندق یا احزاب حفظ نمودند. در جریان جنگ خندق که مسلمانان به وسیله سپاه متحد همه اعراب و احزاب عرب محاصره شد یهودیان بنی قریظه در داخل قلعه‌‌های خود در شهر مدینه دست به شورش برداشتند و درهای قلعه‌‌ها را بستند و به مشرکان قریش پیام دادند که به همراه آنان از داخل مدینه به مسلمانان خواهند تاخت. این یهودیان را حی ابن اخطب یکی از یهودیان پر کینه بر علیه اسلام به شورش وادار نمود او چند روز با سران بنی قریظه مذاکره کرد تا آن‌ها را متقاعد نمود که با پیامبر اکرم(ص) به جنگ وارد شود لذا هنگامی‌که مسلمانان گرداگرد شهر در سرمای سخت زمستان از شهر مدینه محافظت می‌کردند سربازان یهود بنی قریظه در شب یا زمان‌های خاصی از قلعه بیرون می‌آمدند و به مردم ‌‌بی‌دفاع و زنان و کودکان مدینه حمله می‌کرده و‌ترس و وحشت فراوانی ایجاد می‌کردند. اکنون پیامبر(ص) با دو دشمن یکی مشرکان که شهر را محاصره کرده بودند و دیگر یهودیان که از درون شهر شبیخون می‌زدند مواجه شده بود. واقدی در مغازی خود آورده است که ام سلمه همسر مهربان رسول(ص) که در این ایام در کنار حضرت رسول(ص) بوده است می‌گفت من در جنگ‌‌های گوناگونی که در آن‌ترس و کشتار حکمفرما بود در خدمت پیامبر(ص) بودم. هیچکدام از این جنگ‌‌ها را به‌اندازه جنگ خندق ندیدم که پیامبر(ص) در آن به زحمت بیافتد و برای ما هیچکدام ‌ترسناک‌تر از خندق نبود. علت هم آن بود که ما از طرف بنی قریظه شب‌‌ها در خطر بودیم و مسلمانان مجبور بودند که تا صبح پاسداری کنند و صدای تکبیر تا صبح شنیده می‌شد و همه شب را تا صبح به‌ترس می‌گذراندند.[297] دهها نقل تاریخی دیگر از افراد مختلف در مورد همین شرایط حاکم در جنگ احزاب نقل ‌‌شده‌است که یهودیان در شب‌‌ها به خانه‌‌های مردم حمله می‌کردند و رعب و وحشت ایجاد می‌کردند و منتظر عبور مشرکان از خندق بودند تا آن‌ها هم از پشت به سپاه مسلمانان بتازند و بالاخره نصرت خدا رسید و به دست فردی که مسلمان شده بود[298]. امّا از اسلام او کسی خبر نداشت. بین یهودیان بنی قریظه و مشرکان اختلاف افتاد و هر دو نسبت به صداقت یکدیگر به شک و‌تردید افتادند و از یاری یکدیگر دست کشیدند. نهایتاً بعد از پراکنده شدن مشرکان و پایان یافتن محاصره مدینه یهودیان بنی قریظه تنها ماندند. هنگامی‌که ظهر شد جبرئیل به سوی پیامبر(ص) آمد و فرمود یا رسول الله من بازنگشته ام مگر جهت درخواست فرشتگان، خداوند متعال تو را امر می‌کند که به سوی بنی قریظه بروی و من هم اکنون قصد دارم زمین آنان را تکان دهم. پیامبر خدا دستور داد اذان بگویند و به همه بگوید که نماز عصر را در محله یهودیان بنی قریظه بخوانند و پیامبر(ص) فرماندهی سپاه را به علی(ع) داد و فرمان حمله به قلعه بنی قریظه را صادر نمود. قلعه آن‌ها به مدت 25 روز به محاصره در آمد و یهودیان بالاخره تسلیم می‌شدند. اکثر تاریخ نویسان و سیره نویسان اهل سنت اخباری را نزدیک به یکدیگر نقل کرده‌اند که در آن چنین آمده است: " پیامبر(ص) به سوی بازار مدینه رفت و در ‌‌آن‌جا گودال‌‌ها کند و ایشان را روانه ساخت تا گردن‌‌هایشان در ‌‌آن‌جا زده شد. در میان آن‌ها حی ابن اخطب و کعب ابن اسعد وجود داشت. ایشان 600 یا میان 700 و 900 مرد بودند."[299]

قبل از تسلیم شدن یهودیان از پیامبر(ص) خواستند شخصی به نام ابولبابه را برای میانجیگری نزد آن‌ها بفرستد و ابولبابه وقتی در میان یهود قرار گرفت با دست به گردن خود اشاره کرد که اگر تسلیم شوند پیامبر(ص) گردن آن‌هارا خواهد زد و ابولبابه بعد از این عمل پشیمان شد و به مسجد مدینه رفت و خود را یک هفته به درختی بست و توبه کرد که چرا به پیامبر(ص) خیانت کرده است.[300] در طبقات ابن سعد آمده است که بعد از تسلیم شدن یهودیان بنی قریظه پیامبر(ص)، سعد بن معاذ را که قبلاً هم پیمان بنی قریظه بود به عنوان حکم قرارداد و سعد بن معاذ اعلام کرد همه مردان به قتل برسند، زنان و فرزندان اسیر شوند و اموال آن‌ها تقسیم گردد. پیامبر(ص) به سعد ابن معاذ گفت حکم خدا کردی.[301] ابن سعد تعداد اسرا را 600 ـ 700 تن ذکر کرده است.[302]

 عایشه نقل کرده است بنی قریظه را در سراسر روز می‌کشتند و شب در کنار مشعل‌‌های افروخته به کشتار آن‌ها ادامه دادند.[303] همچنین نقل کرده بالای آلت پسران جوان را معاینه می‌کردند اگر موی رسته بود آن‌ها را گردن می‌زدند و اگر نه اسیر می‌کردند[304] و زنان یهود از کشته شدن مردانشان گریبان‌ها دریدند و موهای خود را آشفته کردند.[305] شرح مفصل‌تر این اخبار را می‌توانید در مغازی و دیگر سیره‌‌ها مطالعه نمائید.

پاسخ به دروغ‌‌های تاریخ ثبت شده غزوه بنی قریظه

  1. اعراب یهودی بنی قریظه تسلیم نشدند بلکه در نبردی سخت با سپاه اسلام شکست خوردند و به اسارت در آمدند. رهبر این نبرد از طرف مسلمانان حضرت علی(ع) بوده است. ابن ا‌‌بی‌الحدید که از اهل سنّت است آن را بیان و تأیید کرده است[306] و در این جنگ پیامبر(ص) خطبه ای برای مسلمانان در حق علی(ع) خواند و سپس او را روانه جنگ با یهودیان بنی قریظه کرد. در قسمتی از این سخنان آمده است: " علی امام شما و جانشین من در میان شما است و جبرئیل این سفارش را از سوی پروردگارم به من آورده است آگاه باشید اهل بیت من وارثان امر من هستند. خداوندا کسی که وصیت مرا در حق آنان رعایت کرد حفظ نما و در زمره من محشور بدار و هر که حق آنان را ضایع کرد از بهشت محروم نما. "[307] و در این جنگ که حضرت علی(ع) با یهودیان بنی قریظه انجام داد دو تن از سپاه اسلام به شهادت رسیدند. این نبرد را ابن هشام، طبری، یعقو‌‌بی ‌و ... تأیید کرده‌اند.[308] کاملاً مشخص است که یهودیان در نبرد با حضرت علی(ع) شکست خورده و عده ای فرار کرده و عده ای به اسارت در آمده‌اند. شاید علت بیان این دروغ و تحریف تاریخ توسط تاریخ سازان بنی امیه این بوده که خطبه حضرت رسول(ص) در شأن و جانشینی حضرت علی(ع) محو شود و پیامبر(ص) را اسیرکش جلوه داده و یهود را مظلوم و قربانی اعتماد به رحمت و بخشش رسول(ص) معرفی کنند که آن‌ها با این اعتماد تسلیم شدند ولی همه گردن زده شدند. این تحریف دروغین را آیا کسانی غیر از یهودیان راه یافته در حکومت بنی امیه و منافقان حاکم اموی ساخته‌اند؟
  2. با آنکه اسیران در جنگ مستقیم با حضرت رسول(ص) بودند پیامبر(ص) آن‌ها را نکشت و گردن نزد بلکه حکم کرد آن‌ها تبعید شوند. به بسیاری نیز اجازه ماندن در مدینه را داد تا به سوی خیبر بروند ولی اراضی و اموال آنان به نفع مهاجرین باقی ماند و سلاح‌‌های آن‌ها  متعلق به عموم مسلمین شد. حسن بصری هم اخراج یهودیان بنی قریظه را به خیبر تأیید کرده و آیه دوم شریفه سوره حشر را علاوه بر یهودیان بنی نظیر مخصوص بنی قریظه هم میداند" هُو الذی اَخرَجَ الَذینَ کَفَروا مِن اَهل الکِتابِ مِن دیارِهِم لاول الحَشر "[309]
  3. داستانی که درباره ا‌‌بی‌لبابه نقل شد به کلی دور از واقعیت است. ابولبابه از جنگ در غزوۀ تبوک خودداری کرده بود ( غزوۀ تبوک دو یا سه سال بعد رخ داده است). او از این کار پشیمان شد و در مدینه خود را به ستونی از مسجد بست و توبه کرد. کلاً چنین حادثه ای که ابولبابه نزد یهودیان بنی قریظه برود تحریف و دروغ است[310] چه برسد به اینکه دست بر گلو کشیده باشد و اعلام کند که همه شما را گردن خواهند زد. تنها حکمی‌که انجام شده بود که سعد بن معاذ درباره حی ابن اخطب کرد. او یکی از رهبران بنی نظیر بود و در غزوه بنی نظیر آزاد شده بود و از آتش بیاران جنگ یهودیان با مسلمانان به حساب می‌آمد و وقتی که اسیر شد بر کار خود افتخار کرد و هیچگونه اظهار پشیمانی نکرد و گفت به خدا قسم من در عداوت خودم به شما نفس خود را ملامت ننموده ام. او با حکم سعد ابن معاذ و لجاجت خود و خیانت‌‌هایی که انجام داده بود گردنش زده شد. تنها او اعدام گردید. این حکم بنابر قانون و سنت خود یهودیان از طرف سعد ابن معاذ ارائه داده شد که خداوند نیز آن را تأیید کرده است.
  4. نقل قول‌‌هایی که درباره امتحان کردن نوجوانان برای کشف بلوغ یا عدم بلوغ آن‌ها می‌شود کاملاً جعلی است. چگونه باور می‌شود که حضرت رسول(ص) که اسطوره حیا و عفت است دستور دهد که شلوار جوانان را پائین بکشند و ببینند که بالای آلات آن‌ها مو روئیده است یا نه؟ پیامبری که از عالم غیب به اذن خدا خبر داشت و قبل از هر توطئه ای خداوند به وسیله جبرئیل او را آگاه می‌کرد مانند‌ترور در مکّه،‌ترور در پای دیوار قلعه‌‌های بنی نظیر و ... که توسط حضرت جبرئیل به او اطلاع داده ‌‌شده‌است چگونه توان آن را نداشت که بالغ و نابالغ را -که حتی از موی روی صورت یا‌ترکیب استخوآن‌ها و اندام‌‌ها می‌توان آن را فهمید و درک کرد که چه کسی کودک است- تشخیص دهد و مجبور شود که شلوار جوانان را در جلوی جمع پائین بیاورد؟ چه کسی می‌تواند این ‌‌بی‌شرمی‌ها را بپذیرد و آلت تناسلی جوانان را جلوی همه هویدا نماید؟ این افسانه‌‌های ساخته شده به دست یهود و منافقان در دوران بنی امیه است تا هم شأن حضرت رسول(ص) را بشکنند و هم یهودیان را مظلوم جلوه دهند.

غزوه خیبر

واقدی می‌نویسد در نبرد خیبر پرچم به دست علی ابن ا‌‌بی‌طالب بود و مسلمانان با شعار "یا منصور امت" (ای منصور بمیران) با یهودیان خیبر از در جنگ آمدند.[311] یهودیان سخت پایداری کردند و تعدادی از یاران پیامبر(ص) شهید شدند و تعداد زیادی از یهودیان نیز کشته شدند. این جنگ بعد از صلح حدیبیه در سال 7 هجرت رخ داده است. در خیبر 5 قلعه بود. جنگ خیبر از جنگ‌‌های مهمی‌بود که اوج مقاومت یهود در برابر مسلمانان بود که یهودیان شکست خوردند. بعد از این نبرد تنها یک غزوه دیگر به نام بنی مصطلق انجام شد که بسیار محدود و ضعیف بود و بعد از آن نبرد همه یهودیان که اسیر شده بودند مسلمان شدند. مقاومت علنی یهودیان در جنگ مستقیم با مسلمانان پایان یافت و بسیاری از یهودیان مسلمان شدند. عده ای خاص از آن‌ها منافق وار به درون حکومت اسلامی‌نفوذ کردند و در چند دهه بعد از مشاوران و طراحان و نور چشمی‌های حکومت‌‌های وقت شدند و از این طریق ضربات مهلکی را از درون به اسلام وارد کردند.

درباره جنگ خیبر روایات تاریخی زیادی در کتب سیره نویسان بیان ‌‌شده‌است که به بخشی از این روایات اشاره می‌نمائیم. تعداد یهودیان نزدیک به 20 هزار نفر گزارش ‌‌شده‌است.[312] یهودیان خیبر در کنار مشرکان قریش در جنگ احزاب شرکت داشتند و همواره به کفار مکّه کمک مالی و نظامی‌می‌کردند. در این ایّام در صلح حدیبیه پیامبر(ص) با مشرکین قرارداد صلح بسته بودند لذا حمایت کننده اصلی یهودیان دیگر نمی‌توانست به آن‌ها یاری برساند. این بهترین فرصت بود که پیامبر(ص) یکی از قدرتمندترین یاوران مشرکان را از سر راه بردارد و لذا به قلعه خیبر حمله کرد. سپاه اسلام با 1600 سرباز به سوی خیبر رفت و به صورت پنهان و ‌‌بی‌سر و صدا بطوری که وقتی که به خیبر رسید سپاه یهودیان غافلگیر شده بودند و آمادگی لازم برای جنگ را نداشتند.

پیامبر(ص) رسماً اعلام کرد که در این جنگ مسلمانان حتماً پیروز می‌شوند و یهودیان شکست خواهند خورد.[313] این بشارت باعث شد که بسیاری از اعراب برای جنگ با یهودیان داوطلب شدند چرا که همه میدانستند که غنائم زیادی در قلعه‌‌های خیبر وجود دارد. لذا پیامبر(ص) اعلام کرد که تنها کسانی که در صلح حدیبیه بودند به جنگ بیایند و کسانی که به قصد غنیمت گرفتن می‌آیند از آمدن خوداری کنند و اگر کسانی هم به جنگ بیایند غنیمتی به آنها تعلق نمی‌گیرد، تا به این وسیله انگیزه الهی در جهاد با یهودیان از آلودگی به نیازهای مادی و شهوانی دور گردد.

 اولین دژی که از یهودیان گشوده شد دژ ناعم بود که در آن محمد بن مسلمه انصاری از یاران رسول(ص) با پرتاب سنگ آسیا‌‌بی‌از بالای دژ زخمی‌شد و بعد از سه روز به شهادت رسید[314]. سپس قلعه قموص گشوده شد که در آن صفیه دختر حی ابن اخطب که در جنگ بنی قریظه کشته شده بود به اسارت در آمد، با آنکه دو قلعه گشوده شده بود امّا غذا به‌اندازه لازم وجود نداشت و مسلمانان از گوشت‌‌های مکروه مانند الاغ استفاده می‌کردند. تا این که چوپانی با تعداد زیادی گوسفند به نزد حضرت رسول(ص) آمد و از وی درخواست کرد که اسلام به او عرضه شود و بعد از مسلمان شدن به پیامبر(ص) گفت: این گله بزرگ گوسفند از آن یهودیان خیبر است که من چرای آن‌ها را به عهده دارم می‌توانید آن‌ها را تصرف کنید. پیامبر(ص) فرمودند:

" در آئین ما خیانت به امانت یکی از بزرگترین جرم‌‌ها است بر تو لازم است همه گوسفندان را تا درِ قلعه ببری و همه را به صاحبانش برسانی."

