loader
×

به نام خداوند بخشاینده مهربان

از خنده تا کشتار

شماره 4

تحلیلی بر سالهای آخر زندگی حضرت رسول (ص) بر طبق آیات قرآن تا شهادت ایشان

 

فهرست

مقدمه ...................................................................................................................................5

قانونمندی و قانون گذاری.................................................................................................... 6

کتک زدن زنان توسط همسرانشان......................................................................................8

معنای ناشزه......................................................................................................................... 9

اصلاح حکم قصاص که قانون اجتماعی برای بازدارندگی از قتل است...............................12

غاز تحریم شراب‌های الکلی.............................................................................................. 12

تحلیلی بر عمل عمر و شعری که خوانده است................................................................... 14

حجاب................................................................................................................................ 15

پنهان کردن محل زینت‌ها................................................................................................. 17

قانون لعان.......................................................................................................................... 21

حادثه افک..........................................................................................................................23

اشکالات روایت اهل سنّت درباره افک.............................................................................. 26

سوره نور و قانون گذاری.................................................................................................... 30   

برده‌داری و کنیز داری........................................................................................................ 36

تولید برده و کنیز................................................................................................................ 37

ادامه وقایع بعد از صلح حدیبیه........................................................................................... 44

عمره قضاء......................................................................................................................... 46

جنگ موته ........................................................................................................................ 46

نبرد ذات السلاسل............................................................................................................. 48

فتح مکّه............................................................................................................................. 50

بیعت زنان مکّه با پیامبر(ص)............................................................................................. 54

تحلیلی مختصر.................................................................................................................. 55

کشتار قبیله بنی جُذیمه به دست خالد بن ولید ....................................................................56

تحلیل این واقعه..................................................................................................................57

واکنش پیامبر به این کشتار................................................................................................ 58

تحلیلی از شرایطی که پیامبر در آن قرار داشت.................................................................. 62

سوره تحریم....................................................................................................................... 67

موضوع تحریم .................................................................................................................. 78

تحلیلی عقلانی درباره موضوع قسم پیامبر....................................................................... 79

روایات در این زمینه........................................................................................................... 80

روایاتی که در تخریب شخصیت پیامبر(ص) به کار رفته است.............................................84

غزوه حنین......................................................................................................................... 89

سوره توبه........................................................................................................................... 91

تحلیل اخبار فوق درباره جنگ حنین................................................................................. 98

سرانجام جنگ................................................................................................................. 100

ارائه الگو برای مومنان تا آخر زمان.................................................................................. 101

آیه تطهیر..........................................................................................................................102

حدیث کساء..................................................................................................................... 103

حدیث لوح....................................................................................................................... 104

آیه مباهله........................................................................................................................ 105

غزوه تبوک...................................................................................................................... 107

پیامبر(ص) به تبوک می‌رود............................................................................................. 115

قصد ‌ترور حضرت رسول(ص) توسط منافقین در بین راه مدینه ..................................... 115

نظر علمای اهل سنّت دربارۀ‌ ترور رسول الله(ص) در راه تبوک....................................... 116

علی(ع) امیر مدینه می‌شود.............................................................................................. 118

قرائت سورۀ توبه در مکّه ................................................................................................. 119

سریه علی(ع) و مأموریت او به یمن..................................................................................122

شورش اسود عنسی  ....................................................................................................... 123

سوء قصد بر علیه حضرت رسول(ص) ..............................................................................123

سپاه اسامه....................................................................................................................... 124

پیامبر(ص) در غدیر خم................................................................................................... 125

آیۀ اکمال......................................................................................................................... 131

انزال سوره معارج درباره غدیر خم.................................................................................... 133

حدیث غدیر..................................................................................................................... 136

شهادت حضرت رسول(ص) ............................................................................................ 137

نقل بعضی روایت‌ها در این زمینه..................................................................................... 144

نظر علمای بزرگ شیعه درباره شهادت رسول(ص)....................................................... 148

تحلیلی بر علل مخالفت‌های مسلمانان با حضرت رسول(ص)......................................... 149

مکّه................................................................................................................................. 149

مدینه .............................................................................................................................. 150

لحظات واپسینِ زندگیِ حضرت رسول (ص).................................................................... 157

 

 

 

 

 

 

مقدمه:

در سه نوشتار قبل، ما به بررسی زندگی حضرت محمّد(ص) با توجه به قرائت سوره‌ها و همچنین نسبت به حوادث اتفاق افتاده برای وی پرداختیم. توجه عمده ما پیرامون رنج‌ها و غم‌های بزرگی است که آن شخصیت عظیم الشأن تحمّل کرده است؛ از سالهای پردرد زندگی در مکّه و مقابله با موج تهمت‌ها و آزارهایی که در راه وصال خداوند به جان خریدند تا تشکیل حکومت در مدینه و حوادثی که در ابتدای هجرت برای ایشان رخ داد. اکنون به سالهای آخر زندگی حضرت محمّد(ص) در مدینه می پردازیم تا از زاویه قرآن به غم‌ها و مشکلاًت زیاد این سالها پی ببریم.

 

 

 

 

 

قانونمندی و قانون گذاری

از لحظه حضور حضرت رسول(ص) در مدینه، برنامه‌هایش برای پیش برد دین اسلام در میان مردم مدینه و قبایل عرب و گسترش اسلام در جزیرة العرب آغاز شد. این توسعۀ عمومی یا به جنگ بود یا به صلح و در هر دو صورت اسلام هم در شرایط صلح و هم در شرایط جنگ رشد پیدا کرد. البته در شرایط صلح، رشد و گسترش اسلام در دورترین قبایل هم به سرعت پیشروی کرد اما در کنار این گسترش عمومی، قانونمند کردن مردم و جامعه و خانواده و انواع روابط میان مسلمانان و ... به عنوان دومین هدف پیامبر بود که به دستور خداوند و نزول تدریجی آیات قرآن این مهم انجام می‌شد. اصولا گسترش و هدف اسلام، جایگزین کردن قوانین الهی به جای قوانین جاهلی بود. اگرچه بسیاری از این قوانین در دوران قبل از هجرت از سوی خداوند ارسال شده بود اما وضع قوانین در ده سال هجرت به هیچ وجه قابل مقایسه با دوران قبل نبوده است.

در ادامه اشاره ای به انواع قوانین وضع شده از اولین سال هجرت می نماییم. در سال اول هجرت، قوانین نماز جمعه که وحدت جامعه و آگاهی دادن بعضی از عبادات جمعی به آن تعلق داشت به اجرا گذاشته شد. تطهیر با آب، دفن مرده رو به قبله، وصیت به ثلث مال، نماز میّت، اضافه شدن رکعت‌های نماز، تشریح اذان، احکام خاص زنان و باطل کردن و از بین بردن احکام جاهلی که از قبل حاکم بود، مانند حکم "ایلاء" که در آن مرد قسم می خورد که رابطه زناشویی با زن خود را قطع کند و بدین‌ترتیب برای انجام اهداف خود و به زیر سلطه درآوردن همسر این کار را انجام می‌داده است. قرآن زمان بی نهایت آن را محدود به چهارماه کرد و سپس اگر مشکل حل نشد حکم طلاق را  راه حل معرفی نمود.[1] بدین‌ترتیب فشار و شکنجه روانی و روحی زنان را از میان برداشت. همینطور قوانینی برای عده نگه داشتن زنان در طلاق و وفات تبیین کرد و منع ازدواج با کفّار را اعلام نمود.