 او اطاعت کرد و در جنگ هم شرکت کرد و به شهادت رسید.[315] سپس پیامبر(ص) متوجه قلعه‌‌های دیگر یهودیان شد. ابتدا ابوبکر را مأمور فتح با پرچم سفید کرد امّا او در جنگ با یهودیان در بیرون قلعه شکست خورد و به عقب برگشت. روز بعد عمر فرمانده سپاه شد؛ او نیز در این نبرد شکست خورد و بازگشت.

روحیه سربازان اسلام از این دو شکست بسیار تضعیف شد زیرا آن‌ها در بازگشت، علّت شکست خود را قدرت و شجاعت سربازان یهود گزارش می‌کردند، به ویژه موفقیتهای مرحب یهودی و برادرش حارث را با آب و تاب تعریف می‌کردند تا شکست و فرار خود را توجیه نمایند. بلاذری در مغازی از این دو شکست نام برده است امّا اسم آن‌ها را نمی‌آورد و تنها به ذکر یک فرمانده مهاجر در روز اول و یک فرمانده مهاجر در روز دوم اشاره می‌کند.[316] واقدی در طبقات، کوچک‌ترین اشاره ای به این دو شکست نمی‌کند امّا سیره ابن هشام و ابن اسحاق این دو واقعه را تأیید می‌کند و می‌نویسد که در روز اول که ابوبکر با سپاه به جنگ خیبریان رفت. همچنین در روز دوم که عمر چنین کرد هیچ فتحی به وجود نیامد[317] امّا او نیز از فرار عمر و ابوبکر از نبرد سخنی نگفته است. با این حال در حدیثی که همان شب پیامبر(ص) ایراد کرده است فرار عمر و ابوبکر و لشگر آنها بیان می‌گردد. پیامبر(ص) در این روایت مشهور فرموده: " فردا پرچم اسلام را به مردی می‌دهم که او خدا و پیامبر(ص) را دوست دارد و خدا رسول(ص) نیز او را دوست دارند و فتح و پیروزی به دست او خواهد بود و او کسی است که هرگز اهل گریز و فرار نیست. "[318]

ابن سعد می‌نویسد: که عمر بن خطاب می‌گفت تا به آن روز فرماندهی را دوست نمی‌داشتم ولی آن روز برای آن گردن می‌کشیدم و امید بستم که پیامبر(ص) پرچم را به من بدهد. فردا که فرا رسید پیامبر(ص)، علی(ع) را خواست و پرچم را به او داد[319] ابن هشام می‌نویسد: روز بعد پیامبر(ص)، علی(ع) را خواند و او چشم درد داشت و پیامبر(ص) بادی در چشم وی دمید و چشمش خوب شد و او را به جنگ با سپاه یهودیان فرستاد.[320] بعد از اینکه پیامبر(ص) چشم علی(ع) را شفا داد سفارش‌‌های مختلف به او نمود، سپس طبق اعتقادی که حضرت به علی(ع) داشت و در هر جنگی از ارزش‌‌های او و لیاقت جانشینی او به مردم می‌گفت به علی(ع) رو کرد و فرمود: " هر گاه خداوند یک فرد را از طریق تو هدایت کند بهتر از این است که شتران سرخ موی مال تو باشد و آن‌ها را در راه خدا صرف کنی.[321]

در هنگام نبرد در قلعه خیبر ابتدا حارث یهودی برادر مرحب بیرون آمد که بسیار جنگنده و قوی بود و همه از او وحشت داشتند امّا علی(ع) با وی به جنگ پرداخت و او را از پای درآورد. سپس مرحب یهودی برای انتقام خون برادر به جنگ علی(ع) آمد، رجزهای فراوانی خواند و در نبردی سخت با ضربتی ‌سنگین از سوی علی(ع) کلاه خود و سرش به دو نیمه شد. کلاه خود او از سنگ آسیاب ساخته شده بود[322]. سپس یهودیان دسته جمعی به حضرت علی(ع) حمله کردند و سپر حضرت افتاد و علی(ع) به سوی در قلعه خیبر رفت آن را کند و سپر خود قرار داد. بطوری که بعد از راندن یهودیان آن را پلی کرد تا مسلمانان به داخل قلعه وارد شوند. بعد از جنگ، 8 نفر از سربازان قوی اسلام که یکی از آن‌ها ابورافع بود نمی‌توانستند این در را به حرکت در آورند.[323] ( خوانندگان توجه داشته باشند که ما گاهی منابع را از متن عر‌‌بی‌آن‌ها استخراج کرده ایم گاه از متن‌ترجمه شده فارسی که در جلد بندی و رقم صفحات بین این دو تفاوت وجود دارد به عنوان مثال سیره ابن هشام در این سند از متن عر‌‌بی‌آن است و در سند قبلی از متن فارسی آن ) شیخ مفید در ارشاد خود گفته که وقتی که از علی(ع) پرسیدند که آیا سنگینی آن در را احساس کردی فرمود به همین اندازه سنگینی که از سپر خود احساس می‌کردم.[324] در بحارالانوار نیز آمده است که علی(ع) فرمود که من هرگز آن را با نیروی بشر از جای نکندم بلکه در پرتو نیروی خدادادی و باایمانی راسخ به روز قیامت این کار را انجام دادم.[325]

 

 

 

 

 

تناقص‌‌هایی که از روی غرض و کینه ساخته ‌‌شده‌است

الف ـ دروغ گویی در قتل مرحب یهودی:

  1. واقدی در مغازی با اینکه به جنگ مرحب با حضرت علی(ع) صحه گذاشته[326] امّا کشنده مرحب را محمد بن مسلمه معرفی می‌کند[327] و شرح مفصل از نبرد او با مرحب نقل کرده است.
  2. ابن سعد کشنده مرحب را علی(ع) معرفی می‌کند.[328]
  3. ابن هشام می‌نویسد که مرحب به دست محمد بن مسلمه که برادرش را در این جنگ یهودیان به شهادت رسانیده بودند کشته شد. محمد بن مسلمه به قصد انتقام از خون برادر از پیامبر(ص) اجازه جنگ گرفت و مرحب را کشت و شرح مفصّل این نبرد را نیز آورده است. طبری نیز این سخن را تأیید کرده است.[329]

در پاسخ به این تناقضات، استاد جعفر سبحانی،‌ترسو بودن محمد بن مسلمه و تکیه حضرت رسول(ص) بر فاتح بودن علی(ع) در این نبرد و نظر سیره نویسان زیاد که احادیث متواتر نقل کرده‌اند را مطرح کرده است که مرحب به دست علی(ع) کشته شده و عدم فرار علی(ع) از جلوی دشمن به فرموده حضرت رسول(ص) و حدیث سعد ابن ا‌‌بی‌وقاص در زمان معاویه در تأیید این مطلب را دلایل رد نظر ابن هشام و طبری و واقدی و ... میداند و این دلایل را اثبات می‌کند.[330]

ب ـ روایت‌‌های دروغ و تحریف‌‌هایی که پیرامون این جنگ در کتاب‌‌های تاریخی آمده است: در مغازی واقدی آمده است که پیامبر(ص) شخصی به نام کنانه ابن ا‌‌بی‌الحقیق را که از گنج‌‌های پنهان شده یهودیان در خیبر خبر داشت احضار کرد و محل این گنج‌‌ها را از او جویا شد. چون کنانه از گفتن امتناع کرد پیامبر(ص) به زبیر دستور داد تا کنانه را شکنجه کند و زبیر، کنانه را شکنجه کرد حتی سنگ آتش زنه ای را روی سینه ی او گذاشت سپس پیامبر (ص) به زبیر دستور داد او را به محمد بن مسلمه تحویل دهد تا به جای خون برادرش او را بکشد. مسلمه، کنانه را کشت و سپس برادر کنانه را نیز به دستور پیامبر(ص) شکنجه کرد و او را به وارثان بشر بن براء سپرد که به عوض خون او، او را بکشند و سپس برادر کنانه را نیز گردن زدند و پیامبر(ص) دستور داد اموالشان را مصادره کنید و زن و فرزندان آن‌ها را به اسارت گرفت.[331]  پیامبر(ص) این احکام را به خاطر دست یافتن به گنج‌‌های یهودیان انجام داد که عبارت بود از مقداری دستبند، سنگ یمانی طلاکاری شده، یک گردنبند از مروارید.[332] گردنبند مروارید را یا به عایشه یا به دختر خود داد و سپس در شب پشیمان شد و صبح رفت که که گردنبند را پس بگیرد که دید عایشه یا دخترش آن را بین فقراء تقسیم کرده‌اند. صفیه دختر حی ابن اخطب می‌گفت این گردنبند از آن دختر کنانه بوده است. بلال دختر کنانه و دختر عموی او را از کنار سر بریده شده پدرش و دیگر یهودیان عبور داد و پیامبر(ص) از این کار بلال ناراحت شد و گفت بلال شیطان است.[333] از این گونه روایت‌‌ها متأسفانه در دیگر کتب روایی و تاریخی فراوان آمده است.

مطالبی‌که همین سیره نویسان بیان کرده‌اند را با این تحریفات مقایسه می‌کنیم:

  1. آیا پیامبری که قبل جنگ خیبر اعلام می‌کند که کسی به قصد غنیمت به این جنگ نیاید خود برای گرفتن غنیمت بسیار اندک از کنانه دستور شکنجه می‌دهد؟
  2. پیامبر(ص) بعد از شکنجه گردنبند غنیمتی را به زن یا دخترش می‌دهد؟
  3. سپس پشیمان می‌شود و صبح به طلب پس گرفتن آن می‌رود؟

پیامبری که شکنجه می‌کند، قصدش از جنگ برای گرفتن غنیمت است، غنیمت را به خانواده خود می‌بخشد، در تصمیم گیری‌‌ها مردّد است، تصمیمی‌می‌گیرد و سپس پشیمان می‌شود آیا شأن پیامبری دارد؟ آیا این صفات مخصوص حاکمان ظالمان بنی امیه و بنی عباس نیست که به دستور آن‌ها در سیره‌‌های تاریخی با ظرافت خاص گنجانده شده تا روش‌‌های خشن و حیله گرانه حاکمان را بر شیوه حضرت رسول(ص) منطبق کنند؟ چگونه می‌توان باور کرد که پیامبری که از چوپان گوسفندان یهود که صدها گوسفند یهودیان را در اختیار داشت و به اسلام در آمد و می‌خواست همه آن گوسفندان را به سپاه حضرت رسول(ص) بدهد که آن‌ها گوشت اسب و الاغ نخورند قبول نمی‌کند و به چوپان توصیه می‌کند در امانت خیانت مکن و گوسفندان را به صاحبان آن‌ها برگردان و از این اخلاق رسول(ص) آن چوپان چنان متغیر می‌شود که بعد از دادن گوسفندان به صاحبانشان به جنگ می‌رود و به شهادت می‌رسد، این پیامبر برای چند قطعه غنیمت تنی چند از یهودیان را شکنجه کند و بعد از وصول غنایم در امانت نعوذ بالله تصرف نماید و آن را به خانواده خود ببخشد؟

  1. آیا پیامبر نمی‌توانست محل غنایم را شناسایی نماید؟ پیامبری که قبل از جنگ به طور آشکار پیش بینی می‌کند که ما بر یهود خیبر مسلط می‌شویم(به نقل اکثر مورخان) و روز نبرد حضرت علی(ع) و پیروزی قطعی او بر مرحب را پیش بینی می‌کند. فروپاشیدن قلعه‌‌های یهودیان یکی پس از دیگری قبل سقوط آن‌ها را اعلام می‌دارد و ... چطور از محل اختفاء اموال آن‌ها ‌‌بی‌خبر است؟ و تعجب آمیزتر اینکه برای پیدا کردن آن اقدام به شکنجه افراد نماید آن هم در سطح بسیار وحشیانه که با داغ زدن و سنگ گذاشتن بر سینه و ... این کار صورت بگیرد.
  2. محمد بن مسلمه خود یهودی بود که مسلمان شده بود و او برادر مرحب یهودی بود او در روز ولایت حضرت علی(ع)، با علی(ع) بیعت نکرد و امام علی(ع) در ‌این‌باره فرمود: " گناه من در بیعت نکردن محمد بن مسلمه آن است که من برادر او مرحب خیبری را در جنگ خیبر کشته ام. "[334]  

چگونه می‌توانست این شخص کشنده مرحب برادر خود باشد؟ و چگونه پیامبر( ص )کنانه را به عنوان خون بها به او می‌دهد آن هم بعد از شکنجه فراوان؟ واقعیت این است که باند اموی در عدواتی که با حضرت علی(ع) و اسلام داشت بسیاری از یهودیان را در دربار خود وارد کرد و به وسیله آن‌ها و منافقان حدیث ساز اقدام به تغییر تاریخ زمان پیامبر(ص) نمودند. از جمله این افراد کعب ابن مالک است او در جنگ تبوک از پیامبر خدا و مسلمانان تخلف ورزید و در حکومت علی(ع) با او بیعت نکرد.[335] کعب الاحبار، عبداله بن سلاّم و ... از جمله این افراد بودند همچنین افرادی مانند ابن شهاب زهری و عروه بن زبیر و ... می‌باشد که احادیث را به نفع دربار بنی امیه تغییر می‌دادند. احمد امین در کتاب خود آورده است که" اکثریت احادیث جعلی در فضایل صحابه در ایام حکومت بنی امیه دستکاری ‌‌شده‌است تا به رؤسای آنان تقرب و نزدیکی به عمل آید به این امید و گمان که آنان می‌خواستند دماغهای بنی‌‌هاشم را به خاک بمالند. "[336] آری محمد بن مسلمه از دشمنان یهودی الاصل حضرت علی(ع) و یکی از دشمنان سرسخت اهل بیت بود و در یورش به خانه حضرت زهرا(س) شرکت کرد و از جمله حمله کنندگان به بیت فاطمه(س) بود.[337]

همینطور او سعد ابن عباد رهبر انصار مدینه را به دلیل مخالفت با شیخین به قتل رسانید[338] و اعلام کردند که او را جنیان کشته‌اند. نقد‌‌ها و انتقاد‌‌های دیگر را در این زمینه می‌توانید در کتاب مظلوم نمایی یهود به قلم استاد نجاح طائی مطالعه کنید.

زنان پیامبر

یکی از موضوعات مهم و سؤال برانگیز در زندگی حضرت رسول(ص) ازدواج‌‌های آن حضرت می‌باشد . سؤالاتی از این قبیل که چند همسر انتخاب کرده؟ سن زنان او هر کدام چند سال بوده؟ و زنان وی هرکدام تا چه سالی زنده بوده‌اند؟ در چه تاریخ و به چه دلیل با آن‌ها ازدواج کرده است؟ آیا این زنان با او سازگاری داشته‌اند؟ انگیزه‌‌های حضرت از این ازدواج‌‌ها چه بوده؟ غریزه‌‌های زیبایی دوستی، جنسی، شهرت طلبی، فرزندخواهی به ویژه پسر و ... چقدر در این ازدواج‌‌ها نقش داشته است؟ و آنچه که در تاریخ سیره نویسی درباره این انگیزه‌‌ها ثبت شده کدام است؟ و کلاً واقعیت این ازدواج‌‌ها چیست؟ و دهها سؤال دیگر که پیرامون آن‌ها در این نوشتار سخن خواهد رفت.

تاریخ و سیره نویسان چه کسانی بوده‌اند؟

ابتدا قبل از آنکه به محتوای این سؤالات بپردازیم باید کشف نمائیم که چه کسانی چهره و تاریخ و تعداد و شرایط و ... ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) را نوشته‌اند. ما چند منبع در اختیار داریم:

الف ـ قرآن.  قرآن در مورد بعضی از ازدواج‌‌ها و حوادثی که منجر به آنها شده و بعضی از رفتارهای زنان پیامبر(ص) آیاتی دارد که تعدادی از این آیات با شأن نزولی که دارند موضوع را مشخص می‌کنند و تعدادی آیات دیگر بسیار روشن و واضح طرح موضوع ازدواج پیامبر(ص) را بیان کرده‌اند.

  ب ـ روایات که هم اهل سنت و هم شیعیان و هم دیگر فرق اسلامی‌آن را بیان کرده‌اند.

  ج ـ تاریخ نویسان و سیره نویسان که به طور مفصّل ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) را در کتاب‌‌هایشان ثبت نموده‌اند.

  د ـ مفسّران قرآن در همه فرق اسلامی‌به ویژه اهل سنّت و شیعیان که هم تفسیرهای قرن‌‌های اول اسلام و هم تفسیرهای قرن‌‌های بعد و بخصوص مفسّرین جدید درباره ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) مطالبی ‌را بازگو کرده‌اند.

میدانیم که به غیر از آیات واضح و روشن قرآن کریم، همه گروه‌‌های فوق برای بیان نظرات پیرامون ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) به راویان و تاریخ نویسان و سیره شناسان رجوع کرده‌اند.  بنابراین داشتن اطلاعاتی چند از کسانی که سیره و روایت ثبت و درج کرده‌اند ضروری به نظر می‌رسد.

نگاهی به سیره نویسی و روایت گری در صدر اسلام

متأسفانه بعد از شهادت حضرت رسول(ص) حاکمانی که به قدرت رسیدند(به جز علی(ع)) اجازه ثبت تاریخ و حتی بیان حدیث‌‌های حضرت رسول(ص) و تفسیرهای او از آیات قرآن را به هیچ وجه ندادند و با شعار "کفی کتاب الله" (کتاب خدا کافیست) و ما دیگر نیازی به روایت از حضرت رسول(ص) نداریم، به‌شدّت با هر کسی که حدیث و روایتی از پیامبر می‌گفت برخورد می‌کردند یا او را تنبیه و تهدید و تبعید می‌نمودند. به عنون مثال عمر خلیفه دوم با بیان احادیث از حضرت رسول(ص) حتی از سوی دوستان خود مخالفت می‌کرد مانند ابوموسی اشعری[339] و ابوهریره[340] که ابوموسی تذکر تند از عمر گرفت و ابوهریره توبیخ شد. امّا خود عمر و ابوبکر برای گرفتن حکومت چندین روایت از حضرت رسول(ص) نقل کردند مانند "الائمه من قریش" که رهبران همه باید از قریش باشند و به این طریق یاران حضرت رسول(ص) را از قدرت کنار زدند.[341] مانند حضرت ابوذر صحا‌‌بی‌صدیق رسول اکرم(ص) که به وسیله عثمان به خاطر بیان روایات صحیح از حضرت رسول(ص) تبعید شد. او گرایش به ثروت و تجملات و کاخ سازی و استفاده از نور چشمی‌ها و قبیله گرایی‌‌ها و نژاد پرستی‌‌های حاکمان آن دوران را بیان می‌کرد[342] و آن‌ها را برملا می‌ساخت وی در تبعیدش به وسیله عثمان خلیفه سوم در ربذه از گرسنگی و در تنهایی به شهادت رسید.[343]

 از زمان حاکمیت بنی امیه و بخصوص معاویه عده ای در نقل حدیث مجوّز گرفتند، امّا با شرایط ذیل:

اولاً احادیث باید مورد تأیید حکومت باشد، ثانیاً محدثین باید در دربار باشند و از محدثین غیر درباری جلوگیری می‌شد. ثالثاً تحریف روایات صورت گیرد و رابعاً جعل روایات زیادی انجام می‌شود و خامساً اینکه کتابت روایات نیز ممنوع بود. در چنین شرایطی بود که به کلی سیره نویسان درباری، معاویه و خلفای بعد از او تاریخ و سیره حضرت رسول(ص) را تغییر دادند. این وضعیت تا سال 100 هجری ادامه یافت. آن زمان عمر بن عبدالعزیزاجازه کتابت احادیث را صادر کرد امّا سیره و تاریخ اسلام بنابر دستور شخصی خلیفه بومی‌سازی شد بدین طریق که عالمان هر بوم،  سنن پیامبر را در بوم و منطقه خود بجویند. حتی در پیامی‌که از سوی عمر بن عبدالعزیز در سال100 هجری صادر شد این رویه مورد تأیید قرار گرفت و بر روایات صحا‌‌بی‌و تابعین در هر سرزمین تکیه می‌شد و یک وحدت در حدیث از پیامبر(ص) وجود نداشت [344].

تا این زمان موارد ذیل قابل توجه بوده است:

  1. تحریف حدیث به شدت صورت گرفت.
  2. جعل حدیث دروغین بسیار زیاد و فراوان بوده است.
  3. قصه گویی و قصه پردازی و ورود اسرائیلیات یهودیان در تاریخ اسلام انجام شده بود که احادیث حضرت رسول(ص) را با افسانه‌‌های اساطیری در آمیخته و آن را رواج داده بودند.
  4. احادیث سینه به سینه رسیده بود و هیچ سندی برای آن وجود نداشت الّا اعتماد به گوینده حدیث.
  5. بسیاری از محدثین بخش‌‌هایی از احادیث را فراموش کرده بودند.
  6. محدثین غالباً در دربار خلفای بنی امیه راه یافته بودند و با بیان حدیث کسب درآمد می‌کردند و احادیثی را  می‌گفتند که دربار بنی امیه می‌پسندید.
  7. احادیث بومی‌سازی شده بود و در هر منطقه راویان بنابر نظر خود و با شرایط موجود احادیث را نقل می‌کردند و همه مستقل بودند و هیچ وحدتی یا مقایسه ای برای درست یا غلط بودن احادیث وجود نداشت.
  8. منافقانی که عامداً بر پیامبر(ص) دروغ می‌بستند احادیث دروغ را وارد کرده بودند.
  9. احادیثی که ناسخ و منسوخ آن مشخص نبود و فقط یک حدیث نقل می‌شد و منسوخ آن گفته نمی‌شد.
  10. گروه‌اندکی نیز در این میان احادیث صحیح و به دور از شائبه را نقل کرده‌اند.

این وضعیت برای همه موارد تاریخی و روایی صدق می‌کرد و هیچ مبحثی در دین نبود که دچار شرایط فوق نگردیده باشد. بعضی از تولیدات آن‌ها عبارت بود از افتراء به حضرت داود(ع) در زنا( نعوذ بالله ) با زن سردار خود، کافر شدن سلیمان نبی(ع)، قصه غرانیق و نفوذ و تسلط شیطان بر حضرت رسول(ص) در وحی در سوره نجم، تهمت به حضرت آدم(ع)، یوسف(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع) و دیگر پیامبران، دست کاری در تاریخ زندگی پیامبر(ص)، مشرک جلوه دادن حضرت ابوطالب و عبدالمطلب، خراب کردن چهره معصوم حضرت خدیجه(س) مانند بیوه بودن و همسران مشرک داشتن و فرزندان کافر بزرگ کردن او، دروغگویی در سن او موقع ازدواج و عذرا نبودن او، متولد کردن فرزندان کاذب به اسم او از حضرت رسول(ص) و ازدواج دو تن از آن‌ها با عثمان خلیفه دوم، داستان دروغین غار و جعلیات فراوان در آن، کشتار یهودیان اسیر در غزواتی مانند خیبر و بنی قریظه ... ، برده داری ظالمانه حضرت رسول(ص) ( نعوذ بالله )، ساختن شخصیت دروغین از عایشه و دروغ‌‌های فراوان از یک شخصیتی که هرگز وجود نداشته است، از بین بردن سنت رسول(ص) در فقه، نماز‌تراویح، ازدواج‌‌های صیغه ای، ساده زندگی کردن، برابری و مساوات در انفال و ... ، درست جلوه دادن حذف حضرت علی(ع)، انکار واقعه بزرگ غدیر و هزاران واقعه و قضیه دروغ که به کلی چهره اسلام را دگرگون کرد.

 از جمله این خیانت‌‌ها دروغگویی، حذف و شهادت حضرت زهرا(س) و مصادره فدک می‌باشد. در کنار آن سرکوب صحابی‌‌های بزرگ مانند ابوذر و عمّاریاسر و ... وجود داشت، همچنین تأیید افرادی که پیامبر(ص) آن‌ها را لعن و نفرین کرده بود و ابداع سنّت لعن علی(ع) تا پایان قرن اول، حق جلوه دادن کشتن امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و سرپوش گذاشتن بر همه جنایت‌‌ها علیه آن‌ها، موجه کردن و مقدس کردن افراد ظالم و دروغگو نظیر کعب الاحبار یهودی و شاگردش ابوهریره و در نسل بعد عروه بن زبیر و شاگردش شهاب زهری که همه در دربار بنی امیه منصب قدرت و ثروت داشتند و ظالمانه حدیث جعل کرده‌اند. از این موارد بسیار زیاد است که شاید یک کتاب درباره خلاف‌‌های انجام شده می‌توان فهرست وار نوشت. از جمله این تحریفات، ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) است.

قبل از شرح کامل این ازدواج‌‌ها لازم است که منابع احادیث و روایات درباره این ازدواج‌‌ها روشن شود.

ابن اسحاق اولین سیره نویسی است که تاریخ پیامبر را کتابت کرده است، منابع او که احادیث سینه به سینه است و سیره را به صورت روایی منتقل می‌کرده‌اند عبارتند از:

الف  ـ نسل اول تدوین کنندگان:

  1. عروه بن زبیر برادر عبداله زبیر و مصعب ابن زبیر و از نزدیکان عایشه.
  2. ابان ابن عثمان بن عفان پسر عثمان خلیفه سوم.
  3. شُرَحبیل بن سعد.

ب ـ نسل دوم تدوین کنندگان تاریخ:

  1. عاصم بن عمر بن قتاده.
  2. محمد بن شهاب زهری شاگرد عروه بن زبیر.
  3. ابوالاسود یتیم عروه.

که ابن اسحاق سیره خود را با توجه به احادیث این افراد نگاشته است و نظریات ابن اسحاق و شاگردش ابن هشام در کُتب علمای ذیل راه یافته است:

  1. محمد بن عمر واقدی کتاب المغازی.
  2. طبقات ابن سعد.
  3. تاریخ و تفسیر طبری.
  4. المستدرک حاکم نیشابوری.
  5. الکامل ابن اثیرو اسدالغابه.
  6. البدایه و النهایه ابن کثیر.
  7. فتح الباری و کتاب الاصابه ابن حجر عسقلانی.
  8. فتوح البلدان و انساب و الاشراف بلاذری.
  9. البداء و تاریخ مطهر بن طاهر مقدسی.
  10.  دلائل النبوه ابونعیم اصفهانی.
  11.  روض الاُنف سهیلی.
  12.  استیعاب محمد بن عبدالبر.
  13.  اخبار النحویین البصریین سیرافی.
  14.  المعرفه و التاریخ بَسَوی.
  15.  معارف ابن قُتیبه.
  16.  اخبار مکه ازرقی.
  17.  تاریخ و طبقات ابن سعد و ... .

و امّا کتاب‌‌هاب روایی که از سیره ابن اسحاق و شاگردش ابن هشام نقل ‌‌شده‌است:

  1. مسند احمد بن حنبل.
  2. تفسیر طبری.
  3. مستدرک علی الصحیحین.
  4. استدراک.

و ... .

و بسیاری دیگر از کتب اهل سنت و شیعیان از سیره ابن اسحاق و ابن هشام سخن به میان آمده است به طور خلاصه سیر آن را می‌توان چنین آورد:

ابتدا خلفای سه گانه سپس حکومت غاصب بنی امیه و بعد از آن تحریف کنندگان حدیث و قصه گویان دربار بنی امیه و نهایتاً ورود در کتب ابن اسحاق و ابن هشام بصورت نوشتاری و از این سیره‌‌ها ورود در تاریخ نویسان و بالاخره ورود در کتب روایی اتفاق افتاده است.

شرح حال بسیاری از حوادث تاریخی که نویسندگان آن را طبع کردند و امروز به دست ما رسیده است از این کانال عبور کرده است از جمله شرح حال زنان پیامبر(ص).

ازدواج‌‌های پیامبر(ص)

محققّین و مفسّرین شیعه و سنّی به دلیل اینکه در قرآن کریم در سوره‌‌های مختلف درباره بعضی از ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) سخن به میان آورده است به این میدان ورود کرده‌اند، مانند سورۀ نساء که از محدود کردن ازدواج به چهار زن سخن گفته و جلوی ازدواج برای مردان را بیش از این تعداد گرفته است تا ازدواج با زنی که ممنوعیت برای عقد آن‌ها وجود دارد همچنین بعضی از ازدواج‌‌ها و همسران پیامبر مانند ازدواج با زن زید بعد طلاق او که پسر خوانده حضرت محمد(ص) بود، و آزار رساندن بعضی از همسران ایشان در سوره تحریم و حق و حقوق زنان و ارزش و حدود آن‌ها احکام و تشکیل خانواده و ... موضوعاتی است که در میان وحی‌‌های انزالی به قلب حضرت رسول(ص) می‌باشد و محققین را مجبور به تفسیر و شرح و تفصیل این آیات می‌نماید(سوره‌‌هایی مانند نور، نساء، تحریم، ممتحنه، بقره، احزاب و... بطور مستقیم و شفاف به امور زنان وارد شده‌اند).

در رابطه با ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) ما در آثار محققین قدیمی‌به جز چندین موارد خاص که بسیار اساسی هم هستند (مانند تعداد زنان، سن و اسامی‌آن‌ها، و سرانجام کار آن‌ها، وجود روایات نقل شده از این زنان و...) یک همسویی و هم باوری بیشتری را مشاهده می‌نمائیم امّا محققّین و مفسّرین جدید به تحلیل‌‌ها و تحقیقات و منابع شناسی‌‌های گسترده‌تری دست یافته‌اند که شکاف باورها بین فرق اسلامی‌درباره زنان پیامبر(ص) را بیشتر کرده است. منطق باور حکم می‌کند گرایش به کسانی که برای نظرات خود دلیل و سند معتبر و قابل قبول ارائه می‌کنند صورت بگیرد و نظرات کسانی که با کمترین دلیل عقلی و در بیان اسناد بسیار ضعیف هستند، از دور خارج شود، یک پاک سازی و باور مشترک عقلی و روایی و حدیثی و قرآنی به وجود بیاید و در ‌این‌باره تعصب و یک جانبه گرایی حذف گردد.

در تحقیقات علمای جدیدتر بطور جدّی و با اسناد قابل باور، عذار و بکر بودن حضرت خدیجه(س) در هنگام ازدواج با حضرت رسول(ص) و داشتن سنی بین 25 الی 28 در هنگام ازدواج، ازدواج نکردن حضرت خدیجه(س) با همسران دیگر قبل از ازدواج با رسول(ص) و فرزند نداشتن از آن‌ها، و اینکه تنها فاطمه(س) برای حضرت خدیجه(س) به دنیا آمده و... به اثبات رسیده است. همچنین کودک نبودن عایشه در موقع عقد و ازدواج با حضرت(که در سن بالاتر از 18 سال بوده) و موارد دیگر که به آن‌ها در جلد دوم این نوشتار اشاره ‌‌شده‌است مورد تأیید این محققان می‌باشد.

 ازدواج نکردن دختران رسول(ص) با عثمان خلیفه سوم و لقب ذوالنورین که به همین سبب به وی داده ‌‌شده‌است، همچنین ازدواج نکردن ام کلثوم دختر رسول(ص) با عمر خلیفه دوم از موارد تحقیقات جدید است چون ثابت شده که اصولاً چنین دخترانی از حضرت خدیجه( س ) متولد نشده‌اند و پیامبر(ص) هیچ گاه این دختران را نداشته است بلکه این دختران از اقوام حضرت خدیجه(س) بوده‌اند که ایشان بر نگهداری و سرپرستی آن‌ها نظارت می‌کرده است(تمام این اخبار اثبات شده هستند و دلایل اسنادی و عقلی آن‌ها در همین کتاب ارائه شده و می‌شود). همچنین مشخص و اثبات شده که خطاب قرآن در سوره تحریم به آن دو زن، حفصه و عایشه از زنان پیامبر می‌باشد و سرّی که آن‌ها بنابر آیه قرآن فاش کرده‌اند موضوع دیگری غیر از بوی دهان حضرت رسول(ص) است.