در عده وفات، زن باید تا چهار ماه و ده روز برای ازدواج مجدّد صبر کند. در این مدّت نباید خود را آرایش کند و لباس‌های زینتی و عطریات مصرف کند. شاید از دلایل اینکه این دوران، چهارماه و ده روز است این باشد که اگر بچه ای از همسرش در رحم دارد مشخص شود و اقوام خانوادۀ همسر فشار روحی مضاعفی تحمل نکنند، وفاداری زن نسبت به همسر برقرار بماند، آبروی همسر از دنیا رفته حفظ شود، علاقه ای که از قبل بین زن و شوهر بوده سرد شود و شرایط روحی برای ازدواج مجدد برای زن درصورت نیاز به وجود بیاید، فرزندان متوفی برای شرایط جدید آمادگی پیدا کنند، داغ عزیز از دست رفته به تدریج سرد شود، خانواده همسر دچار رنج و آزردگی نشوند و زن،  بی وفا جلوه نکند. باید توجه داشت که در آن ایام رسم‌های جاهلی فراوانی برای زنانی که همسرانشان می مردند به اجرا گذاشته می‌شد مانند رسم ساتی در هند که تا همین اواخر اجرا می گردید. در این رسم ارتجاعی و خشن، وقتی مرد می مرد زن را نیز با مرده، زنده زنده می سوزاندند. در بعضی از کشورها زن شوهر مرده تا آخر عمرحق ازدواج نداشت. در عربستان در قبایل مختلف رسم‌های متنوعی برقرار بود ولی عدم ازدواج تا یک سال برای زن شوهر از دست داده عمومیت داشت.[2] حدود برای زنان مطلّقه به اندازه سه دوره پاک شدن آنها از حیض است؛ در این ایام  اگر همسر بخواهد می‌تواند رجوع کند. طلاق و رجوع بسیار را نیز محدود به سه طلاق و رجوع کرده و بار چهارم را ممنوع و رجوع چهارم به شرط محلل داشتن ممکن می‌شود. یعنی زن بعد از سه  طلاق که انجام شد باید هم خواب مرد دیگری بشود و با او ازدواج کند، سپس آن محلل او را طلاق دهد  و در آن صورت می تواند برای دفعه چهارم همسر شوهر اول خود شود. این ضربه روانی سختی برای مردی است که  همسر خود را در فشارِ طلاق قرار دهد و ای بسا هدف این قانون، احتراز از طلاق بوده است.

 همچنین خداوند به مادران دستور داده که تا دو سال کودکان خود را شیر دهند و در کنار آن پرداخت مهریه را بر مردان واجب کرد. اکثر این احکام در سوره بقره -که در همان سال‌های اول هجری نازل شده است- وضع گردیده اند.

            

کتک زدن زنان توسط همسرانشان

بسیاری گمان می کنند که در قرآن دستور به کتک زدن زن به مردان داده شده است. در هیچ آیه ای در قرآن یک چنین دستوری داده نشده است. تنها در آیه ۳۴ سوره نساء خداوند حکمی برای زدن زنان ناشزه داده است نه زدن همه زنان. این حکم مانند این است که گفته شود دستِ مردی که دزدی می کند را قطع کنید. شرط قطع کردن دست، دزدی است که باید در فرد اثبات شده باشد نه اینکه دستانِ همه مردان را قطع کنیم.

بنابراین حکم کتک زدن زنان ناشزه نیز چنین است. حد و حدود زنان ناشزه نیز مشخص شده است. اگر اتهام ناشزه بودن زن اثبات شود، سه مرحله را باید طی کند. طبق همان آیه ابتدا مرد باید زن را نصیحت کند و با او گفتگو نماید اگر منطق و نصیحت موثر نشد در خوابگاه و بستر همسرش حضور یابد و از نزدیک شدن به همسر خودداری کند؛ این خود یک فشار سنگین برای مرد می باشد که در چنین شرایطی کنار همسرش  باشد ولی به او رجوع نکند. در مرحله اول ممکن است مسائلی باعث ناراحتی همسر شده باشد -که واکنش او ناشزه شدن بوده- و با گفتگو و نصیحت این گره‌ها باز می‌شود. در مرحله دوم مرد به زنش ثابت  می‌کند که من تو را دوست دارم، کنارت می‌آیم اما به دستور خداوند از تو روی برمی گردانم. این یک فشار روانی برای اصلاح رفتار زن و مواجه کردن او با دستورات شرع خداوند است که یک روز -که زیاد هم دور نیست- در پیشگاه خداوند باید پاسخگو باشد. در مرحله سوم اگر این دو روش کارآمد نبود دستور خداوند به زدن زن ناشزه صادر شده است.

 در روایات بسیار زیادی آمده که این زدن نباید کبودی، شکستگی و زخم ایجاد کند(به نظر می‌رسد که این زدن یک نوع ناز کردن است). شاید این دستور برای خُرد کردن غرورِ شیطانی و نفسانیِ زن و تحقیر او باشد تا از انجام گناه نشوز دست بردارد و نه اینکه فقط زدن هدف باشد. در هر صورت این نوع مواجهه با زنان ناشزه جلوگیری کننده از کتک خوردن و به نابودی کشیدن زن در برابر مرد است که خداوند با این قانون، زنی را هم که در شرایط گناه نشوز قرار دارد پوشش می‌دهد تا او را وادار به اصلاح گناه و رفتار خود نماید، دست مرد را در سرکوب شدیدِ زن کوتاه  می‌کند تا حاشیه‌ای از امنیت جانی برای زن فراهم  آورد[3] و در ضمن باید یادآور شد که مردِ نافرمان و سرکش هم وجود دارد که برخورد با وی باید از طریق حاکم شرع و قضّات صورت ‌گیرد؛ این برای مردان بسیار سخت تر و رنج آورتر است. زیرا آبروی مرد در بیرون از خانه و در جامعه در معرض خطر قرار می گیرد. اما در ناشزه بودن زنان این کار در درون خانواده و به دور از آبرو رفتن زن می تواند انجام شود.

 

معنای ناشزه

معنی ناشزه در لغت، گوشت برآمده بر جسم است که به زنی گفته می‌شود که از اطاعت شوهر بیرون آمده باشد. در حقیقت ناشزه به معنی ارتفاع گرفتن و خارج شدن از مقر و جایگاه جایی است که باید باشد. یعنی سرکشی و با اهداف خودخواهانه زندگی کردن است. فقها بر این اعتقاد هستند که عدم تمکین زن و نافرمانی کردن او نسبت به همسرش وی را ناشزه میکند. تمکین را دو گونه تعریف کردند:

  1. تمکین خاص.
  2. تمکین عام.

تمکین خاص به برآوردن درخواست‌های جنسی شوهر ارتباط دارد و تمکین عام به معنی پذیرفتن و انجام وظایف خانوادگی مانند اطاعت از شوهر و پذیرفتن ریاست شوهر بر خانواده و قبول نظرات همسر در مورد‌تربیت فرزندان و امور خانوادگی و کارها و روابط اجتماعی و ... است.[4]

کلاً نشوز زن نسبت به مرد را به شکل زیر دسته بندی کرده اند:

  1. تحت فشار قرار دادن شوهر برای ارضای خواسته‌های تجمّل گرایانه و گرفتن امتیازات اقتصادی و ولخرجی.
  2. میل به معاشرت با دیگران و تفریحات افراطی بدون اجازه همسر.
  3.  قدرت طلبی و میل به فرمانروایی بر  خانه وشوهر و فرزندان.
  4. عدم ارضای جنسی همسر.
  5.  عدم اطاعت از همسر و سرکشی در برابر او  و مطیع نبودن در برابر همسر.
  6.  تند خویی کردن و استفاده از کلمات خشن با همسر و‌ترشرویی کردن با او
  7. عدم سکونت در منزل مشترک شوهر.
  8. ‌ترک نظافت و آرایش دلخواه همسر.
  9. خارج شدن از منزل بدون اجازه همسر. البته ‌ترک کارهایی که از نظر شرعی بر عهده او نیست مانند جارو کردن خانه، خیاطی، آشپزی و امثال اینها حتی آب دادن به دست شوهر و رختخواب نینداختن جزء  نشوز محسوب نمی‌شود.[5]

 

اما درباره زنانی که طلاق می گیرند شرایطی با توجه به آیات قرآن برای آنها مقرر گردید که اکثر آنها در سوره طلاق نازل شده است. سوره طلاق در سال‌های اول و دوم هجری نازل شده است. این شرایط بدین شرح است:

اول: زن را باید در حالی طلاق داد که به مجرّدِ وقوع طلاق داخل در عدّه شود. یعنی زن پاک باشد.

دوم: باید عده را بشمارند تا تمام شدن آن معلوم باشد و اگر به هر دلیلی شمارش عده صورت نگیرد باید سه ماه زمان این دوران طول بکشد.

سوم : در دوران عده مخارج و هزینه‌های زن به عهده مرد است.

چهارم: در این ایام زن باید در خانه شوهر باشد. نمی توان زن را -به قول قرآن- از خانه خودش بیرون راند.

 پنجم: بر طلاق دو  شاهد عادل حضور داشته باشد.

 ششم : بعد از پایان ارتباط به شایستگی آنها را نگهدارند و یا  به شایستگی از آنها جدا شود.

هفتم: برای زنان حامله تا وضع حمل فرزند دوره آنها طول می کشد و در این مدت خرجی و نفقه آنها به عهده شوهر هست.

 هشتم: زن بعد از طلاق تا هر وقت که به کودک شیر  می‌دهد می‌تواند مزد دریافت کند و بدینسان  در طلاق در بارداری در تأمین مالی( مهریه، شیربها و نفقه و... ) در ناشزه شدن و... حقوق زن حفظ گردیده است.