 در این تحقیقات که از قرون میانی تاریخ اسلام آغاز شده علما و مفسرین بزرگی از برادران و خواهران اهل سنّت و شیعیان فعال گشته‌اند و مانند زمخشری صاحب کتاب تفسیر کشّاف ابن ا‌‌بی‌الحدید شارح کتاب شرح نهج البلاغه امام علی(ع) که هر دو سنّی معتزلی هستند و بسیاری از علمای دیگر را می‌توان نام برد. در قرون جدیدتر مفسّرینی مانند شیخ محمد عبده و محمد قطب و ... نیز تحقیقات جامع و روشنی را انجام داده‌اند. در میان شیعیان نیز با تعداد بیشتر و سرعت بیشتر محقّقان قدرتمندی ظهور کرده‌اند و به پاکسازی تحریفات و جعلیات و اسرائیلیات همت گماشته‌اند از جمله این مفسّرین علامه طباطبایی، استاد جوادی عاملی و محققینی همچون علامه عسکری، نجاح طائی، سید قرشی، الیاس کریمی، علامه قزوینی و دهها نفر دیگر از شیعیان بر این روشنگری‌‌ها اهتمام ورزیده‌اند که امیدواریم که این محققین در آینده نزدیک به یک وحدت در بیان موضوعات مختلف دینی دست یابند.

 

ازدواج‌‌های پیامبر و انگیزه‌‌های آن

قبل از آنکه وارد بحث اصلی این ازدواج‌‌ها شویم نیازمند یک گزارش آماری از سن پیامبر(ص) در زمان ازدواج‌‌ها هستیم.

  1. پیامبر از بلوغ تا 25 سالگی بدون همسر بوده‌اند. ( 25 سال مجرد )
  2. اولین ازدواج با حضرت خدیجه(س) بوده که 15 سال قبل از بعثت تا سال 10 بعثت می‌باشد که حدوداً 25 سال است  (25سال با حضرت خدیجه(س)) .
  3. سن پیامبر(ص) هنگام شهادت حضرت خدیجه(س) حدود 50 سال است و بنابر نظر همه متخصصین علم پزشکی و روانشناسی این سن تقریباً سن پایان دوران لذت جویی از زنان است (50 سالگی پیامبر و وفات حضرت خدیجه(س) است).
  4. بعد از حضرت خدیجه(س) اولین ازدواج پیامبر با زنی به نام سوده است که در سن 51 سالگی رسول اتفاق افتاده.( 51 سالگی ازدواج مجدد ).
  5. در سال 2 هجرت یعنی 4 سال بعد از سوده پیامبر با عایشه ازدواج کرده است که سن پیامبر 55 سال است. پیامبر تا 55 سالگی تک همسر بوده است ( 55 سالگی با عایشه ازدواج کرده و در این سال از تک همسری خارج شد و دو همسری گردید و در این سال تنها 8 سال دیگر از عمر پیامبر باقی مانده است).
  6. ازدواج با حفصه بین 2 تا 3 سال بعد از هجرت قبل از غزوۀ احد اتفاق افتاد (سن پیامبر اواخر 56 سالگی است که دارای 3 همسر می‌شود).
  7. ازدواج با زینب دختر خُزیمه که در اواسط سال سوم روی داده و اوایل سال چهارم هجری نیز در گذشته است او را ام المساکین می‌خواندند. ام المساکین4 تا 18 ماه با پیامبر(ص) زندگی کرد و در 56 سالگی پیامبر(ص) دوباره 3 همسری شد.
  8. ام سلمه در سال 4 هجری به همسری رسول(ص) در آمد. که در سن 57 سالگی حضرت رسول(ص) بود که تنها 6 سال به پایان عمر حضرت باقی مانده بود.
  9. زینب بنت جحش در سال 5 هجرت به عقد رسول(ص) در آمد همچنین جویریه در همین سال با حضرت رسول(ص) ازدواج کرد (در 58 سالگی پیامبر 6 زن داشت و فقط 5 سال از عمر او باقی بود).
  10.  صفیه بنت حی بن اخطب یهودی در جنگ خیبر در سال 6 هجری با پیامبر(ص) ازدواج کرد (در 59 سالگی پیامبر 7 زنه شد).
  11.  از سال 6 هجرت تا ذالحجه سال 7 هجرت پیامبر با ریحانه دختر زید، ام حبیه دختر ابوسفیان میمونه و ماریه( کنیز ) ازدواج کرد. ریحانه قبل از رحلت رسول(ص) فوت کرد و روی هم 9 زن تا سال 7 هجری یعنی 60 سالگی رسول(ص) باقی ماند (در 60 سالگی پیامبر کلاً 9 زن و یک کنیز داشت و از سال 7 هجری با ازدواج با میمونه دیگر پیامبر با هیچ زنی ازدواج نکرد یعنی 3 سال از عمر او باقی مانده بود).

 

نکات قابل توجه این لیست عبارتند از موارد ذیل:

  1. پیامبر تا 25 سالگی مجرد است. 15 سال قبل از بعثت.
  2. پیامبر تا 50 سالگی تک همسر است. ( حضرت خدیجه( س ) ) 10 بعثت.
  3. پیامبر تا 55 سالگی تک همسر است. ( سوده )  2 هجرت.
  4. پیامبر از 55 سالگی تا 56 سالگی 2 همسری است. ( عایشه و سوده ) 2 هجرت.
  5. پیامبر در 56 سالگی 3 همسری است. ( عایشه، سوده، حفصه )  3 هجرت.
  6. پیامبر در 56 سالگی 4 همسری است. ( عایشه، سوده، حفصه، ام المساکین ) 4 هجرت.
  7. در اوایل 57 سالگی 3 همسری می‌شود. ( عایشه، سوده، حفصه ) 5 هجرت.
  8. از 57 سالگی تا 60 سالگی 9 همسری می‌شود. ( عایشه، سوده، حفصه، جویریه، صفیه، ام سلمه، زینب بنت جحش، میمونه، ام حبیبه و یک کنیز که ماریه قبطیه است. ) 5 تا 7 هجرت.                                                                                                                                                                                                                                                                             

درباره زنانی که بعد از وفات پیامبر(ص) باقی مانده‌اند اجماع به 9 نفر است که لقب ام المؤمنین گرفتند و پیامبر(ص) تا 55 سالگی خود تک همسری بوده است.

از 55 سالگی تا 60 سالگی 8 زن و یک کنیز را به عقد خود در آورده است یعنی در 5 سال. این 5 سال اوج درگیری‌‌ها و جنگ‌‌ها با قبایل مختلف است و اکثر زنان به ازدواج در آمده، اسیر و کنیزان این جنگ‌‌ها هستند. از 60 سالگی با حکم قرآن ممنوعیت ازدواج برای پیامبر به وجود می‌آید و به هیچ وجه اجازه ازدواج دیگر به او داده نمی‌شود.

به پیامبر(ص) گفته می‌شود که اگر زنان خود را طلاق دهد دیگر نمی‌تواند زنی را جایگزین آن‌ها کند و این حکم فقط مخصوص اوست و مسلمان‌های دیگر می‌توانستند 4 زن خود را طلاق و 4 زن دیگر بگیرند.

پیامبر هر چه زن گرفت از میان مهاجران مکه به مدینه و قبایلی بود که به جنگ آمده بودند او حتی یک همسر از میان انصار اختیار نکرده است.

از سال 8 هجرت با فتح مکه که اسلام در این منطقه حاکم شد و خطر دشمن خارجی و قبایل بیرونی کم شد دیگر هیچ ازدواجی صورت نگرفته است.

تمام این ازدواج‌‌ها با زنان جوان صورت گرفته است که همگی با میل و رضایت خود تن به ازدواج با رسول(ص) دادند و هیچ سند معتبری وجود ندارد که کسی با زور یا تهدید با پیامبر(ص) ازدواج کرده باشد بلکه حتی تنی از زنان، داوطلبِ هبه کردن خود به حضرت رسول(ص) بودند که قرآن بر آن صحّه گذاشت و آن را فقط مخصوص رسول(ص) معرفی می کند.

این هبه کردن نشان از آن دارد که شوق و میل فراوان در میان زنان برای به ازدواج در آمدن با حضرت رسول(ص) بوده است که اگر خداوند در قرآن برای رسول(ص) ممنوعیت ازدواج نمی‌گذاشت به احتمال فراوان داوطلب‌‌های زیادی به طرف حضرت رسول(ص) می‌آمدند و موانع زیادی بر سر راه حضرت رسول(ص) ایجاد می‌کردند و مانع او از بر پایی ارزش‌‌های اسلامی‌می‌شدند. این همسران که با میل و رغبت به ازدواج با حضرت رسول(ص) تن داده بودند خیلی زود تحت‌تربیت حضرت قرار می‌گرفتند و با وقتی که پیامبر(ص) برای آن‌ها می‌گذاشت خیلی سریع به صورت یک مسلمان زبده و متخصص در اسلام در آمدند و با لقب ام المؤمنین که از سوی خدا دریافت کردند این فرهنگ و باور ناب اسلامی‌را به نسل بعد حتی بعضی از آن‌ها تا سه نسل بعد منتقل نمودند. آنان دین را از منشاء و مقرّ اصلی آن منتقل می‌نمودند و دوران سیاه حاکمیت جهل هر کدام از آن‌ها چراغ نورانی هدایت و روشنگر ارزش‌‌های دینی و انسانی شدند. از این زنان هزاران حدیث که از رسول(ص) بطور مستقیم خود شنیدند در کتب روایی نقل ‌‌شده‌است. پیامبر(ص) برای آموزش آن‌ها اکثر شب‌‌ها تا صبح بیدار می‌مانده است.

آن‌ها حافظان و انتقال دهندگان و اشاعه کنندگان قرآن، سنت رسول(ص)، احکام، اخلاق، عرفان، تاریخ، حقایق واقعی، جنگها و درگیریها و هزاران حقیقت پنهان و آشکار زمان حضرت رسول(ص) گردیدند. آن‌ها با رعایت ارزش‌‌های اسلامی، چهرۀ یک انسان مؤمن را که در کتب الهی پیامبر و قرآن آموزش دیده به نمایش گذاشتند و ارزش‌‌هایی مانند: حجاب، دفاع از حق، پاکدامنی و نجابت، ساده زیستی، انفاق و بخشش، دوری از تجمّلات، حذف تبرّج، گرایش به مال حلال، دوری از اسراف و زیاده روی، ماندگاری در معنویت، پایبندی به قول و پیمان، کنترل بر زبان و خشم و دیگر غرایز و ... را هم حفظ و نهادینه کردند و هم گسترش دادند. صدها روایت از اعمال این بانوان با عظمت و ارزشمند در کتب روایی شیعه و سنی نقل ‌‌شده‌است. آن‌ها همگی بعد از شهادت پیامبر(ص) در مدینه زندگی کردند، تا آخر عمر خود در این شهر زیستند و توانستند با کمک یکدیگر، پایگاهی  تأسیس کنند که در برابر فرهنگ جاهلی و تحریفات و جعلیات حکومت‌‌ها -که با نفوذ منافقین و یهودیان معاند و دشمنان کینه ای باقی مانده و نفوذ کرده- در درون حکومت‌‌های بعد از رسول(ص) ایستادگی کنند.

 همانطور که قبلاً گفته شد پیامبر(ص) در مکّه بود که رویای صادقه ای دید. خواب دید که از منبر او بوزینگان و مقلّدان به ظاهر دیندار بالا می‌روند. او برای اینکه اسلام به دست نسل‌‌های بعد برسد و بعد از وفاتش نابود نشود باید چاره ای می‌اندیشید. پیامبر(ص) برای برنامه ریزی در این زمینه نزدیک دو دهه وقت داشت و این کار را به بهترین شکل به پایان رسانید. تاریخ زندگی و حوادثی که در دوران زندگی پیامبر(ص) اتفاق افتاد نشان داد که در دفاع از اسلام، بهترین و ناب‌ترین یاران حضرت رسول(ص) به میدان آمدند و آن افراد باسواد و مخلص و آگاه از دین، در این کارزارها یکی بعد از دیگری به شهادت رسیدند.

 حضرت حمزه سید الشهداء، عبداله بن جحش، ابوسلمه( بعدها همسران بیوه این دو را رسول(ص) به عقد خود در آورد)، مصعب ابن عمیر سفیر فرهنگی رسول(ص) در مدینه، عبدا... ابن جبیر فرمانده کمانداران رسول(ص) و ... در جنگ اُحد به شهادت رسیدند. در مدینه هفتاد مرد جوان بودند که آن‌ها را قاریان قرآن می‌نامیدند. آنان شب‌‌ها در گوشه ای از شهر مدینه جمع می‌شدند، نماز می‌گزاردند، درس می‌خواندند و تا هنگام صبح بیدار بودند. صبح گاهان آب شیرین و هیزم به درب خانه رسول(ص) می‌آوردند. این‌‌ها‌تربیت شده حضرت رسول  اکرم(ص) بودند که برای تبلیغات به میان قبایل می‌رفتند.

 پیامبر اکرم(ص) یک بار آن‌ها را برای تبلیغ به همراه عامر ابن مالک – که یکی از اعضای مردم نجد بود- به ‌‌آن‌جا فرستاد. این کار با اصرار عامر ابن مالک برای قبیله خود صورت گرفت. آن‌ها همگی در محاصره قبیله عامر در کنار چاه معونه قرار گرفتند و بدون استثناء همگی آن‌ها را به شهادت رسانیدند. که به حادثه "بئر معونه" مشهور شد. پیامبر(ص) 15 شب قاتلین این جوانان را نفرین می‌کرد.[345] اینان کسانی بودند که وقتی در حلقه محاصره قرار گرفتند از خداوند خواستند که از طرف آن‌ها به پیامبر(ص) سلام برسانند و جبرئیل سلام آن‌ها را به حضرت رسول(ص) رسانید.[346]

 به این‌ترتیب هر چه به پایان عمر پیامبر(ص) نزدیک می‌شویم می‌بینیم که یاران باارزش او یکی بعد از دیگری به شهادت می‌رسند. افرادی همچون سعد ابن معاذ یکی از رهبران انصار، جعفر ابن ابوطالب یا جعفر طیّار برادر حضرت علی(ع)، زید بن حارثه پسر خوانده او عبد ا... بن رواحه سردار بزرگ نظامی‌اش و ... همه در نبردهای مختلف به شهادت رسیدند.

پیامبر(ص) میدانست که با وجودی که جبرئیل و ملائک به طور دائم به او و سپاه اسلام یاری می‌رسانند امّا سپاه کفر و الحاد توانسته بودند یاران زیادی از او را شهید نمایند. او میدانست بعد از رفتن خودش نیز این کینه‌‌ها و دشمنی‌‌ها پایان نخواهد یافت. تاریخ ثابت کرد که این کینه ورزان حتی به جان دختر او حضرت فاطمه(س) رحم نکردند و بعد از مصادره اموال او به خانه اش ریختند و او را به شهادت رسانیدند، علی(ع) را خانه نشین کردند -که خودش فرمود خار در چشم و تیغ در گلو مانده بود-. اصحاب بلند مرتبه ای مانند: ابوذر غفاری، عبدا... بن مسعود، بلال، سعد ابن عباد در تبعید و توطئه به قتل رسیدند. مریدان نسل بعد که درخدمت علی(ع) بودند مانند مالک اشتر، محمد بن ابوبکر، عمار یاسر، اویس قرنی و نهایتاً خود حضرت علی(ع) به دست قاسطین و ناکثین و مارقین به شهادت رسیدند. با یک چنین شرایطی پیامبر(ص) چگونه می‌توانست اسلام پاک را به دست نسل‌‌های بعد برساند تا در برابر ظالمان و تحریف گران دست نخورده باقی بماند؟ یکی از راه‌‌هایی که به حفظ اسلام و در سلامت ماندن آیین آن کمک کرد همسران او بودند که هر کدام از قبیله ای و طایفه ای بودند و توانستند از فرهنگ و سنت دینی پاسداری نمایند.

موضوع فوق یکی از اهداف حضرت رسول(ص) در گرفتن زنان متعدّد در سال‌‌های آخر عمر خود بود. امّا انگیزه‌‌های دیگری برای انجام این ازدواج‌‌ها وجود داشت که هر کدام از آن‌ها خود دنیایی از معرفت و پر از شعائر دین اسلام است. هر کدام از این زنان حتی اگر بعد از شهادت حضرت رسول(ص) هیچ فعالیتی برای دین نمی‌کردند -که همگی فعالیتهای بسیاری در این زمینه نمودند- وجود خودشان در بین مردم بزرگترین تبلیغ از اسلام اصیل و زنده ماندن و دیده شدن ارزش‌‌های بلند دینی و الهی بود که به گزارشی کوتاه از برپایی این ارزش‌‌ها در صدر اسلام می‌پردازیم.

ام المؤمنین‌‌ها

در درجه اوّل میدانیم که همه زنان پیامبر(ص) جوان بوده‌اند و یقیناً میل به دنیا می‌توانست در آن‌ها وجود داشته باشد لذا خداوند در قرآن به همه آن‌ها اعلام کرد "‌‌هان ای نبی ‌به همسرانت بگو اگر دنیا و زینت آن را می‌خواهید بیائید تا شما را از دنیا بهره مند کنم و سپس به خو‌‌بی‌و خوشی طلاقتان دهم و اگر خدا و رسول و خانه آخرت را می‌خواهید بدانید که خدای عزّوجلّ بر زنان نیکوکار شما اجری عظیم آماده کرده است."[347]. میدانیم که هیچ یک از آن زنان حاضر به جدایی از رسول(ص) نشدند بنابراین با میل و علاقه در کنار او ماندند و با میل و علاقه، سرنوشتی را که در آینده باید به آن تن دهند را به جان خریدند.

 به قول استاد طباطبایی این توافق بین زنان رسول(ص) و خدا و رسول(ص) بیانگر آن است که انگیزه رسول(ص) زن دوستی و شهوت رانی و لذت جویی نبوده است و گرنه هیچ مردی که از این مواهب ظاهری دنیا برخوردار باشد حاضر به دادن اختیار به زنان برای رفتن نخواهد شد[348] و اصولاً انگیزه معنوی را مطرح نمی‌کند، وعده به قیامت نمی‌دهد و با هر زبانی تلاش   می‌کند که لذت‌‌هایش را حفظ نماید پس راهی نمی‌ماند که ما بپذیریم انگیزه‌‌های دیگری غیر از این مطرح بوده است. بنابراین باید توجه داشت که آن زنان با آن که پیامبر(ص) در سن بالا (58 سال) بوده و دائماً در جنگ که یک ناامنی است قرار داشته‌اند و تعدادشان حداقل 9 نفر بوده که می‌توانسته باعث اختلافات بین زنان شود و میدانستند که بعد از شهادت پیامبر(ص) دیگر ازدواج هم نمی‌توانند بکنند و... حاضر شدند با پیامبر(ص) بمانند.

 آن‌ها هیچکدام هنگام ازدواج تحت اجبار نبودند و بر فرض محال اگر هم بنابر شرایطی تن به ازدواج دادند اکنون با نزول آیه قرآن می‌توانستند مانند همه زنان دیگر زندگی دیگری را انتخاب کنند و از زندگی پیامبر(ص) بیرون روند. بنابراین ماندن آن‌ها در کنار حضرت رسول(ص) کاملاً آزاد و انتخا‌‌بی‌بوده است و اگر انگیزه دیگری هم برای این انتخاب بوده، اجباری نبوده است.

حضرت خدیجه(س) که قبلاً درباره او مختصری در نوشتار دوم سخن بیان کردیم در برپایی سازمان و بنیاد یک خانواده به سبک اسلام اصیل با تمام وجود فعالیت نمود و توانست خانواده ای را به وجود بیاورد که هم در دور‌‌ان‌جاهلیت و هم در دوران پس از بعثت در بدترین شرایط‌‌های موجود، الگوی اساسی و نمونه بارز یک خانواده ارزشمند و مکتبی ‌و انسانی و اسلامی‌باشد. او با‌تربیت فرزندی مانند فاطمه(س) و آموزش دادن به او توانست مقام ام ابیهایی برایش به وجود بیاورد، بدین معنی که در کمک و رسیدگی به پیامبر(س) در دوران بعثت،به ویژه در شعب ابوطالب، آنقدر خدمت کند که پیامبر(ص) او را هم فرزند بنامد و هم مادر.

 حضرت خدیجه(س) در روزهای قبل از بعثت همدم و هم فکر و مشاور و ... پیامبر(ص) بود. حالات روحی او را کشف کرد و در جهت رضایت او گام برداشت. در روزهای پرهیجان برگزیده شدن او از سوی خداوند، همچون کوه استوار پشت پیامبر(ص) ایستاد و با تمام تهمت‌‌ها، حمله‌‌ها، دروغ‌‌ها، طعن‌‌ها و آزارها و ... که به او و همسرش می‌رساندند مبارزه کرد، عبادت و بندگی را هم خود انجام داد و هم به به شکل الگویی برای دیگران درآمد. شاید یکی از دلایلی که بسیاری از زنان خواستار ازدواج با حضرت رسول(س) بودند از توجه آن‌ها به زندگی این بانوی نمونه ایجاد شده باشد.

 در آن شرایط جاهلیت که زن‌‌ها کمترین ارزشی نداشتند و همچون کالا خرید و فروش می‌شدند، حقّی برای آن‌ها وجود نداشت الّا زنان اشراف و بزرگان و آن‌ها هم در بسیاری از موارد تولد دختر را شوم میدانستند و -به قول قرآن- اقدام به کشتن فرزند دختر می‌کردند[349] و این باور یک فرهنگ و سنت جاهلی بود، زندگی و بلندای ارزشی که او برای یک زن الگو کرد در چشم همه زنان و دختران و مادران دیده می‌شد و به تدریج میل به اسلام در زنان به شیوه اسلامی‌آن برایشان عزیز می‌گشت. این میل هم در زنان اقوام رسول(ص)، هم در زنان قبایل مخالف و هم در افراد و مردمی‌که بتدریج به اسلام توجه می‌کردند پدید آمده بود. غالب زنان کنجکاو بودند که بدانند که جایگاه حضرت خدیجه (س) در خانواده رسول(ص) کجاست و آن را الگوی زندگی خود نمایند. احترامی‌که پیامبر(ص) به حضرت خدیجه(س) می‌گذاشت، مشورت‌‌هایی که با او می‌کرد، حمایت‌‌هایی که در شرایط سخت از او داشت، حفاظتی که از شر دشمنان برایش ایجاد کرده بود، عشق و علاقه شدیدی که به وی ابراز می‌کرد، قدردانی کمک‌‌های ‌‌بی‌دریغ او بود. پیامبر (ص) آموزش صحیح اسلام را به او آموخت، عشق به خدا و بندگی را در قلب او دمید، زندگی آخرت را برایش اصل قرار داد، دنیا را پلی برای آخرت برایش ثابت کرد، در کارهای خانه به او کمک می‌کرد، نامش را با احترام صدا می‌کرد و... کدام زنی خواستار این ارزش‌‌ها و عملکردها نیست؟ همه این موارد به زن ابراز هویت می‌داد و از پوچی و هرزگی دور می‌کرد. حضرت خدیجه(س) چنین خانواده ای را در زندگی مشترکش با حضرت رسول(ص) مدیریت می‌کرد و اولین کانون اسلامی‌ارزشمند از خانواده با الگو شدن زندگی حضرت خدیجه(س) به جامعه ارائه گردید.

 بعد از شهادت این بانوی بزرگ و اولین همسر رسول(ص) -که بیش از 25 سال با پیامبر(ص) زندگی کرد- برای استمرار ارزش‌‌های خانواده و حمایت و حفاظت از آن و خلق ارزش‌‌های دیگر، پیامبر(ص) با همسر دوم خود، سوده دختر زمعه ازدواج کرد. این ازدواج که به مدّت 4 سال تک همسری بود نیز در استمرار زندگی حضرت نقش مهمی‌ایفا کرد.در  دوران سخت قبل از هجرت و تحمّل فشارهای سنگین تهدید و قتل که باعث می‌شد هر زنی از خانه شوهرش فرار کند، سوده در کنار رسول(ص) مقاومت نمود و خانواده اش را حفظ کرد. در شرایط غربت اولیه بعد از هجرت در مدینه نیز پا به پای همسرش ایستاد و توانست حمایت خانواده و اقوام خود را به یاری حضرت رسول(ص) جلب نماید. او موفق شد که آموزش اولیۀ همسرداری صحیح را در دو شرایط قبل و بعد از هجرت ببیند، هجرت زنان را تجربه کرده و پا به پای مردان به هجرت در راه خدا گام نهد. بنابراین حفظ خانوادۀ رسول اکرم(ص)، حمایت از شرایط سخت قبل از هجرت و پایداری در آن، هجرت به همراه رسول(ص) و در دسته زنان مهاجر قرار گرفتن، فراهم آوردن شرایط جدید برای ادامه زندگی بعد از هجرت در مدینه و الگوی ارزشی ماندن در هر دو شرایط از اهداف زندگی پیامبر(ص) با او و بالعکس می‌باشد. پیامبر(ص) با حفظ خانواده این دوران سخت را گذراند و سوده الگویی بود برای اقوام و خویشاوندان خودش تا راه اسلام را دریابند.

درباره شرایط جدیدی که بعد از هجرت در مدینه ایجاد شد و مقدماتی که باعث جنگ و غزوه بدر گردید و با شدیدتر شدن هجوم مشرکان، پیامبر(ص) با عایشه -که در مکّه از او خواستگاری کرده بود- ازدواج کرد. درباره نقش عایشه در زندگی پیامبر(ص) در قسمت دوم این نوشتار سخن رانده ‌‌شده‌است و خوانندگان می‌توانند به آن مراجعه کنند. عایشه قرآن را حفظ می‌کرد و با حافظۀ قوی، آن را برای دیگران نیز قرائت می‌نمود. او دختر ابوبکر، بزرگ قبیله بنی قحافه و قبیله بنی تمیم بود؛ با این ازدواج بتدریج قبیله ابوبکر به سوی پیامبر(ص) جذب شدند.

 با ازدواج پیامبر(ص) با حفصه، افراد بسیاری از قبیله عمر نیز به مدینه مهاجرت کردند.با ازدواج با صفیه دختر حی ابن اخطب یهودی بنی قریظه ای، شرّ این قبیله یهودی و توطئه‌‌های آن‌ها به حداقل رسید. با ازدواج با جویریه عده ای از یهودیان مسلمان شدند و قبیله آن‌ها به پیامبر(ص) پیوستند. با ازدواج پیامبر(ص) با ام حبیبه دختر ابوسفیان، فشار قریش و قبایل متحد آن بتدریج کم شد و بسیاری نیز به اسلام روی آوردند. درواقع یکی از ثمرات ازدواج پیامبر(ص) با عایشه، حفصه، ام حبیبه، صفیه و جویریه، جذب قبایل مشرک و یهودی عرب بود که بسیار کینه ورز، حسود و گستاخ در جنگ‌‌ها علیه اسلام بودند.

پیامبر(ص) با ازدواج با ام سلمه که همسر دوستش ابوسلمه بود و در جنگ به شهادت رسیده بود حرمت رفاقت و برادری و حفاظت از خانوادۀ کسانی که در راه اسلام قدم بر می‌دارند را نگه داشت و این رفاقت و برادری را نهادینه کرد. با ازدواج زینب دختر جحش با زید پسر خوانده خود، پیامبر(ص) سنّت تبعیض میانِ برده و آزاد شده را از بین برد. زینب را که از خانواده‌‌های محترم قریش بود به عقد زید یک اسیر آزاد شده در آورد و فرهنگ تبعیض نژادی و خانوادگی را فرو ریخت. سپس با دستور خداوند بعد از مدتها که از جدایی زید و زینب می‌گذشت با زینب ازدواج کرد تا سنّت جاهلی دیگر که ممنوعیت ازدواج با زن پسرخوانده بود را بشکند. این ازدواج به همه ثابت کرد که پسرخوانده، محرم مادری که او را بزرگ می‌کند نمی‌شود، دختران او، خاله‌‌ها و عمه‌‌ها و کلاً همه محرم‌‌ها نسبت به پسرخوانده آن‌ها نامحرم می‌شوند و این دستور خدا و جزء فقه اسلامی‌است. بنابراین خداوند حلال و حرام حرمت یک خانواده را با ازدواج علنی و آشکار و عملی حضرت رسول(ص) با زینب را اعلام کرد.

 پیامبر(ص) خود قبل از اینکه آیه نامحرم بودن پسرخوانده نازل شود در میدان مکّه خطبه ای درباره زید خواند و او را پسر محمّد(ص) نامیدند نه پسر حارثه، زیرا زید از رفتن به نزد خانواده مشرک خود بعد از آزادی امتناع کرد و خواست که نزد رسول(ص) بماند امّا با انزال آیه قرآن خداوند حدود و محرمیت پسر خوانده‌‌ها را معین کرد. با ازدواج زینب با پیامبر(ص) این قانون امضاء و تثبیت شد و صدها خانواده که فرزند خوانده داشتند اقدام به اصلاح باور خود نمودند.

 با ازدواج با میمونه دختر حارث به پیشنهاد عباس عموی خود، پیوند خانوادگی پدری را دوباره برقرار کرد، یک اتّحاد در خانواده خود ایجاد و از فروپاشی خانواده جلوگیری نمود.

با ازدواج با زینب دختر خزیمه که زنی خیّر و بخشنده بود احترام به این صفت نهاد و رسیدگی به امور مسکین‌‌ها را اصل مهم زندگی هر کسی معرفی کرد. زینب را امّ المساکین یعنی مادر مسکینان می‌شناختند. قرآن در بسیاری از آیات خود رسیدگی به امور مسکینان را تأکید کرده است و پیامبر(ص) با این ازدواج بر اصل خدمت به مساکین تأکید ورزید.

ازدواج با کنیزی مثل ماریه قبطیه و بچه دار شدن از او به همه ثابت کرد که ارزش زن به کنیزی یا آزادگی قراردادی بین قبایل نیست و یک مؤمن می‌تواند با کنیز ازدواج کند و از او هم فرزند به دنیا بیاورد. نکتۀ مهم دیگر در ازدواج‌‌های پیامبر(ص) این است که اولاً او یک پیامبر است و الگوست، دوم اینکه او مؤسس باور، فرهنگ، سازمان و ... یک جامعۀ جدید است. او باید با پوسیدگی‌‌های جامعه جاهلی مبارزه می‌کرد و آنچه را که خدا دوست می‌داشت انجام می‌داد. تمام این ازدواج‌‌ها به رضایت و دستور خدا انجام شده و پیامبر(ص) بندگی و دستورپذیری از خدا را با این ازدواج‌‌ها به همه ثابت کرد.

موضوع مهم دیگر این است که به جز حضرت خدیجه(س) که باکره بود همه زنان پیامبر(ص) همسر یا همسرانی از قبل داشته‌اند.(در مورد عایشه قبلاً ذکر شده که دو حالت داشته یا با یکی نامزد شده و بعد طلاق گرفته قبل از اینکه زفاف صورت گیرد و دیگر همسر داشتن و زفاف شدن و سپس طلاق گرفتن او مطرح است که هر دوی این گزارش‌‌ها در کتب اهل سنّت نقل شده که قبلاً درباره آن صحبت شد).

  این از نکته‌‌های عجیب و تحسین برانگیز ازدواج‌‌های رسول اعظم(ص) است:

اولاً تنی چند از این زنان طلاق گرفته بودند.

ثانیاً تنی چند از این زنان همسرشان را به دلایل مختلف از دست داده بودند.

ثالثاً بعضی از زن‌‌ها شوهرانشان را در دفاع برای اسلام از دست داده و شهید شده بودند.

رابعاً بعضی زن‌‌ها هر دو یا هر سه را داشتند یعنی هم شوهر آن‌ها را طلاق داده بوده و سپس شوهر بعد آن‌ها مرده بود یا بالعکس و همینطور شوهر در راه دین شهید ‌‌شده‌است بود.

در هر صورت سه حالت بوده:

الف ـ طلاق

ب ـ مرگ همسر

ج ـ شهادت همسر در راه دین

در هر سه این حالت کراهت برای مردان وجود داشت که با چنین زنانی ازدواج کنند یقیناً اینگونه زنان که اکثراً هم بچه دار می‌شوند، اندام‌‌های مناسب یا شبیه دختران را ندارند به همین دلیل ‌‌بی‌میلی در مردان برای ازدواج با آنها به وجود می‌آید. همه مردان دوست دارند با زن جوان باکره، زیبا و خوش اندام ازدواج کنند و این یک باور غلط و یک آسیب بزرگ اجتماعی است.