زن که در جاهلیت با حیوان خرید و فروش می‌شد، کتک می خورد، از تولد او برای خانواده‌ها شر ایجاد می گردید و... اکنون در قوانین اسلام به بلندای امنیت در همه چیز دست یافته است.[6]

 

اصلاح حکم قصاص که قانون اجتماعی برای بازدارندگی از قتل است

در دوران جاهلیت قصاص و انتقام به قدرت و ضعف افراد وابسته بود. مثلاً زمانی که قتل اتفاق می‌افتاد بعضی‌ها قسم می خوردند که به جای یک برده از طرف مقابل یک آزاده را خواهند کشت. به جای زنی، مردی را ، به جای یک نفر دو نفر را، به جای یک زخم دو زخم و به جای یک نفر گاهی ده نفر را می کشتند. گاهی برای انتقام و قصاص جنگ‌های خونینی -که به نابودی و اسیری صدها خانواده و زن و کودک می‌انجامید- رخ می داد. اسلام ضمن پذیرفتن اصل قصاص، به‌شدّت آن را محدود کرده است.[7]

 

آغاز تحریم شراب‌های الکلی

گروهی از صحابه نزد حضرت رسول(ص) آمده و گفتند یا رسول خدا درباره شراب و قمار چه می‌فرمایید که یکی عقل را می‌برد و یکی مال را ؟ این پرسش در قرآن آمده و در جواب خداوند فرموده "یسئلونک عن الخمر و المیسر... ".

"از تو درباره شراب و قمار می پرسند بگو در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی بر مردم است و گناهشان از سودشان بزرگتر است."[8] در این آیه خداوند نشان می‌دهد که نوشیدن شراب و انجام قمار را دوست ندارد. بعد از این آیه مردی شراب خورد و به نماز ایستاد و سخنان پریشان گفت. در آن حال آیه نازل شد که ای کسانی که ایمان آورده اید در حال مستی به نماز نزدیک نشوید[9] . تا اینکه در سوره مائده شراب و قمار را از عملیات شیطان نام می برد و به طور واضح و علنی حرام بودن آنها را اعلام کرده و آنها را رجس و پلیدی معرفی می‌کند[10] . سپس در آیۀ بعد شراب و قمار را باعث عداوت و دشمنی و خشم در میان مسلمانان و بازدارندهِ ذکر خدا و جلوگیرندهِ نماز معرفی می‌نماید.

 در المیزان به نقل از کتاب ربیع الابرار زمخشری آمده است :[11] درباره شراب سه آيه  نازل شده که در آیه اول بعضی آن را اجرا کردند و بعضی همان راه شرابخواری را ادامه دادند.[12] سپس آیه منعِ نماز در حالت مستی بود[13] که باز عده زیادی از مسلمین از خوردن مشروب دست بر نداشتند. حتی عمر خلیفه دوم در این ایام در حال مستی استخوان فک شتر را برداشته و بر فرق عبدالرحمان بن عوف کوفت و سرش را مجروح کرد. سپس نشست و شروع به خواندن اشعار اسود بن یعفرد - که برای کشته شدگان مشرکین در جنگ بدر سروده بود - نمود و بر آنها گریست. مضمون‌ترجمه اشعار این است:

چه بسا کنیزان نغمه سرا و هم پیاله گرامی در چاه بدر پنهان شدند (اجساد مشرکین به دستور پیامبر در چاههای بدر انداخته شده بود) و چه بسا بزرگان که با بزرگترین خود در چاه بدر زیر خاک رفتند و خوابیدند. آیا ابن کبشه (منظور حضرت رسول(ص) است) ما را به زنده شدن بعد از مرگ وعده می‌دهد و چه معنا دارد که انسان پس از آن که تبدیل به دو نوع مرغ به نام صدی و ‌هام شد (در جاهلیت اعتقاد بر این بود که روح انسان به صورت این دو مرغ بعد از مرگ در گورستان زندگی می‌کند) دوباره زنده شود؟ و اگر او راست می گوید مرگ را از من دور کند نه اینکه بعد از پوسیدن استخوان‌هایم بار دیگر زنده‌ام کند! آیا کسی هست که پیامی از من به سوی رحمان برد و به او بگوید من روزه رمضان تو را نمی گیرم؟ آری به خدا بگویید اگر می تواند مرا از نوشیدن شراب منع کند و اگر می تواند مرا از خوردن جلوگیری نماید."

 استاد طباطبایی معتقد است که تحریم شراب در مکّه به وسیله آیات قرآن صورت گرفته و آن هم در سوره اعراف است[14] چون در آن جا از کلمۀ "اثم" سخن به میان آمده است که مصداق آن شراب است و در جهت اثبات آن روایاتی نقل کرده که در مکّه پیامبر قبل از هجرت، شراب و زنا را با هم حرام کرده بوده است. همه مسلمانان می دانستند که پیامبر در سال هفتم بعثت از طریق وحی رسماً شراب خوردن را حرام کرده بود[15] و اگر در سوره بقره و سوره نساء و سوره مائده بر آن تأکید کرده است برای تشدید تحریم قبلی و تحریک مردم برای جلوگیری از سهل انگاری در این امر است. به نظر می رسد که عقیدۀ استاد طباطبایی این است که شراب خوردن درهمان زمان که سوره اعراف نازل شده تحریم شده و اینکه بعضی می گویند منع شراب تدریجی بوده است صحیح نیست. 

 

تحلیلی بر عملِ عمر و شعری که خوانده است

کاملاً مشخص است که عمر عقاید و نگرانی و کینه‌هایی در دل داشته است که با خوردن شراب پرده از آنها برداشته شده است و آن آسیبی است که از جنگ بدر  و کشتار مشرکان  در جنگ به طور روانی به او وارد شده است. این نقطه نظرها همه کفرآمیز است که عبارت  از شک به معاد، شک به نبوّت پیامبر و حسرت برای از دست دادن قریشیان در جنگ، کینه‌ورزی با رسول(ص) به خاطر سرکوب مشرکان و قطعاً کینه نسبت به حضرت علی(ع) که در جنگ بدر ۳۶ نفر از ۷۰ نفر از کشتگان مشرکین به دست او صورت گرفت - و بیشتر از ۵۰ درصد آنها است که اسامی آنها در مغازی واقدی و اعلام الوری ثبت شده است[16] - ،  نفی احکام و فرایضی مانند روزه ماه مبارک رمضان و باور تفکر جاهلی برای روح و دنیای بعد از مرگ در اشعاری که عمر قرائت می‌کند وجود دارد.

 در همین روایات آمده است که وقتی حضرت رسول(ص) عمر را در حالت مستی دید که این اشعار را می خواند از محل خود خارج شد در حالی که چنان به خشم درآمده بود و چنان به سرعت حرکت می‌کرد که ردای ایشان به زمین کشیده می شد. وقتی به او رسید دست بلند کرد تا او را با چیزی که در دست مبارک داشت بزند و ادبش کند عمرگفت پناه به خدا از غضب خدا و رسول خدا (ص). حضرت از شنیدن این کلاًم لحظه ای آرام گرفت و بر او این آیه نازل شد که (یرید الشیطان...فهل انتم منتهون) عمر وقتی آیه را شنید گفت که آری منتهی شدیم و دست از این عمل بر داشتیم.[17] در همین سال‌های اول هجرت قبله از بیت المقدس به کعبه برگشت، روزه ماه مبارک، روزِ بعد از تغییر قبله تشریح شد، در همان سال دوم، احکام اعتکاف، افطار روزه در سفر تبیین گردید. انفال و غنائم جنگی، تشریح خمس اموال و زکات فطره، نماز عید فطر، تشریح زکات، تعیین حد برای خوردن‌شراب، تشریح نماز خوف،  نماز آیات و حکم ظِهار وضع شد . همچنین صدها حکم دیگر در ده سال پس از هجرت وضع گردیده است.

 

حجاب

از جمله احکام و قوانینی که در دوران هجرت وضع شده است، بحث حجاب است که دارای ابعاد و دامنه وسیعی برای پاک ماندن زن و مرد مومن می باشد. عمدۀ این قوانین در سورۀ نور وارد شده است. سورۀ نور یکصد و سومین سوره انزالی بر قلب رسول اکرم(ص) در سال پنجم هجرت است که در آن احکام و قوانینی برای حفظ خانواده و اجتماع و روابط بین زنان و مردان آورده شده است. از جمله این قوانین موضوع حجاب است که از آیه ۳۰ این سوره آغاز می‌شود. خداوند حجاب را ابتدا برای مردان مطرح می نماید که در مرحله اول، حجاب داشتنِ چشم‌ها است. می فرماید مردان باید پلک‌های چشم‌های خود را روی هم بگذارند وقتی که نامحرمی را می بینند. بدین معنی که مرد باید چشم پوشی را از چشم خود شروع کنند و چشم چرانی انجام ندهند و این را به صورت دستور و امر قرآن بیان کرده است.[18] در مرحله بعد حجاب را برای اندام‌های مرد مطرح  می‌کند که مرد باید اندام‌های جنسی خود را بپوشاند استاد طباطبایی می فرماید "یحفظوا فروجهم" به معنی پوشاندن آن اندام‌ها از نظر نامحرم است نه حفظ آن از  زنا و لواط. در روایت هم از امام صادق(ع) رسیده که فرمود تمامی آیاتی که در قرآن درباره فروج هست به معنی حفظ از زنا است به غیر از این آیه که منظور آن حفظ از نظر است[19].

 و اما در مورد زنان در ابتدای امر به َغض چشم‌ها که همان بستن پلک‌ها در زنان و دیدن نامحرمان است و سپس پوشاندن اندام‌ها و قدرت جنسی زنان است و سوم این دستور پوشاندن زینت زنان است بدین معنی که مواضع زینت باید پوشانده شود نه زینت کردن و چهارم پوشاندن تمامی موهای سر و گردن و سینه‌ها در برابر نامحرمان است.

 خُمُر در لغت به معنی پوشاندن یک چیز از همه طرف می باشد به طوری آن چیز از هیچ طرف قابل مشاهده نباشد مانند پیچیدن یک قطعه جواهر در پارچه ای که همه جای آن جواهر در پارچه پنهان شود. پنجم این احکام برای زنان برای چهارده دسته از محرم‌ها لازم الاجرا نیست و فقط برای نامحرمان است. بعضی از محرم‌های از این ۱۴ دسته عبارتند از همسر، پدر، براد،ر فرزند و... .[20] البته غیر از این که زن و مرد باید در حجاب و در عفاف باشند، منازل و بیوت نیز باید در حفاظ و عفاف باشد به این معنی که هیچ کس نباید بدون اجازه وارد خانه کسی بشود و تا صاحب خانه اجازه نداده حق ورود نیست. حتی نباید نگاه به داخل خانه صورت بگیرد. کلاً انواع حفاظت‌ها درباره پاک ماندن زن و مرد و خانه آنها در این آیات ابلاغ شده است. بعضی از روایات در این باره چنین است:

 امام صادق(ع): «بر مرد روا نیست به عورت برادر خویش بنگرد و زنان با ایمان نیز نباید این کار را انجام دهند»[21]

امام صادق(ع): «زنان مومن نیز نباید به عورت خواهر خود نگاه کنند »[22] امام صادق(ع) می‌فرماید: کسی که بدون اجازه به داخل خانه کسی نگاه کند و قبل از سلام کردن چشمش داخل خانه را ببیند خدا را نافرمانی کرده و دیگر احترامی ندارد و می‌توان به او اجازه ورود نداد.[23]

                                       

پنهان کردن محل زینت‌ها

همانطور که گفته شد قرآن می فرماید« ولا یبدین زينتهن الا ما ظهر منها » زینت‌های خویش را آشکار نکنید به جز آنچه که به طور طبیعی آشکار است.[24] درباره محل زینت‌هایی که برای نامحرم باید پوشیده باشد مثل گردن و گردنبند یا گوش و گوشواره کاملاً باید پوشیده باشد. اما محل زینت‌هایی که آشکار است مانند کف دستها و انگشتها و دو کفین پا که اگر حنا شده باشد یا آرایش شده باشد بیرون انداختن اشکالی ندارد به شرطی که نامحرم به قصد شهوت به دست و انگشتها و آرایش آن و یا پاها نگاه نکند.[25] استاد طباطبایی در المیزان روایتی از کتاب خصال نقل کرده که در آن چنین آمده است: رسول خدا (ص) به امیرالمومنین فرمود یا علی! اولین  نظری که به زن اجنبی کنی ایرادی ندارد ولی نظر دوم مسئولیت دارد و جایز نیست[26] و همین روایت در کتاب تفسیر الدّر المنثور چنین آمده است که پیامبر به علی(ع) فرمود در پی نگاه کردن به نامحرم، نگاه دیگری را به او مکن که اولی برایت بس است و دومی را حق نداری[27] برای زنان مومن جایز نیست که در برابر زنان یهود برهنه شوند چون می روند و نزد شوهران خود تعریف می‌کنند.[28]

قوانین حفظ عفت عمومی و شاهکار این قوانین، قانون لعان

آیه دوم سوره نور از تنبیه زن و مرد زناکار سخن آورده است که هر کدام را باید یک صد تازیانه زد که این تنبیه را تأکید می‌کند و می فرماید:

  1. این تنبیه را انجام دهید اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید.
  2. نسبت به خطاکاران دلسوز نشوید.
  3.  باید تعدادی از مردم نیز هنگام زدن شلاق افراد خطاکار حضور داشته باشند.

 در آیه سوم سوره نور برای زن و مرد خطاکار محدودیت در ازدواج ایجاد می‌کند که اینگونه گناهکاران  باید با کسانی ازدواج کنند که مثل خودشان اهل زنا و خطا هستند. در آیه چهارم تا آیه دهم در سوره نور خداوند به جلوگیری بسیار شدید از بیان تهمت زنا توسط کسی به کسی می نماید. این بیان زنا چند حالت دارد:

  1. اگر دروغ باشد که همان تهمت و افترا است.
  2. اگر راست باشد و زنا انجام شده باشد.
  3. اگر مبهم بوده و معلوم نباشد.

در هر صورت خداوند جلوی بیان آن را می گیرد. تنها زمانی زنا اثبات می‌شود که یا خود فرد اقرار کند یا چهار شاهد عادل به انجام این کار شهادت دهند. احتمال اول تقریباً در حد صفر است. زیرا اگر زنای محصنه باشد، بنابر روایات معصومین و اتفاق فقهای شیعه و سنّی حکمش اعدام و سنگسار است که  کمتر کسی است که حاضر به انجام چنین حکمی برای خودش باشد و شیوه برخورد پیامبر و امامان هم این بوده که در نوادری که این اعتراف صورت گرفته است روی برگرداندند و تا آنجا که می شده از شنیدن کلاًم آن فرد خودداری می‌کردند. در مورد صورت دوم که چهار شاهد عادل باید شهادت دهند دو حالت متصوّر است:

الف: چهار شاهد در لحظه وقوع و فعل حرام زنا حضور داشته اند که در این صورت:

  1. یا باید مانع وقوع می شدند و سکوت نمی‌کردند که اگر سکوت کردند که عملاً از عدالت خارج شده اند چون خودشان به تماشای صحنه زنا پرداختند.
  2.  اگر مانع وقوع زنا بشوند -که عقل چنین حکم  می‌کند-  دیگر زنا صورت نگرفته است.
  3.  از محل انجام زنا خارج شوند که در این صورت دیگر نمی‌توانند شهادت دهند.

ب: در محل نباشند و بعداً آنها را به محل وقوع زنا بیاورند که در این صورت:

  1. تا آن‌ها برسند عملیات انجام شده و کار از کار گذشته و امکان شهادت از بین رفته است.
  2. برای کسی که میخواهد آن چهار شاهد را بیاورد باید آنها را شناسایی کند و به محل‌های آنها برود و با آنها گفتگو کرده و آنها را راضی به آمدن کند و اگر آنها مایل باشند یا کاری و قراری خودشان نداشته باشند و تا همه را آماده برای آمدن به محل وقوع زنا کند عملاً زمان بسیاری گرفته می‌شود که در این مدت کار از کار گذشته است.
  3. بر فرض محال که اگر بتوان چهار شاهد را در زمان وقوع جرم حاضر نمود باز به شرایط بند الف مبتلا می‌شوند یعنی هم باید مانع شوند هم عدالت را حفظ کنند یا از صحنه خارج شوند که باز هم نمی توانند شاهد باشند که در هر دو شرایط اثبات زنا امکان پذیر نیست.