در درجه اول، اسلام ملاک ازدواج را به ایمان و عفّت و پاکدامنی و ... برای زنان تغییر داد و ازدواج پیامبر(ص) با این زنان بیوه، حرمت این انگیزه‌‌ها و این زنان را نگه داشت.

در درجه دوم، اکثر این زنان با مرگ همسران قبلی خود دچار آسیب روحی و روانی و انزوای خانوادگی می‌شدند، فرزندان آن‌ها ‌‌بی‌سرپرست می‌ماندند و‌تربیت کننده اصلی نداشته‌اند و امکان فقر هم وجود دارد، برای حفظ این زنان و خانواده‌‌ها و فرزندانشان چه کار باید انجام داد؟ اگر این افراد ازدواج مجدّد نکنند امکان فساد اخلاقی برای آن‌ها و سپس فرزندان آنها بیشتر می‌گردد. نیاز جنسی،‌تربیتی، مالی، عاطفی و ... آن‌ها را چگونه می‌توان بر آورد؟ تنها یک راه باقی می‌ماند، ازدواج مجدّد آن‌ها. در جامعه ای که مردان آن کراهت در ازدواج با این افراد را دارند و خانوده‌‌های مردان، آن‌ها را در این باور تشویق می‌کنند چگونه می‌توان جلوگیری از سقوط زنان بیوه کرد؟ اینجاست که معلوم می‌شود پیامبر(ص) با ازدواج‌‌های خود -که همه در مدینه بیوه بودند- الگو و سنّتی را برافراشت تا اینگونه زنان حفظ و جامعه از سقوط اخلاقی آن‌ها در امان بماند.

 اگر بخواهیم انگیزه‌‌های حضرت رسول اکرم(ص) را -که بنیانگذار و مؤسس دین و جامعه جدید است- خلاصه نمائیم می‌توانیم چنین بگوئیم:

  1. آموزش دادن به زنان خود برای استمرار بخشیدن به ارزش‌‌های اسلامی‌در نسل‌‌های بعد. این زنان همچون سفیران آموزش دیده ای بودند که اسلام اصیل را که خود از عمل و زبان پیامبر(ص) دریافت کرده بودند به جامعه پس از پیامبر(ص) منتقل نمودند و از آن‌ها هزاران حدیث باقی مانده است.
  2. تغییر فرهنگ جاهلی و تحکیم فرهنگ اسلامی‌و آموزش به جامعه درباره دین اسلام.
  3. خداوند با دادن لقب ام المؤمنین به زنان باقی مانده پیامبر(ص)، از حذف شدن و حل شدن این زنان در جامعه غیر الهی جلوگیری کرد و باعث شد که این چند زن آینده خود را در خدمت اسلام فدا نمایند، پاداش‌‌های دنیای و اخروی بدست آورند و برای این امر مهم آموزش هم دیدند. در نتیجه عاقبت به خیری بزرگی برای این زنان به وجود آمد و میدانیم که این زنان اختیار داشتند که این راه را انتخاب کنند یا نکنند و چون خود انتخاب کردند در قیامت مقام آن‌ها چند برابر است.
  4. پیامبر(ص) با ازدواج با این زنان، خانواده‌‌ها و قبیله‌‌های آن‌ها را به خود جذب کرد تا از توطئه و جنایت در حق اسلام دست بردارند. این قبایل به وسیله این ازدواج‌‌ها با هم متحد شدند و به ریشه شرک در اعراب حمله کردند و بعد از چندی شرک علنی به طور کلی برچیده شد.
  5. نفوذ اسلام در قبایل مختلف با ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) بسیار گسترش یافت.
  6. سنّت‌‌های جاهلی در ازدواج شکسته شد و به جای آن روش‌‌های اسلامی‌جایگزین گردید.
  7. زن چه شوهر مرده، چه طلاق گرفته به ارزش‌‌هایی که یک زن دارد شناخته شد.
  8. فرزندان یتیم و ‌‌بی‌سرپرست جمع آوری شدند.
  9. معیارهای ‌‌بی‌ارزش جاهلی در ازدواج فرو ریخت و معیار‌‌های اسلامی‌جای آن را گرفت.
  10.  قرآن و کلام رسول(ص) حفظ شد.
  11.  الگوی زن مسلمان که همانا، ایمان، تقوی، عبادت، حجاب، پاکدامنی، راستگویی، دوری از تجملات و تبرّج و زیبایی نمایی، میل به شهوت رانی و ... می‌باشد به وجود آمد. پیامبر(ص) قصد داشت با ارائه شیوه زندگی زنان خود، نمونه ای عملی از زن را ارائه دهد. این زنان برداشت‌‌های متحد خود را از سرچشمه اسلام به دست آورده بودند. جامعه به آن‌ها میل می‌نمود و تا قرن‌‌ها و تا به امروز این فرهنگ عظیم زنان حفظ گردیده است.
  12.  الگو‌‌ها و منش‌‌هایی که هر کدام از این زن‌‌ها داشتند مورد تأیید و تصویب اسلام قرار گرفت. این امر هم جان جدیدی به زنان رسول(ص) داد و هم هویت بزرگی برای آن‌ها و مردم بعد از آن‌ها شد.
  13.  فرهنگ جاهلی محرمیت پسرخوانده به خانواده و محرمیت زن پسرخوانده به پدر خانواده از بین رفت.
  14.  تبعیض نژادی و انتخاب ملاک‌‌های غلط برای ازدواج فرو ریخت.
  15.  عشق و ایثار همسر به خانواده توسط پیامبر(ص) تأکید گردید که به صورت عملی آن را انجام دادند.
  16.  مهمترین نکته اینکه پیامبر(ص) با ازدواج‌‌هایش نشان داد که اگر هدفی ایمانی و عشق به خدا و باور قیامت در میان ‌جامعه، به خصوص زنان وجود داشته باشد، می‌توان از بروز غرایز خطرناکی همچون حسادت، کینه، توطئه، حقارت، ناامیدی و ... جلوگیری به عمل آورد. اکثر زنان پیامبر(ص) توانستند به چنین توفیقاتی دست یابند. اکثر آن‌ها رسول(ص) را عاشقانه دوست داشتند و این عشق به همراه آن باورها باعث می‌شد که این زنان در کنار هم و به دور از نفسانیت با هم زندگی کنند.

حال به بررسی دیدگاه‌‌های کتب اهل سنت درباره ازدواج‌‌های حضرت رسول(ص) می‌پردازیم.

ازدواج‌‌های پیامبر(ص) از دیدگاه علمای اهل سنّت

از جمله کتاب‌‌هایی که درباره زنان پیامبر(ص) به طور مفصّل مطال‌‌بی‌آورده است طبقات ابن سعد است. ما این کتاب را برگزیده ایم تا شرح حال زندگی زنان پیامبر(ص) و چگونگی ازدواج آن‌ها با رسول الله را بازگو نمائیم. تا چهره کانالی که شرح آن گذشت مشخص و روشن گردد. البته کتب روایی متنوع و بسیار زیاد دیگری نیز وجود دارد که به شرح حال زنان حضرت رسول(ص) پرداخته است و بعضی از آن‌‌ها در خلال این نوشتار ذکر خواهند شد.

زنان حضرت رسول(ص) در طبقات ابن سعد[350] 

سوده بنت زمعه

 سوده دختر قیس بن عبد شمس؛ سوده را نخست سکران بن عمر به همسری گرفت. شوهرش مسلمان شد و هر دو در هجرت دوم مسلمانان، به حبشه رفتند. سپس به مکّه برگشتند و سکران در مکّه درگذشت. چون مدت وعده سوده سپری شد رسول خدا(ص) کسی را با پیام خواستگاری پیش او فرستاد و او رضایت داد. او نخستین بانویی بود که رسول خدا(ص) پس از مرگ حضرت خدیجه(س) با او ازدواج کرد. پیامبر(ص) به ماه رمضان سال دهم هجرت با سوده ازدواج کرد و او را به مدینه برد.[351] سوده سالخورده بود و پیامبر(ص) چندان از او بهره مند نبود و روز و شب نوبت خود را برای کسب خشنودی رسول خدا(ص) به عایشه بخشید. پیامبر(ص) به سوده فرمود: عده نگهدار طلاقت دادم و سوده سر راه پیامبر(ص) نشست و از او خواست که حضرت رسول(ص) دوباره به او رجوع کند و حضرت به او رجوع کرد.[352]

سوده سر راه پیامبر(ص) نشست وقتی با وی ملاقات کرد پیامبر(ص) را قسم داد که آیا طلاق من به سبب دلگیری از من بوده است. پیامبر(ص) فرمود: نه. و وقتی که نوبت خود را به عایشه داد پیامبر(ص) دوباره به او رجوع کرد.[353] عایشه گفته است که سوده زن خو‌‌بی‌بود الا اینکه رشک و حسد داشت.[354]

سوده که پشت سر پیامبر(ص) نماز خواند به پیامبر فرمود: هنگام نماز چندان رکوع را طول دادید که ناچار بینی خود را گرفتم تا خون از آن سرازیر نشود و رسول خدا(ص) خندید.[355]

سوده در شوال سال 54 هجری تا زمان حکومت معاویه زنده بود.[356] پیامبر(ص) بعد از آخرین حج به زنان خود گفت این آخرین بار است که از خانه‌‌هایتان بیرون می‌آیید باید از این پس همه محصور در خانه باشید. این موضوع محصور بودن با چند روایت نقل ‌‌شده‌است.[357]

عایشه می‌گوید: سوده زنی چاق و فربه بود.[358]

با توجه به روایات فوق خصوصیات اخلاقی و رفتاری پیامبر(ص) با سوده زمعه به صورت ذیل خلاصه می‌شود:

  1. پیامبر(ص) بعد از ازدواج با سوده و بردن او به مدینه و بعد از ازدواج با عایشه سوده را طلاق داد.
  2. پیامبر(ص) با آمدن سوده بر سر راه خانه عایشه و التماس او به شرط اینکه روز و شب نوبت خود را به عایشه بدهد به او رجوع کرد.
  3. پیامبر(ص) برای سوده قسم خورد که دلگیری از او نداشته و ‌‌بی‌سبب او را طلاق داده است.
  4. پیامبر(ص) هنگام رکوع در نماز آنقدر رکوع را طولانی کرد که خون از دماغ سوده جاری شد و وقتی سوده موضوع خون ریزی بینی اش را به پیامبر(ص) گفت پیامبر(ص) خندید.
  5. با آن که پیامبر(ص) هیچ دلگیری از سوده نداشته اما عایشه او را حسود و رشک بر می دانسته است.

اطلاعاتی که در بعضی از کتب دیگر درباره سوده آمده است. در سال 13 هجری چند ماه قبل از هجرت ازدواج کرد[359] و عابدانه و زاهدانه زندگی می‌کرده است.[360] سوده چند دختر از همسر اولش داشته است[361] و هنگام مرگ 80 سال عمر داشته است.[362]

حال اگر سخن بلاذری و سخن ابن سعد را درباره سال مرگ که 54 هجری و سن مرگ در 80 سالگی سوده است را قبول کنیم و ازدواج سوده با پیامبر(ص) را یک سال قبل از هجرت بدانیم، سن سوده در هنگام ازدواج با حضرت رسول(ص) 25= 1 ـ 54 ـ 80 بوده است بنابراین او نمی‌تواند پیرزن بوده باشد. در این سن نیاز به همسر داشتن با وجودی که چند فرزند از همسر قبل داشته است را کنار بگذارد و شب و روز خود را به عایشه بخشیده باشد. آیا جز دروغ و تحریف در این روایات چیز دیگری هست؟! از سوی دیگر آیا پیامبر عظیم الشّأن اسلام که خود طلاق را به لرزه در آوردن عرش خدا میداند بدون گفتن دلیل طلاق، همسر خود سوده را طلاق می‌دهد؟ در آن زمان که پیامبر(ص) فقط دو همسر داشته و هر سه روز می‌توانسته با عایشه باشد برای بیشتر ماندن در نزد عایشه، سوده را تحت فشار طلاق قرار می‌دهد تا شب و روز خود را به عایشه ببخشد؟ سوده ای که هیچ جرمی‌نداشته و هیچ عمل خلافی انجام نداده و پیامبر(ص) قسم یاد کرده که او خلافی ندارد، مظلومانه حق خود را به عایشه ببخشد تا زن رسول(ص) بماند، این شکنجه روحی سوده و آن به لرزه در آوردن عرش خدا را حضرت رسول(ص) برای عایشه و بیشتر بودن با او در شب‌‌ها انجام داده است و رفتار او با سوده هنگام رکوع در نماز طولانی کردن آن بوده تا آن زن خون دماغ شود و وقتی که به پیامبر(ص) می‌گوید که از شدت طولانی شدن رکوع خون از بینی ام جاری شد پیامبر(ص) به او بخندد. پیامبری که خود فرمان داده که نماز جماعت را بخصوص رکوع و سجود را امام جماعت کوتاه بخواند نماز خود آنقدر طولانی می‌کند که نمازگذار خون دماغ می‌شود؟ این تصویری از حضرت رسول(ص) در کتب تاریخی و روایی علمای اهل سنت است که پیامبر(ص) در حق همسر دوم خود به اجرا در آورده است. پیامبری که خدا او را رحمت للعالمین نامید و دریای مهر و محبت است چگونه می‌تواند چنین شخصیتی داشته باشد؟! آیا دروغ و تحریف و دست بردن در حقایق در این نقل‌‌های تاریخی تا عمق حقایق نفوذ نکرده است؟

عایشه دختر ابوبکر

عایشه دختر ابوبکر بود. ابن سعد می‌گوید[363] ابوبکر با پدر شخصی به نام جبیر به توافق رسید که دخترش عایشه که شش سال داشت را به ازدواج جبیر در آورد. وقتی که پیامبر(ص) از عایشه شش ساله خواستگاری کرد. ابوبکر به پیامبر(ص) گفت: اجازه بدهید(نقض عهد کنم) و این موضوع را لغو نمایم. پیامبر(ص) اجازه داد و وی چنان کرد و سپس رسول خدا(ص) با عایشه که دوشیزه بود ازدواج کرد. عروه بن زبیر از قول عایشه می‌گوید وقتی که رسول خدا(ص) مرا خواستگاری کرد من با دخترکان در کوچه بازی می‌کردم و نفهمیدم که پیامبر مرا به همسری برگزیده است تا آنکه مادرم مرا گرفت و در خانه نگه داشت و اجازه بیرون رفتن به من نداد و به فکرم رسید که من دارای همسر شده ام ولی از مادرم نپرسیدم و او بود که مرا آگاه کرد.[364]

عایشه می‌گوید رسول خدا(ص) مرا در حالی که شش ساله بودم به همسری برگزید و در حالی که 9 سال داشتم با من زفاف کرد و مرا در حالی که با کودکان بازی می‌کردم پیش او می‌بردند.[365]

پیامبر(ص) عایشه را از ابوبکر خواستگاری کرد. ابوبکر گفت: ای رسول(ص) خدا پیش از این اختیار او را به مطعم پدر جبیر داده و او نامزد جبیر ‌‌شده‌است اجازه فرمای تا او را (عایشه) از تعهدی که کردم برهانم. ابوبکر چنان کرد و جبیر عایشه را رها کرد و رسول خدا(ص) او را به همسری گرفت.[366] دایه عایشه او را در هنگام بازی با کودکان از آن‌ها جدا کرد چادر بر سرش کرد و به خانه پیامبر(ص) برد.[367] (میدانیم که بچه شش ساله تکلیف نشده که حجاب کند و از طرفی آیه حجاب شش الی هفت سال بعد نازل ‌‌شده‌است). عایشه می‌گوید که که بعد از عقد من، نه سالم بود و مشغول تاب بازی بودم که آمدند و مرا آرایش کردند و به نزد رسول(ص) بردند.[368] عروه بن زبیر نقل کرده که عایشه گفت: پیامبر(ص) مرا در 7 سالگی عقد و در 9 سالگی زفاف کرد و من به همراه دوستان خود عروسک بازی می‌کردم و هر گاه پیامبر(ص) می‌آمد و عروسک‌‌ها پیش ما بود می‌فرمود: آرام و بر جای خود باشید.[369] پیامبر(ص) به دوستان خردسال عایشه می‌گفت: با عایشه عروسک بازی کنید.[370] دهها خبر دیگر از عروسک بازی عایشه و عقد در 6 یا 7 سالگی، زفاف در 9 سالگی، بیوه شدن در 18 سالگی عایشه در این کتاب آمده است.[371]