حال به روایاتی در این زمینه توجه فرمایید:

در کافی از امام صادق(ع) روایت شده که فرموده هر کس درباره مومنی چیزی بگوید که با دو چشم خود دیده و با دو گوش خود شنیده باشد از کسانی خواهد بود که دوست دارند فحشا در بین مومنان منتشر شود.[29] امام صادق(ع) فرمودند: هرکس عمل زشتی را اشاعه دهد مثل کسی می ماند که آن را باب کرده است.[30] در روایت دیگر آمده که فردی را که تهمت زده و نمی تواند اثبات کند، اگر مرد است ایستاده و از روی لباس و اگر زن است نشسته کیفر گردد.[31] تهمت زننده باید ۸۰ ضربه تازیانه بخورد.[32] کلاً کسی که نتواند ادعای خود را ثابت کند باید هشتاد تازیانه بخورد، گفتار و گواهی او از ارزش و اعتبار می‌افتد و داغ فسق بر پیشانی او زده می‌شود و همچنین او در خطوط شیطان معرفی می گردد و از رحمت الهی نیز دور خواهد شد. چیزی که علمای شیعه بر آن تأکید دارند این است که این ادعا یعنی اثبات فسق باید توسط امام معصوم یا نائب و نماینده نایب انجام شود و هیچ کس دیگری نباید این کار را انجام دهد که این کار نیز دایره فعالیت برای اثبات زنا را بسیار محدود  می‌کند.[33]

پس چه باید کرد؟

قانون لِعان

به روایتی در این زمینه توجه فرمایید. شخصی به نام هلال بن امیه نزد حضرت رسول(ص) رفت و گفت دیروزعصر به خانه آمدم و دیدم که مردی با همسر من جمع شده است و با دو چشم خود دیدم و با دو گوش خود شنیدم، که رسول خدا(ص) خیلی ناراحت شد به طوری که کراهت از رخساره اش مشاهده گشت. هلال گفت مثل اینکه می‌بینم ناراحت شده‌اید. به خدا قسم من راست می گویم و امیدوارم که خدا فرجی فراهم کند. رسول خدا(ص) تصمیم گرفت که او را شلاق بزند. راوی می‌گوید انصار جمع شدند و گفتند ما به همان حرفی که دیروز سعد می‌گفت مبتلا شدیم. آیا راضی شویم که هلال تازیانه بخورد و برای ابد شهادتش مردود گردد؟ پس وحی نازل شد. آن وحی عبارت بود از آیه "الذین یرمون ازواجهم ... ."[34] رسول خدا فرمود ای هلال بشارت باد تو را که خداوند فرج قرار داد و همان فرجی که آرزویش را می کردی. پس فرمود بفرستید تا همسر او بیاید. پس رسول خدا(ص) میان آن دو ملاعنه انجام داد و بعد از آن که لعان تمام شد آن دو را از یکدیگر جدا کرد و طلاق واقع گردید و حکم کرد فرزند از آن زن باشد در حالی که پدری معین نداشته باشد. ولی مرد هم فرزند او را به بدی نسبت ندهد.[35]

در آیات شرح لعان بدین گونه است:

  1. هر یک از طرفین در جلوی هم حاضر شود.
  2. هر یک از طرفین چهار بار قسم یاد کندکه راستگو هستند.
  3. هر یک از طرفین بار پنجم قبول کنند که غضب خداوند بر آنها نازل شوند و قسم بخورند که طرف مقابل دروغگوست و لعنت خدا بر خودش باشد اگر دروغ می گوید.
  4.  بعد از این ۵ مرحله خود به خود طلاق بین آن زن و شوهر صورت پذیرفته است و آنها از یکدیگر جدا می‌شوند که به این شرایط لعان گفته می‌شود. (یعنی لعنت کردن)

این قانون که فوق تصوّر آدمی است دستآوردهای زیر را به همراه دارد:

  1. جلوی تهمت زنا زدن به دیگران را می گیرد. چه برای مرد چه برای زن.
  2. زنا اثبات نمی‌شود و مبهم باقی می ماند.
  3. حکم طلاق جاری می‌شود و بالاخره زنا کننده تنبیه می‌شود و همسرش از او گرفته می‌شود و زندگی اش از هم می پاشد.
  4.  به همسر پاکدامن آرامش برمی‌گردد بدون اینکه بتواند اثبات کند زندگی اش از فسق دور می‌شود.
  5. زناکار به عذاب دنیا و آخرت دچار می‌شود.
  6.  پیروی از خطوط شیطان در خانواده زناکار قطع می‌گردد.
  7. حقوق فرزندان حفظ می‌شود و حق و حقوق زن برایش باقی می‌ماند و احتمالاً اگر دارای فرزندی در رحم باشد حقوق او نیز محفوظ است.
  8. اشاعه فحشا صورت نمی پذیرد و قبح این عمل شکسته نمی‌شود تا جامعه نسبت به انجام این گناه کبیره بی اعتنا گردد یا دیگران نیز به این کار روی بیاورند.
  9.  یکی از ارزشهای لعان حفظ آبروی خانواده‌های دو طرف دعوا است. مادر و پدر و همه اعضای خانواده زن که مورد اتهام قرار گرفته اند یقیناً دچار اضطراب از تهمتی که زده شده است می شوند و همینطور خانواده مرد،که با لعان آبروی هر دو خانواده حفظ و نگرانی‌هایشان برطرف می‌شود و از جنگ و جدال بین اعضای دو خانواده که بیشتر مواقع به خون و خونریزی منجر می‌گردد جلوگیری می‌شود.

 امام کاظم (ع) می فرماید : گوش و چشمت را -که در برابر برادر دینی و یا نوعی مسئول است- گواهی مکن. آنچه را که دیگران می گویند حتی اگر پنجاه نفر سوگند یاد کنند که او کاری ناروا انجام داده و خودش بگوید چنین کاری نکردم، گفتار او را بپذیر و دیگران را رها کن. هرگز کاری را که مایه رسوایی اوست و کرامّت او را خدشه‌دار  می‌کند در میان مردم  پخش مکن چرا که در آن صورت از کسانی خواهی شد که خدا می فرماید آن کسانی که دوست می دارند زشتی‌ها در جامعه پخش شود عذاب دردناکی خواهند داشت.[36]

 

حادثه افک

آیات ۱۱ الی ۲۶ سوره نور به بررسی تهمت‌هایی که به یکی از همسران حضرت رسول(ص) زده شده پرداخته است. در سفری -که ظاهراً جنگ با قبیله بنی مصطلق بوده است-  به حکم قرعه پیامبر(ص) یکی از همسران خود را با خود همراه می‌کند. هنگام برگشت از این غزوه همسر پیامبر در بین راه جا می ماند و یکی از مأمورین حضرت رسول به نام صفوان ابن معطل سلمی او را در بین راه دیده و به همراه خود به مدینه می آورد. اما منافق‌ها به رهبری عبداله ابن ابی سلول شروع به شایعه سازی می کنند و زنِ حضرت را به فحشا با صفوان متهم می نمایند. بعد از مدتی آیاتی نازل می‌شود و آن زن از این اتهام تبرئه می‌گردد. در روایات اسم آن زن یکی عايشه نام برده شده است یکی ماریه قبطیه. روایت عایشه کلاً از زبان خود عایشه نقل شده است که به مختصری از آن اشاره می‌کنیم.

 استاد جعفر سبحانی معتقد است داستان‌هایی که درباره تهمت زده شده از زبان عایشه نقل شده با عصمت رسول نمی‌سازد و با حقیقت واقع در تضاد و تناقض است.[37] عایشه می گوید: قرعه برای این سفر به اسمم بود در بین راه برای قضای حاجات از شتر پیاده شدم و به نقطه دوری رفتم گردنبندم نیز پاره شده و معطل جمع کردن آن شدم و وقتی برگشتم کاروان رفته بود تا اینکه صفوان مأمور پیامبر رسید و من با شتر او به مدینه آمدم و بیمار شده بودم. پیامبر به دیدن من آمد ولی مهر سابق را نداشت کم کم بهبود یافتم شایعه منافقان را شنیدم. دوباره بیمارشدم. پیامبر از اسامه پرسید. اسامه تأکید بر بی‌گناهی من کرد. از علی(ع) پرسید و او گفت از کنیز من بپرسند که پیامبر پرسید و کنیز بر بی‌گناهی من گواهی داد. من یک ماه مریض بودم. آقای سبحانی می گوید این قسمت از روایت با عصمت پیامبران نمی سازد به علاوه با آیه ای که نازل  می‌شود که در آن شایعه کنندگان و باور کنندگان را مورد مواخذه قرار  می‌دهد سازگار نیست[38] بنا براین، رجس و گناه این روایت مخصوص خود پیامبر هم می‌شود و او نیز مورد مواخذه قرار می‌گیرد. اما در روایتی دیگر که استاد طباطبایی در المیزان آورده عایشه بیان می دارد که آن ایام آیه ای هنوز نازل نشده بود و محبت پیامبر هر روز نسبت به من بیشتر و بیشتر می شد.[39]