امّا درباره سن ازدواج عایشه با حضرت رسول(ص) در کتب دیگر اهل سنّت و محققین مطالبی ‌بر خلاف اخبار فوق آمده است:

  1. بخاری از عایشه نقل کرده است که من هنگام نزول سوره قمر جاریه ای بودم و بازی می‌کردم.[372] جاریه در زبان عرب به معنی دوشیزه است و به دختران بالای 5 و 6 سال گفته می‌شود. این سوره حداقل 8 سال قبل از هجرت نازل ‌‌شده‌است که در سال پنجم است. اگر عایشه در لحظه نزول سوره بالای 6 سال عمر داشته آخر بعثت 14 یا 15 سال و زمان ازدواج 17 یا 18 سال سن داشته است.
  2. طبری در روایتی آورده است که ابوبکر 4 فرزند داشته است که همه آن‌ها در دوره جاهلیت به دنیا آمده‌اند.[373] بنابراین تولد عایشه قبل از بعثت است.
  3. زمان فوت عایشه حدود 70 سالگی است و او در سال 57 هجری از دنیا رفته است بنابراین در سال هجرت او 13 سال داشته است و موقع ازدواج حداقل 15 ساله بوده است پس نمی‌تواند 9 سالگی زفاف کرده باشد.
  4. اسماء خواهر عایشه 10 سال از عایشه بزرگتر بوده است و در سال اول هجری 27 سال داشته است. او در سال 73 هجری از دنیا رفته در حالی که 100 سال بوده است. ابونعیم اصفهانی در معرفه الاصحاب می‌نویسد: اسماء 7 سال قبل از هجرت به دنیا آمده است.[374] از طرفی بیان کرده‌اند که عایشه از اسماء 10 سال کوچکتر بوده اگر این اخبار را با هم در نظر بگیریم سن عایشه در اول هجرت 17 سال و در ازدواجش با پیامبر(ص) 19 سال بوده است.
  5. ابن هشام در سیره خود آورده است که عایشه در کودکی بعد از 18 نفر اسلام آورده است.[375] این افراد در سه سال اول بعثت که رسول خدا(ص) مخفیانه مردم را به ایمان دعوت می‌کرد اسلام آوردند که طبیعتاً اسلام آوردن عایشه در سنی است که قدرت تشخیص داشته است و گرنه کودک و شیرخواره توان تشخیص ندارد بنابراین باید حداقل 6 یا 7 سال داشته باشد که اگر 10 سال بعد بعثت تا هجرت به آن اضافه شود سن عایشه در اول هجرت 17 سال و هنگام ازدواج با حضرت رسول(ص) 19 سال بوده است.[376]

حال به نتیجه گیری مطالب فوق از کتاب طبقات ابن سعد می‌پردازیم:

  1. ما پیامبری را می‌بینیم که دختری را که با عروسک‌‌هایش بازی می‌کرده در سن 6 سالگی عقد و در سن 9 سالگی زفاف کرده است.
  2. عایشه قبل از عقد با رسول(ص) نامزد فرد دیگری به نام جبیر بوده است.
  3. عایشه درک خاصی از همسر داشتن  نداشته و وقتی که به عقد رسول(ص) در آمده هم مفهومی‌از داشتن همسر برایش میسر نبوده است.
  4. عایشه روزی در حال بازی بوده که مادرش او را از کودکان همبازیش جدا می‌کند، او را آرایش می‌کند و به خانه حضرت رسول(ص) می‌فرستد و او هیچ نقشی و رایی در این ازدواج نداشته است.
  5. پیامبر( ص) عایشه را از ابوبکر خواستگاری کرد در حالی که میدانست او نامزد جبیر است.
  6. ابوبکر به پیامبر(ص) گفت که عایشه نامزد دارد و من عهد با پدر او مطعم         کرده ام. 
  7. ابوبکر از پیامبر خواست که اجازه دهد عهد خود را بشکند و پیامبر اجازه داد.
  8. ابوبکر عهد را شکست و دختر 6 ساله خود را به عقد حضرت رسول(ص) در آورد.

حال با توجه به موارد فوق ما پیامبری داریم که علیرغم توصیه خود که بر عهد و پیمان وفادار ماندن است، توصیه به عهد شکنی می‌کند، پیامبری که یکی از سه صفت منافقین را عهدشکنی عنوان می‌کند. (عهدشکنی، خیانت در امانت، دروغگویی سه صفتی است که هر کس داشته باشد منافق است) برای تصاحب یک دختر 6 ساله به ابوبکر پیشنهاد عهدشکنی می‌نماید و دختری را از نامزدش جدا می‌کند و به عقد خود در می‌آورد. پیامبری که بچه 6 ساله را که هنوز تاب بازی و عروسک بازی می‌کند به عقد خود که در آن زمان 53 حداقل سن داشته است در می‌آورد. دختری که هنوز به سن بلوغ نرسیده است و وقتی به خانه حضرت رسول(ص) می‌رود و دچار محدودیت می‌گردد تازه متوجه می‌شود که شوهر کرده است و مادرش او را به این امر آگاه می‌کند!

ما چه تصویری از پیامبر اکرم(ص) با وجود این روایات دروغ و جعلی می‌توانیم تصور کنیم؟ اعراب جاهلی در آن زمان بر عهد و پیمان خود جان خود را فدا می‌کردند امّا رسول عالمیان از این باور و تعهّد عبور کرده است! او بچه دوستی است که دختر بچه مورد علاقه اش را از دست نامزدش بیرون می‌کشد و در سن 9 سالگی با وی هم بستر می‌شود و ... . درباره عایشه سخنان دیگری نیز هست که به آن خواهیم پرداخت. 

 

حفصه دختر عمر

حفصه دختر عمر 5 سال قبل از بعثت رسول(ص) به دنیا آمده است.[377] او به ازدواج فردی به نام خُنیس در آمد. خنیس در جنگ بدر و احد شرکت کرد، در احد زخمی‌شد و پس از برگشت به مدینه به شهادت رسید.[378] پس از بیوه شدن حفصه، عمر به عثمان پیشنهاد داد که دخترش را به ازدواج خود در آورد. عثمان قبول نکرد و سپس ابوبکر نیز ازدواج با حفصه را رد نمود. سرانجام پیامبر(ص) به خواستگاری حفصه آمد.[379] حفصه بعد از جنگ احد به عقد رسول(ص) در آمد.[380] رسول خدا(ص) حفصه دختر عمر را طلاق داد و حفصه گریست و گفت به خدا سوگند پیامبر(ص) مرا از سر سیری و دلگیری طلاق نداده است. وقتی پیامبر پیش حفصه آمد ، حفصه چادر سر کرد و پیامبر(ص) فرمود که جبرئیل گفته به حفصه رجوع فرما که بانویی بسیار روزه گیر و نمازگزار است و او در بهشت هم همسر تو است.[381] پیامبر(ص) پیش حفصه رفت. زنی به نام شفاء در خانه حفصه بود که درباره زخم‌‌هایی که در پهلو ظاهر می‌شود افسون و جادوگری تعویذ می‌کرد. پیامبر(ص) به شفاء فرمود این کار(جادوگری) را به حفصه هم آموزش بده.[382]

درباره حفصه بعداً صحبت بیشتری خواهیم کرد.

جمع بندی مطالب فوق:

  1. پیامبر(ص) به خواستگاری بیوه ای رفت که عثمان و ابوبکر او را نپسندیده بودند.
  2. این خواستگاری با فشار عمر پدر حفصه صورت گرفته است.
  3. رسول خدا(ص) حفصه را بدون آنکه از او سیر شده باشد یا دلگیر شده باشد طلاق داد.
  4. رسول خدا(ص) به سفارش جبرئیل دوباره به حفصه رجوع کرد و فهمید او روزه دار و عبادت کننده است و در بهشت نیز همسر اوست.
  5. حفصه به رمّال و جادوگر برای درمان بیماری رجوع می‌کرد و پیامبر(ص) این را فهمید.
  6. پیامبر(ص) به ساحر و جادوگر گفت که جادوگری را به حفصه بیاموزد.

حال ما پیامبری داریم که در ازدواج با حفصه ابعاد دیگری از شخصیت او مشخص می‌شود. به زعم محدثان و سیره نویسان اهل تسنن او با فشار عمر دخترش را به عقد خود در می‌آورد و سپس بدون هیچ دلیلی او را طلاق می‌دهد. پیامبر(ص) با آنکه با حفصه زندگی می‌کند خبر از نماز و روزه و عبادت او ندارد و جبرئیل او را آگاه می‌کند و وعده همسری او را با حفصه در بهشت هم برایش می‌آورد در حالیکه حفصه به جای استفاده کردن از طبیب و حکیم در درمان بیماری علی رغم حرام بودن جادوگری و جن بازی که در قرآن حرمت آن‌ها آمده است و جادوگران را اهل آتش میداند به ساحران و رمّالان رجوع می‌کند، پیامبر(ص) از این موضوع با خبر است و در هنگام همکاری جادوگر با حفصه حضور می‌یابد و به جادوگر توصیه می‌کند افسونگری و سحر و ساحری را به حفصه بیاموزد. پیامبری که تمام عمر خود را تهمت سحر و ساحری خورده و با ساحران و جادوگران به مبارزه پرداخته اکنون مشتاق آموزش جادوگری به زنش توسط معلّمی‌ساحر است!

 

 

ام سَلَمه

ام سلمه همسر ابوسلمه بود. او پسر عمه حضرت رسول(ص) بود و با شوهرش به حبشه هجرت کردند. سپس به نزد پیامبر(ص) در مدینه آمدند. ابوسلمه در جنگ احد تیری به بازویش خورد. بعد از جنگ زخمش کمی‌بهبود یافت و پیامبر(ص) او را بعد از یک ماه به مأموریت فرستاد. نزدیک یک ماه در این مأموریت بود. وقتی برگشت زخمش چرک کرده بود و چندی بعد درگذشت.[383] بعد از مدت عدۀ ام سلمه، پیامبر(ص) او را که چهار فرزند داشت به عقد خود در آورد. ام سلمه بچه شیرخوار داشت. بعد از عقد هر وقت رسول خدا(ص) به خانه می‌آمد ام سلمه فرزندش را شیر می‌داد و پیامبر(ص) بر می‌گشت تا اینکه عمّار یاسر متوجه شد، نزد ام سلمه رفت و به او گفت این دخترک نافرخنده که به سبب او پیامبر(ص) را آزرده کردی رها کن. کودک را با خود برد و به دایه ای سپرد و بعد از آن پیامبر(ص) به خانه آمد و با ام سلمه ازدواج کرد.[384] هنگام خواستگاری، ام سلمه به حضرت رسول(ص) گفت: من اراده ای برای ازدواج ندارم و زنی هستم که جوانی و عمر من سپری شده و سالخورده شده ام وانگهی مادر چند کودک یتیم هستم و غیر از این زنی حسودم که نمی‌توانم با زنان متعدد تو سازگاری کنم.[385] عقد ام سلمه توسط پسرش به نام عمر که نوجوان بود انجام گرفت و مادر خود را به همسری رسول(ص) در آورد.[386] هنگام مرگ ابوسلمه، ام سلمه باردار بوده و سپس فرزندش را که دختری بود به نام زینب به دنیا آورد.[387] ام سلمه هنگام مرگ 84 سال داشت و در سال 59 در گذشت.[388]

بسیاری از راویان دیگر مرگ ام سلمه را در سال 62 میدانند چرا که تا بعد از شهادت امام حسین(ع) در سال 61 زنده بوده است  و شیشه خاکی که پیامبر(ص) به او داده بود و فرموده بود هر وقت حسین کشته شود این شیشه پر خون می‌شود که ام سلمه خونین شدن خاک را مشاهده کرد و در مدینه قبل از آنکه کاروان اسرا وارد شوند به عزاداری پرداخت(خود ابن سعد در جلد پنجم همین کتابش زنده بودن این بانوی بزرگوار را تا بعد از شهادت امام حسین(ع) در چندین روایت نقل کرده است و در آن اندوه و نفرین‌‌های ام سلمه را بیان کرده است)[389]

  1. حال اگر سن ام سلمه را 80 سال بدانیم و او در سال 62 از دنیا رفته باشد، در اول هجرت عمر او 18 سال بوده و در جنگ احد بنابر روایت‌‌ها بین 3 تا 4 بعد از هجرت بوده است. واقدی وقوع جنگ احد را در سی و دومین ماه بعد از هجرت گزارش کرده است[390] . اگر یک ماه بعد از جنگ بدر که ابوسلمه از دنیا رفته و چهار ماه و ده روز زمان عده ام سلمه را به آن اضافه کنیم حدوداً سی و هفت ماه بعد از هجرت ازدواج صورت گرفته که سه سال و یک ماه است.  اگر به عدد 18 که سن ام سلمه در لحظه هجرت است اضافه شود سن او در زمان ازدواج بین 21 تا 22 سال است بنابراین تمام روایاتی که ام سلمه را پیر و عجوزه معرفی کرده‌اند از درجه اعتبار ساقط می‌شود.
  2. اینکه ام سلمه یک پسر بالغ داشته که توانسته پیامبر(ص) را به عقد مادرش در آورد بایستی حداقل 14 سال داشته باشد. اگر از سن ام سلمه کم شود و ام سلمه بلافاصله که با ابوسلمه ازدواج کرده و بچه دار شده باشد سن ازدواج ام سلمه بین 5 تا 6 سال می‌باشد که در این سن دختر به سختی می‌تواند ازدواج کند و در صورت ازدواج جسم دختر بچه 5 یا 6 ساله قادر به بچه دار شدن نیست بعلاوه ما هیچ حدیث و روایتی از ازدواج ام سلمه  با ابوسلمه در سن 5 تا 6 سالگی او نداریم. 

بنابراین روایت عاقد بودن پسر ام سلمه برای ازدواج مادرش با پیامبر(ص) نیز جعلی است. منطق نیز این مورد را تأیید می‌کند، چگونه پیامبر(ص) راضی می‌شود که پسری نوجوان و بالغ را که 4 ماه است پدر خود را از دست داده امر کند که عقد مادرش را انجام دهد در حالی که فرزند داغ دار پدر است؟

احادیث دیگر درباره این ازدواج نیز همه زیر سؤال هستند. حال ببینیم که به فرض پذیرفتن این روایت شخصیت اخلاقی و فرهنگی حضرت رسول(ص) چگونه است:

  1. پیامبر(ص) زنی جوان و 21 ساله را که تازه بیوه شده خواستگاری می‌کند. وی هنگام مرگِ شوهر باردار بوده و سپس دختر به دنیا آورده که به شیر مادر و انس در بغل مادر به‌شدّت وابسته است. ام سلمه غم فوت شوهر و فرزندِ پدر ندیده و احتیاج به شیر خوردن و محبت کردن را دارد و پیامبر(ص) از او خواستگاری می‌کند و این همه مشکل ام‌سلمه برایش مهم نیست.
  2. بعد از ازدواج دختر شیرخوارۀ تازه به دنیا آمده را از آغوش مادر دور می‌کنند تا پیامبر(ص) به وصال ام سلمه برسد.

آیا این احادیث نمی‌تواند توسط جاعلان یهودی و منافق دربار بنی امیه نوشته شده باشد تا عایشه را بهترین و ‌‌بی‌دردسرترین همسر رسول(ص) عنوان نمایند؟ به خصوص که منبع بسیاری از این روایات، منسوب به عروه بن زبیر است که عایشه خاله اوست و او هم به دلیل اینکه خاندان آل زبیر مثل عبدا... بن زبیر و مصعب بن زبیر و ... به‌شدّت مخالف حضرت علی(ع) و فرزندان او بودند و هم به دلیل حضور در دربار بنی امیه و کسب درآمد از حکومت آن‌ها و گرایش به منش بنی امیه به شدت با خاندان رسول(ص) دشمنی می‌ورزیده است می‌توانسته که این احادیث سخیف و جعلی را ساخته باشد.