در میان روایات متناوبی که درباره این حادثه نقل شده تناقضات این چنینی، فراوان به چشم می خورد. یکی از روایات از صحیح بخاری نقل شده است که در آن اشاره به  سعد بن معاذ در دفاع از پیامبر دارد که در زمان وقوع این حادثه مدت‌ها بوده که از شهادت سعد بن معاذ گذشته بود.[40] استاد طباطبایی ماجرای افک را به طور مفصل‌تر از دیدگاه روایتهای مختلف بیان  می‌کند و سپس به نقد آن می‌پردازد که عبارتند از سوء ظن پیدا کردن حضرت رسول(ص) به عایشه، توهین‌های فراوان عایشه به حضرت رسول(ص) که سوءظن حضرت رسول از مصادیق بی ایمانی طبق آیات قرآن است، با این روایات پیامبر بی ایمان معرفی می‌شود که این خلاف قرآن و عصمت پیامبری است.[41] استاد اضافه  می‌کند که اگر حکم تهمت زدن به زنان مسلمانان قبلاً نازل شده بوده چرا یک ماه این ماجرای افک طول کشید؟ پیامبر، تهمت‌زنندگان را حد نزده و منتظر دستور وحی بوده است و همین باعث گسترش شایعات و عمومی شدن آن شده است[42]. استاد اضافه می‌کند که هیچ کدام از آیات شانزده گانه افک دلیلی را بر بی‌گناهی عایشه را به حسب واقع  بیان نمی کند و می افزاید دلیل برائت آیه اول سوره نور است که تهمت زننده باید چهار شاهد عادل داشته باشد و این دلیل بر برائت ظاهری یعنی حکم شرعی به برائت است نه برائت واقعی. چون پرواضح است که بین شاهد نیاوردن و برائت واقعی حتی ذره‌ای هم ملازمه نیست. این قضیه زمانی اتفاق افتاده که حکم تنبیه تهمت زننده هنوز وحی نشده بوده است و پیامبر منتظر نزول وحی در این باره بوده و نه چیز دیگر. همچنین شیعیان این واقعه را مربوط به ماریه همسر دیگر رسول می‌دانند که وقتی ابراهیم فرزند او فوت کرد و پیامبر غمگین بود عایشه به پیامبر گفت که فرزند تو نبود بلکه فرزند غلام ماریه است و پیامبر حضرت علی(ع)را فرستاد و معلوم شد که غلام ماریه خواجه بوده است و عملاً این کار غیر ممکن می باشد. اما آقای طباطبایی این واقعه را نیز همگرا با آیات نمی‌دانند. در هر صورت با نقدی که استاد بر هر دو داستان عایشه و ماریه  می‌کند مشخص  نمی‌کند کدام یک مورد تهمت قرار گرفته بوده اند.

اما در تفسیر‌های دیگر نظیر تفسیر قمی به طور واضح تهمت را متوجه ماریه می‌نماید و آیات برائت را مخصوص او بیان می‌کند در تفسیر قمی آمده است که علمای شیعه روایت کرده‌اند که این آیات درباره ماریه قبطیه نازل شده است و تهمت ناروا به او داده اند.[43]

از امام باقر (ع) نقل می‌شود که وقتی ابراهیم فرزند پیامبر از دنیا رفت او سخت غمگین بود و عایشه به او گفت چه خبر شده چرا اینقدر در مرگ این کودک میگریی که فرزند تو نبوده بلکه فرزند جریح بوده؟ حضرت علی(ع) از طرف پیامبر مأمور تحقیق شد و مشخص گردید جریح خواجه است و برای همگان آشکار شد و پیامبر فرمود شکر خدا که این زشتی را از اهل بیت من دور گردانید.[44]

 

اشکالات روایت اهل سنّت درباره افک

  1. چندین حدیث است که تقریباً بین آنها اختلافات زیادی وجود دارد.
  2. تمام منابع احادیث از عروة بن زبیر و هشام بن عروه شهاب زهری و ... به  خود عایشه برمی‌گردد و عایشه همه احادیث را نقل کرده است.[45]
  3. در این احادیث عایشه می گوید که منبع ساختن این شایعات عبداله بن ابی بزرگ منافقین مدینه بوده است و بعد از تبرئه شدن عایشه و آمدن آیات  افک حضرت رسول سه نفر را به خاطر تهمت‌ها حد زد. دو مرد و یک زن. مردان حسان بن ثابت و مُسطح ابن اثانه و آن زن حمنه  خواهر زن دیگر حضرت رسول (ص) یعنی خواهر زینب بنت جحش بوده است. اما در حد و تازیانه ای که به شایعه پراکنان توسط رسول زده می‌شود عبداله بن ابی بین آنها نیست.[46] در حالی که اگر این احادیث صحیح باشند باید عبداله بن ابی سلول حد بخورد مگر اینکه بگوییم پیامبر از او می‌ترسید یا ملاحظه او را می کرد. در این احادیث کینه و نفرت از حضرت علی (ع) توسط عایشه مشهود است. البته در بعضی از این روایت‌ها عایشه علی (ع) را تبرئه  می‌کند.
  4. بعضی‌ها این روایت را از عمر خلیفه دوم هم نقل کردند که او هم از عایشه روایت می‌کند در روایت عمر آمده که عبداله ابن ابی سلول به مردم گفت به خدای کعبه سوگند که صفوان بن معطل که از مبارزان جنگ بدر بود با عایشه در بین راه زنا کرده است.
  5. در روایات  عمر آمده که علی(ع) به پیامبر گفت که عایشه را طلاق دهد در حالیکه چندین روایت دیگر گفته اند که علی(ع) به پیامبر گفته که از کنیزان عایشه سوال کن.
  6.  اکثر روایات عایشه را در سن کودکی و نوجوانی در ایام افک معرفی کردند در حالی که مطابق دلایل اثبات شده در آن زمان سن او بیست و چند سال بوده است.
  7.  در این روایات تقریبا همه آنها پیامبر(ص) را تحت تأثیر سخنان دروغ مردم معرفی کرده‌اند که باعث شک و ظن او در زنای عایشه شده بود به طوری که یک ماه عایشه را به خانه پدرش فرستاد و او را قسم می‌داد که راستش را بگوید تا خدا او را ببخشد و با دیگران مانند اسامه و علی(ع)، در این باره مشورت می کرد.
  8.  در این روایات که تعداد آنها زیاد و متناوب است یک موضوع مشترک وجود دارد و آن جدال بین سعد بن معاذ و سعد بن عباد از سران انصار در مدینه بر سر این موضوع و رسیدن کار آنها به درگیری است در حالی که در تمام کتاب تاریخی اهل سنّت و حتی تمام کتب روایی آنها ثبت گردیده است که سعدبن معاذ در جنگ خندق با زخمی که خورده بود به شهادت رسیده است و این غزوه بنی مصطلق مدتها بعد از شهادت او رخ داده است. همینطور سخنانی از سعد بن معاذ درباره دفع شّر عبداله بن ابی در این ماجرا ثبت شده که او در آن زمان هیچ گاه زنده نبوده است.
  9.  در این احادیث، پیامبر پخش کننده خبر زنا در میان دیگران معرفی می‌شود. عایشه می گوید اصرار پیامبر برای توبه کردن من از زنا در حضور زن انصاری همسایه ما انجام شد که من به حضرت رسول(ص) گفتم آیا تو از این خجالت نمیکشی که به من اینگونه می گویی و من سپس شهادتین گفتم... تا آخر حدیث.[47] در حالی که در آیه ۱۹ همین سوره برای شایعه کنندگان زشتی‌ها، عذاب دنیا و آخرت داده شده است.
  10.  عایشه توهین‌های زیادی به حضرت رسول کرد. جملاتی مانند آیا تو خجالت نمی‌کشی، تو دهن بین هستی. وقتی مادر عایشه بعد از نزول قرآن در بی گناهی او به او گفت برخیز و از پیامبر تشکر کن عایشه گفت من هیچگاه از پیامبر تشکر نخواهم کرد. فقط از خدا تشکر می کنم و مستقیم به پیامبر گفت من سپاسگزار تو نخواهم بود.[48]
  11.  عایشه تمام آیات افک را درباره خودش معرفی  می‌کند که برای بیگناهی آمده و خود را  مد نظر خداوند و مظلوم جلوه می‌دهد در حالی که در این آیات هیچ اشاره ای به نام عایشه و حتی خود حادثه نشده است. بلکه فقط درباره تهمت و افک است که تکمیل کننده آیات اول سوره نور است.
  12.  در این آیات عایشه نزول آیه ۲۲ را مخصوص پدر خود ابوبکر معرفی کرده که کمک مالی اش را به یکی از تهمت زنندگان قطع کرده بوده و اینکه این آیات در شأن عایشه و ابوبکر و خدمات آنها نازل شده است.
  13.  در کلیه این روایات پیامبر(ص) به عنوان مردی که در سفر همسرش را رها کرده و به او توجه نداشته که همراه کاروان هست یا نه، معرفی می‌شود. رسول(ص)که تا آخر تاریخ را می‌دید و بسیاری از حوادث آینده را گزارش داده از زن خود در کاروانش بی خبر بوده. و او به جا مانده و برایش تهمت‌ها پیش آمده و پیامبر که تا باور کردن این شایعات پیش رفته است، آن را جلوی همه گفته و عایشه را مواخذه کرده و از خانه  بیرونش نموده  و یک ماه او  را‌ ترک کرده و ... .
  14.   در این روایات همگی صفوان بن معطل را که عایشه همراه او به کاروان برگشت را یکی از انصار معرفی کرده‌اند در حالیکه صفوان از مهاجرینی بوده است که در نبرد دیگری نیز به شهادت رسیده است.
  15.  در این روایات از مادر عایشه ام رمان همسر ابوبکر سخن به میان آمده که به دخترش کمک کرده و او را به آرامش دعوت می‌کند در حالی که ام رمان در آن زمان و قبل از این واقعه از دنیا رفته بوده است.
  16.  در این روایات ابداع کننده تهمت، عبداله ابن ابی سلول بزرگ منافقان معرفی می‌شود اما بین سعد بن معاذ و سعد بن عباد رهبران قبایل اوس و خزرج نزاع در می‌گیرند و سعد بن معاذ به خاطر اینکه صفوان معطل از خزرجیان است توطئه را به آنها  متوجه می‌کند در حالی که:

 اولا: می‌بایستی به عبداله بن ابی بتازند نه سعد بن عباد و قبیله اش. این نشان ‌دهنده آن بوده که سعد بن معاذ بزرگ صحابی حضرت رسول(ص) به این باور رسیده بوده که عایشه فساد کرده است. لذا به قبیله خزرجیان می‌تازد که چرا این کار را کرده‌اند.

ثانیاً: همانطور که گفته شد سعدبن معاذ آن هنگام زنده نبوده است.

ثالثاً: صفوان کلاً از مهاجرین بوده نه از قبیله خزرجیان. او به همراه دیگر مهاجرین از مکّه به مدینه آمده بود.

رابعاً: در این روایات شخصیت سعد بن عباد به‌شدّت زیر سوال برده شده است  زیرا او بعد از شهادت پیامبر زیر بار حکومت مهاجرین نرفت و از آنها کناره گرفت و نهایتاً‌ترور شد.

  1.  آیات افک در پس آیات لعان و حد زدن شایعه کنندگان و تهمت زنندگان فسق به دیگران در همین سوره نازل شده است. در آیه ۱۳ این سوره بر آگاه بودن همه مردم برای داشتن چهار شاهد برای اثبات تهمت تأکید شده و پیامبر نیز آن را می دانسته و می توانسته منافقین را حد بزند. بنابراین پیامبر می دانسته که درباره افرادی مثل عبداله بن ابی و تمام شایعه کنندگان چه حکمی را باید به اجرا بگذارد پس نباید یک ماه صبر کرده باشد. این تعلل باعث افزایش شایعه و  اجرا نکردن حکم خدا و تفرقه بین مردم شده است .همچنین رنج متهم، که یک ماه در تهمت‌ها قرارداشته را همراه آورده است. عایشه می گوید که در این دوران مرتب گریه میکرده و حالت مزاجی اش به هم ریخته بود و شبها نمی خوابیده و...این همه سختی که عایشه کشیده است به دلیل آن است که نعوذبالله پیامبر در انجام حکم خدا تعلل کرده است و شاید شایعات را باور کرده که این از عصمت پیامبر به دور است و در صورت وقوع چنین شرایطی بنابر آیات قرآن پیامبر(ص) نعوذبالله گناه کبیره مرتکب شده و شأن پیامبری اش از بین رفته است.

                           

سوره نور و قانون گذاری

قانون گذاری سوره نور در ارتباط با پاک نگه داشتن فرد، خانواده و جامعه از فساد و تبعات آن است و به نظر می‌رسد که آیات حد برای زنا، حفظ چشم ،لعان، اذن ورود به خانه‌ها و  افک، همگی به صورت واحد در پس این هدف می باشد. از این طهارت و پاکی که به وجود می‌آید نور در سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی ظاهر می‌شود. آیات نور این سوره که از زیباترین آیات قرآن است بیانگر همین مطلب می باشد. آنجا که می فرماید "فی بیوت اَذن الله" این نور در خانه‌هایی که خدا رخصت داده که آنها رفعت یابند و نامش در آنها  یاد شود و او را هر بامداد و شامگاه نیایش کنند مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات به خود مشغول نمی دارد و از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود در هراسند و این نور در این خانه‌ها ظاهر می‌شود و نور خدا و نور انسانها در هم می آمیزد و در همه هستی انسان نور او حاکم می‌شود. برای رسیدن به این چنین فرد و این چنین خانه و بیتی و خانواده‌ای و یک چنین جامعه‌ای باید آنها را قانونمند نمود و توطئه شیطان برای جلوگیری از تجلی این نور را در هم کوبید. زیرا شیطان ظلمت‌ها را -که عبارت است از سرپیچی‌ها از دستور خدا و فسق و فساد، کینه و دشمنی  انکار معاد، انکار نبوّت- حاکم می‌کند و جامعه ای می سازد که مصداق آن آیات ۳۹ و ۴۰ همین سوره است و هدفش برقراری تاریکی مطلق است.

 خداوند در این سوره قوانین پاکی و عفّت را وضع و اجرای آن را  جزء واجبات می نماید[49] و بیان می‌دارد که این آیات قانونمند روشن و قابل فهم است. این قوانین از قبل در فطرت انسان‌ها به کار رفته است و با  تذکّر و اجرای حدود الهی پرده عفّت به کنار رفته و فطرت در بیرون تجلی  می‌کند و  اجرای قوانینِ سخت، دلپذیر می‌گردد و این قوانین که با تعیین حکم حد بر کسانی است که به ناموس دیگران تعدّی کرده و اقدام به زنا نموده اند آغاز می‌شود. آنها در حقیقت ناموس  خود را – که فطرت  پاک الهی است-  دریده اند و ظلمت را بر اعماق وجود خود حاکم کرده اند، بنابراین قوانینِ حد به پاکی و نورانی شدن دوباره فرد منتهی‌ می‌شود .

امام رضا(ع)آسیب زنا را، ارتکاب به قتل به واسطه سقط جنین، برهم خوردن نظام خانوادگی، از بین رفتن موازین ارث و‌ترک‌تربیت فرزندان می‌داند.[50] پیامبر می فرمایند زنا باعث از بین رفتن نورانیت و زیبایی انسان و مرگ زودرس و قطع روزی و درآخرت، درماندگی هنگام حساب قیامت و غضب  الهی و جهنم همیشگی است[51] . حضرت علی‌ترک زنا را به استحکام خانواده و‌ترک  همجنس بازی را عامل حفظ نسل می داند[52] زنا خطرات بسیار زیادی را متوجه جامعه انسانی می‌کند. پیامبر(ص) می‌فرماید[53] هرگاه که زنا زیاد شد مرگ ناگهانی هم زیاد می‌شود. فرمود زنا از بزرگ‌ترین گناهان کبیره است و فرمود خود و همسران خود را از آلودگی به زنا حفظ کنید زیرا اگر شما زنا کنید همسرانتان نیز زنا خواهند کرد[54] . امام صادق(ع) فرمودند زمانی که زنا رواج یابد زلزله خواهد آمد[55] . امام باقر(ع) می فرماید خداوند زناکار را در برابر مومنان قرار داده و این نشان  می‌دهد زناکار هنگام زنا مومن نیست[56]

بعد از اعلام حکم حد برای زناکار، خداوند از همه می‌خواهد که  برای آنها دلسوزی نشود و محدودیت‌هایی برای آنها ایجاد می‌کند از جمله عدم ازدواج زنان و مردان پاک با زنان و مردان زناکار. یعنی اگر کسی فهمید که زنی اهل روابط با مردان است و زنی فهمید که مردی اهل زنا با زنان است نباید با او ازدواج کند که با این کار خداوند جلوی انتشار ویروس زناکاری به درون خانواده را می گیرد.