  1. از طرفی میدانیم که در 31 ماه بعد از هجرت زینب دختر خزیمه از همسران رسول(ص) که به ام المساکین معروف بود در گذشت و پیامبر(ص) در همین ایام که عزادار یکی از همسرانش بود به خواستگاری ام سلمه رفته است و با وی ازدواج کرده است.[391] این روایت ‌‌بی‌توجهی رسول(ص) به غم از دست دادن همسرش را می‌رساند که در ایام عزای همسرش در فکر ازدواج با زن دیگر است در حالی که چند زن دیگر همچون عایشه، سوده و ... دارد.

ام حبیبه دختر ابوسفیان

می دانیم که ابن سعد لیست اسامی‌همسران رسول(ص) را به‌ترتیب در کتابش نیاورده است. شاید به‌ترتیب اهمیت آن‌ها لیست تنظیم شده باشد. به هر تقدیر ازدواج دیگر حضرت با ام حبیبه دختر ابوسفیان بوده است که مادرش صفیه یکی از زنان ابوسفیان نام داشته است. او ابتدا همسر عبیداله بن جحش شد. از او دختری به نام حبیبه آورد و کنیه اش ام حبیبه شد. او و شوهرش با هم مسلمان شدند و با مسلمانان به حبشه هجرت کردند. شوهرش در آنجا مسیحی شد و به شراب خواری پرداخت تا در گذشت.[392] ایام عده او در حبشه سپری شد به محض پایان یافتن آن، پیامبر(ص) به حاکم حبشه نوشت او را بر حضرت رسول(ص) عقد نماید. ام حبیبه از شدت شادی به کسی که این خبر را آورده بود، طلا و جواهر هدیه کرد. نجاشی خود عقد او را با حضرت رسول(ص) که در مدینه بود جاری کرد و سخنرانی مفصّلی نیز در مراسم عروسی انجام داد.[393] سپس ام حبیبه به مدینه آمد و به خانه همسرش رفت. ازدواج او قبل از فتح مکه است او به سال 44 در روزگار برادرش معاویه در گذشت.[394]

زینب دختر جحش

او بانویی بسیار زیبا بود. به مدینه هجرت کرد و همراه حضرت رسول(ص) بود. در هجرت پیامبر(ص) او را برای زید بن حارثه پسرخوانده خود خواستگاری کرد. زینب به پیامبر(ص) گفت که من برگزیده‌ترین بیوه قریش هستم و زید را برای همسری نمی‌خواهم (چون او برده آزاد شده بود) امّا پیامبر(ص) گفت من او را برای تو پسندیده ام و او زن زید شد.[395]

پیامبر(ص) به زید خیلی علاقه داشت. یک بار که زید در دیدن پیامبر(ص) دیر کرد پیامبر(ص) به در خانه او رفت و در زد. زینب از پیامبر(ص) دعوت رفتن به خانه را نمود. پیامبر(ص) قبول نکرد و در حالی که داشت می‌رفت با خود جملاتی را زیر لب گفت: " پروردگار بزرگ منزّه است، تصرّف کننده و دگرگون کننده دلها منزّه است. "

زینب، دختر عمّه حضرت رسول( ص) بود. وقتی که زید به خانه آمد، زینب آمدن رسول(ص) به در خانه و سخنانی که او گفته بود را برای همسرش تعریف کرد زید بلافاصله نزد پیامبر(ص) آمد و به او گفت شاید تو با دیدن زینب از او خوشت آمده است، من از او جدا می‌شوم تو او را بگیر.[396] پیامبر(ص) نپذیرفت و زید را به نگه داشتن همسرش تشویق کرد. زید اصرار کرد و سرانجام زینب را طلاق داد.[397] عایشه می‌گفت زینب آنقدر زیبا بود که همه ما به او حسودی می‌کردیم.[398] دوران عده زینب که سپری شد روزی پیامبر(ص) نزد عایشه بود که وحی نازل شد و سپس پیامبر(ص) کنیزی را به خانه زینب فرستاد و گفت خداوند فرمان داده که تو همسر من شوی و سپس آیه 36 و 37 سوره احزاب را خواند.[399] وقتی کنیز خبر را به زینب داد، او جواهر نقره ای خود را به کنیز بخشید و سجده شکر انجام داد.[400] زینب همیشه می‌گفت من را خدا به عقد پیامبر(ص) در آورده است.[401] بعد از نازل شدن آیه 37 سوره احزاب پیامبر(ص) زید را خواست و به او گفت برو و همسر سابق خود را برای من خواستگاری کن.[402] در روایتی دیگر چنین آمده رسول خدا(ص) به در خانه زینب آمده و بدون آنکه اجازه بگیرد به خانه پیش زینب رفت.[403] در ولیمه این ازدواج پیامبر(ص) از خود کرامت نشان داد و 73 نفر را با یک ظرف غذا طعام داد[404] در این زمان آیه حجاب نازل شد.[405] حفصه و عایشه با هم دست به یکی کردند و به پیامبر(ص) گفتند دهانت بوی مغافیر می‌دهد. چون او در خانه زینب به خاطر عسل خوردن بیشتر می‌ماند که سورۀ تحریم نازل شد.[406] زینب عطا و مقرری عمر را گرفت و همه را بین مردم تقسیم کرد و دست به دعا برداشت و فرمود خدایا دیگر مقرری عمر را نصیب من نگردان و همان سال مرد.[407] عمر بار دوم هم برای او مال فرستاد که باز زینب آن را به مستمندان تقسیم کرد. اولین زنی بود که زمان عمر به پیامبر(ص) پیوست.[408] عمر می‌خواست وارد گور زینب شود و تلقیح او را انجام دهد که به او گفتند که تو محرم نیستی و عمر خودداری کرد.[409] عمر بر جنازه زینب 4 تکبیر گفت و نماز میت خواند (در حالی که پیامبر(ص) 5 تکبیر می‌گفت)[410] زینب در 20 هجرت از دنیا رفت. موقع ازدواج با رسول(ص) 35 سال داشت و در سال 5 هجرت با پیامبر(ص) ازدواج کرد یعنی در سن 50 سالگی از دنیا رفته است.[411] هنگام بازگشت از جنگ مریسیع، عایشه گفت: پیامبر(ص)، زینب و ام سلمه را بسیار دوست می‌داشت امّا من را از آن دو بیشتر دوست می‌داشت.[412] 

حال نگاهی دوباره به مطالب فوق می‌نمائیم:

  1. پیامبر(ص) دختر عمه خود را می‌شناخت و از او تقاضای ازدواج برای زید کرده و او را به عقد زید در آورد.
  2. پیامبر(ص) که بار‌‌ها زینب را دیده است و هنوز آیۀ حجاب نازل نشده است وقتی به در خانه اش می‌رود و به خاطر زیبایی او و... ، عاشق او می‌شود: عاشق زنی که همسر دارد.
  3. در آن زمان زید پسرخوانده پیامبر(ص) بود امّا در فرهنگ جاهلی، پسرخوانده، پسر محسوب می‌شد و هنوز آیۀ منع این موضوع نیامده بود. بنابراین به دو دلیل پیامبر(ص) می‌توانسته بارها و بارها زینب را دیده باشد. یکی عروس خود و دیگر ممنوع نشدن ‌‌بی‌حجابی. لذا وقتی که پیامبر(ص) زینب را در خانه اش دید انگار بار اول است که او را می‌دیده و یکباره دل و روح او متحول شده و عاشق عروس خود می‌شود.
  4. پیامبر(ص) بعد از آمدن آیه برای ازدواج با زینب، به در خانه او می‌رود و بدون اجازه وارد خانه زینب می‌شود و او را خواستگاری می‌کند.
  5. زید هنگامی‌که همسر زینب بود از گزارش زینب متوجه شد که پیامبر(ص) عاشق همسرش شده و به پیامبر(ص) پیشنهاد می‌کند که زینب را به همسری خود در بیاورد.
  6. و بالاخره زید با آنکه پیامبر(ص) به او می‌گفت که همسرت را نگه دار قبول نکرد و زینب را طلاق داد و پیامبر(ص) با وی ازدواج کرد و ولیمه ای پر از کرامت به همه داد.
  7. عمر که محرم زینب نبود می‌خواست داخل قبر زینب شود که به او تذکر دادند که تو محرم نیستی.

نکات برجسته این روایت‌‌ها چنین می‌نماید که پیامبر(ص) عاشق زن شوهردار می‌شود. این زن محرم خودش یعنی عروس او می‌باشد. پسرخوانده اش زید بعد از فهمیدن این عشق با اصرار از پیامبر(ص) می‌خواهد زنش را تصرف کند و سپس زن خود را طلاق می‌دهد و پیامبر(ص) او را به عقد خود در می‌آورد. حاکم اسلامی‌آن زمان یعنی عمر از محرم و نامحرم نیز مطلع نیست. باید توجه داشت این رفتار عاشقانه نسبت به زن شوهردار در سن 57 سالگی پیامبر(ص) یعنی 5 سال قبل از مرگش اتفاق افتاده است!

زینب دختر خزیمه

او به ام المساکین مشهور است. همسر طفیل بن حارث بود که طفیل او را طلاق داده بود.[413] سپس به عقد عبیده بن حارث در آمد.[414] (عبیده پسر حارث نوه مطلب و عموزاده حضرت حمزه و پسر عموی پدر حضرت رسول(ص) بود) او را پیامبر(ص) خواستگاری کرد و او اختیار خود را به رسول(ص) داد. در منابع شیعه او از جمله زنانی است که خود را به رسول(ص) هبه کرده است که در آیه 50 سوره احزاب آمده است او 8 ماه با حضرت رسول(ص) زیست و در 30 سالگی مرد.[415] 

جویریه

دختر حارث ابن ا‌‌بی‌ضرار. حارث از دشمنان اسلام بود که در غزوه مریسیع کشته شد که در ماه شعبان سال 5 هجری واقع ‌‌شده‌است. در غزوه بنی مصطلق یا مریسیع رسول خدا(ص) زنان بنی مصطلق را اسیر کرد. آن زمان جویریه همسر یکی از یهودیان بود که در این جنگ کشته شد و جویریه به عنوان غنیمت نصیب یکی از مجاهدان انصاری گردید. آن مرد انصاری اعلام کرد که با گرفتن زر و پول حاضر به آزاد کردن جویریه می‌شود. جویریه به نزد رسول(ص) آمد و از او درخواست مال برای آزادی خود کرد. رسول(ص) پرداخت و به وی گفت که می‌توانی به ازدواج من هم در آیی، جویریه قبول کرد.[416] عایشه می‌گوید وقتی که جویریه به نزد رسول(ص) آمد من در آنجا بوده و گفتم به خدا سوگند آمدنش را به حضور پیامبر(ص) دوست نداشتم چون میدانستم رسول خدا(ص) هم همان زیبایی را که من در جویریه می‌دیدم خواهد دید.[417] چون خبر ازدواج به مردم رسید، گفتند خویشان پیامبر(ص) را نمی‌توان اسیر کرد و همه را آزاد کردند. یهودیان که دیدند مسلمانان آن‌ها را آزاد کرده‌اند همگی مسلمان شدند و آن‌ها صد خانواده بودند.[418] سن او 20 سال بود که به عقد پیامبر(ص) در آمد و در 50 هجری در 65 سالگی در گذشته است.

 

تحلیلی بر ازدواج جویریه با حضرت رسول(ص)

  1. جویریه برای آزاد کردن خود از اسیری و کنیزی نزد رسول(ص) آمد که به او کمک کند ولی رسول(ص) به محض دیدن او، او را به عنوان همسر برای خود خواست!
  2. آمدن جویریه نزد رسول(ص) باعث شد که زیبایی این زن جوان 20 ساله نظر رسول(ص) را جذب کند. عایشه می‌گوید که زیبایی او را من هیچ خوش نداشتم و میدانستم که پیامبر(ص) با دیدن او به او جذب می‌شود.

ما در این ازدواج با پیامبری رو به رو هستیم که شیفته زنان زیبا می‌شود و وقتی زنی از او درخواست کمک برای آزادی خود می کند پیامبر(ص) در کنار پرداخت وجه آزادی او، تقاضای ازدواج هم می‌کند!

صفیه دختر حیّ ابن اخطب یهودی

صفیه ابتدا زن سلام بن مُشکم شد ولی از او طلاق گرفت و همسر دیگری به نام کنانه را اختیار کرد. کنانه در جنگ خیبر کشته شد.[419] صفیه در جنگ خیبر اسیر شد و سهم پیامبر(ص) گردید. پیامبر(ص) به او پیشنهاد ازدواج در قبال آزادی او را داد به شرط آن که مسلمان هم بشود.[420] و آزادی او را مهریه اش قرار داد.[421] پدر صفیه، حی بن اخطب بود که در جنگ با یهودیان بنی قریظه کشته شده بود.[422] در 6 مایلی خیبر پیامبر(ص) می‌خواست با صفیه زفاف کند که صفیه نپذیرفت ولی در فاصله یک منزلی خیبر صفیه به پیامبر(ص) اجازه زفاف داد.[423] و علت اجازه ندادن بار اول را صفیه، نگرانی از آسیب رساندن یهودیان به حضرت رسول(ص) بیان کرد.[424] برای زفاف هیچ پرده و خیمه ای وجود نداشت، دوعبا را به دور دو درخت بستند و پیامبر(ص) در آنجا صفیه را زفاف کرد.[425] شخصی به نام ابوایوب شمشیر به دست تا صبح کنار چادر رسول(ص) که در آن در حال زفاف بود نگهبانی می‌داد و صبح تکبیر گفت و به پیامبر(ص) عرض کرد این نو عروس کسی است که پدر ـ برادر و همسرش را کشته ای لذا از او برای شما ایمن نبودم و نگهبانی دادم. پیامبر(ص) به سخنان ابوایوب خندیدند.[426] در یکی از سفرها شتر صفیه مریض شد، پیامبر(ص) به همسرش زینب که همراه آن‌ها بود فرمود: که یک شتر خود را به صفیه بده و زینب گفت من چیزی به این زن یهودی نمی‌دهم. حضرت رسول(ص) سه ماه تمام از رفتن نزد زینب به خاطر این حرف خوداری کرد.[427]

عایشه و صفیه به طور مرتب یکدیگر را دشنام می‌دادند.[428]

صفیه در زمان عثمان از او دفاع کرد.( در حالی که عایشه با او می‌جنگید )[429]

و به کمک مالک اشتر برای عثمان در محاصره خانه اش آب و غذا می‌فرستاد.[430]

صفیه بخشی از اموال خود را بین یهودیان تقسیم کرد.[431]

صفیه در سال 50 هجری در حکومت معاویه از دنیا رفت.[432]

در زمان ازدواج با حضرت رسول(ص) صفیه 17 سال سن بیشتر نداشته است.[433]

غزوه خیبر در سال 7 هجرت اتفاق افتاد. با توجه به این روایات فوق سن صفیه هنگام مرگ بین 60 تا 62 سال بوده است.

تحلیلی درباره رفتار پیامبر(ص)

پیامبر(ص) با صفیه دختر 17 ساله ای که در جنگ بایهودیان اسیر ‌‌شده‌است ازدواج می‌کند. صفیه همسر اولش او را طلاق داده و همسر دومش در همان جنگ با پیامبر(ص) کشته شد. پدرش حی ابن اخطب هم در غزوه بنی قریظه کشته شده بود و برادرش نیز جزء کشته شدگان به دست سپاه اسلام بود. پیامبر(ص) او را به عقد خود در آورد و در فاصله یک منزلی محل جنگ با خانواده او، با وی زفاف می‌کند و با وجودی که چادری وجود نداشت با پیچیدن عبا به دور درخت مکان زفاف را فراهم می‌کنند! پیامبر(ص) آنقدر مشتاق بوده که در همین محل با صفیه ازدواج می‌کند و چنان به صفیه علاقه مند بوده که وقتی یکی از زن‌‌هایش شتر خودش را به صفیه نمی‌دهد سه ماه تمام با او قهر می‌کند. پیامبری که قهر بیش از سه روز را مجاز نمی‌شمارد و متوقع است که هووی صفیه شترش را به صفیه بدهد. صفیه هنگام مرگ یکصد هزار درهم ثروت داشت.[434] و یک سوم آن را به پسر خواهرش که یهودی بود بخشید.

 

 

ریحانه دختر زید