 قانون بعدی جلوگیری از تهمت و افترا زدن به یکدیگر در رابطه با عمل زنا است تا انجام این امر در جامعه سهل و آسان نشود و قبح آن شکسته نگردد. لذا چهار شاهد را تعیین می‌کند که قبلا درباره آن صحبت شد. اگر کسی نتواند این را اثبات کند خودش باید حد و شلاق بخورد. تهمت زدن به منزلۀ پرتاب تیر و هجوم به آبروی مردم -یرمون- است. لذا تهمت زننده دیگر شهادتش مورد قبول نخواهد بود و او فاسق است.  البته همه اینها به شرطی است که توبه  صورت نگیرد و توبه آن افراد در بین مردم به تهمت خود است و لذا توبه در این آیات مطرح است.

 سپس قانون  مترقی لعان برای برون‌ رفت از بن‌بست کشف حقیقت مطرح گشت که به آن اشاره شد. بعد از لعان،  قانون "افک" طرح می‌شود. افک در لغت به معنی گرایش از حق به باطل است که به شایعه پراکنی، دروغ، سوءظن، آزار مومنان و رفتن آبروی مومن و... منجر می‌شود . نکته بسیار بسیار مهم آیه ۱۱ این سوره -که درباره افک بیان شده است- این است: خداوند در این آیه می فرماید : "اِن اَلذین جاءوا بالافک عصبه منکم و ..." . همانا آن گروه منافقان که به شما مسلمین بهتان بسته اند می پندارند ضربه ای به آبروی شما برسد. در آیه ۱۱ سوره نور، استاد طباطبایی کلمه "عصبه" را  چنین تعریف می نماید: عصبه  به معنی جماعت دست به دست هم داده و متعصب است.[57] آنچه که آشکار است عصبه در اصطلاح امروز باند دسته یا گروه مافیای متحد با هم، حزب و غیره تعریف می‌گردد. بنابراین آنانی که در آن زمان تهمت به حضرت رسول(ص) و دیگر مومنان می زدند یک سازمانی بودند که هم رهبر داشتند و هم اعضایشان با هم در ارتباط بوده‌اند و هم جلسات تشکیل می‌دادند و هم موضوعاتی را که می خواستند بر علیه حضرت رسول(ص) مطرح نمایند، در این جلسات طرح و تصمیم گیری می کردند و هم معین می کردند که چه کسی به کدام مومن نزدیک و او را تحت تأثیر حرفهای توطئه آمیز خود کند که بدین طریق جامعه را تغییر داده، فحشا را گسترش داده و مومنان را آلوده به فسق معرفی می‌کردند.

همه اینها از وجود یک توطئه  سازمان یافته توسط یک گروه مافیایی شیطانی بر علیه حضرت رسول و مومنان پیرو که در سطح آشکار و لایه‌های پنهانی جامعه شکل گرفته است حکایت دارند. استاد طباطبایی در معنی این آیه می نویسد: و معنای  آیه این است که کسانی که این دروغ را‌تراشیده اند (لام در کلمه الافک لام عهد است) جماعت خاصی از شما هستند که با هم تبانی و ارتباط دارند و این تعبیر خود اشاره است به اینکه در این تهمت توطئه ای در کار بوده است مبنی بر اینکه این دروغ را بتراشند و آن را اشاعه هم بدهند تا قداست و نزاهت رسول(ص) را لکه‌دار ساخته و او را در میان مردم رسوا سازند[58] متاسفانه در تمام روایاتی که از زبان عایشه نقل شده است نه تنها به این موضوع پرداخته نشده است بلکه بر عکس به این حمله ناجوانمردانه و اهداف آنها کمک شده و جو را چنان گل آلود و غبار آلود نمودند که این سازمان مخوف درون جامعه اهمیتی برای مومنان پیدا نکند. خط جامعه و متاسفانه سیر تاریخ نقل این ماجرا نیز  به دست همان سازمان منافق و پیروان بعدی آنها ادامه یافته است.

این سیستم پیچیده شیطانی در تمام جوامع که مومنان در آن هستند و رهبری مومن دارند همیشه به وسیله شیطان تأسیس می شده تا به تدریج مومنان را بی‌دین و بی اعتقاد و رهبر آنها را بی آبرو و بی اعتبار نماید و نهایتاً مومنان شکار دنیا و شیطان و رهبرانشان تنها و بی یاور بمانند و جامعه مومنان از میان برداشته شود. تنهایی رسول(ص) در اواخر عمر شریفشان، خانه نشینی حضرت علی(ع) و تنهایی در آخرین ماه‌های حکومت کوتاهشان، مظلومیت امام حسن(ع)در رویارویی با معاویه و فرار اکثریت لشکرش به سوی معاویه و صلح با فریب و تهدید ، بی یاوری امام حسین(ع) در کربلا و تهمت‌های فراوانی که به او وارد کردند و مظلومیت همه امامان و نهایتاً  مظلومیت امام زمان (عج) که به دلیل همین گل آلود بودن جوامع و نبودن و نداشتن یاور حتی به عدد ۳۱۳ نفر در میان بیش از ۷ میلیارد جمعیت جهان، برخاسته از همین سازمانها و مافیاهای قوی فرهنگی و شیطانی -که امروزه ابعاد اقتصادی، نظامی و سیاسی نیز دارند- است. این مدیریتی است که شیطان در بعد فرهنگی و شکستن حرمت مومنان و ارزش‌های آنها و رهبریت آنها در کل تاریخ انجام داده است و رهبر اصلی آن خود شیطان است.

 در آیه ۲۱ این سوره خداوند می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید مبادا پیروی شیطان کنید که هرکس قدم به قدم به پیش شیطان رفت به کار زشت و منکر وارد می‌شود.  یعنی اصلی‌ترین هدف شیطان فحشا و منکر است که در جامعه حاکم  می‌کند و حزبش یعنی انس و جن در بین انسان‌ها این اهداف را پیگیری می نماید و مومنان برای دفع این خطرات باید تسلیم دستورات و  فرمانهای خدا و رسولش شوند و از تحریف دین و تغییر آن در درون دینشان- که به وسیله شیطان پیگیری می‌شود- هم آگاهی یابند، هم از آن دور شوند و هم با آن  بجنگند و نگذارند که طریقه شیطانی در ایمانشان ایجاد شود. این همان خطوات شیطان است که روح شیطانی در درون دین و ایمان مومنان می‌شود. قرآن فرمان  می‌دهد که از  قدم زدن در راه و خطوط شیطانی در میان خودتان بپرهيزيد. مهمترین قدم زدن و خط ایجاد کردن شیطان و حزبش در میان مومنان گسترش فحشا و منکر در بین آنهاست که زنا ، تهمت زنا، خیانت، حرمت شکنی ارزش‌ها و رهبری مومنان، مال حرام خوردن، تصویب قوانین شیطانی و پایبند شدن به آن مانند ربا، رشوه و ... از مصادیق آن است.

قانون بزرگ سوره نور این است که از ظلمت به سوی نور باید رفت. لذا در آیات بعدی برای جلوگیری عملی و نیفتادن انسان‌ها در دام فحشا ، قوانینی برای نگاه زن و مرد نسبت به نامحرم و حجاب و پوشش برای مرد و زن وضع کردند که از سر تا مچ پای زن را پوشش می‌داد و کنترل خانواده در حرام و حلال‌ها، عبادت و ذکر در حین کار و بیع، بیرون کردن فحشاء از درون خانواده با ازدواج نکردن با  فواحش، از جمله موارد پیشنهادی این سوره برای فرار مومنان از دام شیطان و حزب او می‌باشد. در آیات ۴۵ تا ۵۲ و سپس ۵۴ و ۵۵ و ۶۲ و ۶۳ بر پیروی از حضرت رسول(ص) و گوش کردن هر امر اجتماعی که او فرمان می‌دهد است و می افزاید بدون اجازه او کاری را انجام ندهند و عهد او را نشکنند. از انجام دستورات او دوری نکنند. قضاوت رسول در مشکلات بین خودشان را بپذیرند و بر اطاعت دستور رسول که بالاترین قانون و سنّت خداوند است و حضرت رسول(ص) آن را بنیان‌گذاری کرد تأکید شده است. بدین‌ترتیب باید توجه داشت اصل بسیار مهم سوره که به  حضرت رسول(ص) -بعد از آخرین ضربه‌ای که به یهودیان در غزوه بنی مصطلق وارد آورد- نازل گردید اطاعت از دستورات پیامبر و دوری از خط شیطان از درون نفس و ایمان مومنان است و ساختن فرد و جامعه و خانواده بر مبنای نورانیت و به دست آوردن قوانینی که فساد و تهمت و فحشا را به کنترل در بیاورد. حال اگر سر مخاطب را با سوالات فرعی (مثل اینکه آیا مصداق آیات عایشه بوده یا ماریه؟) گرم کنیم، به جای پرداختن به متن به حاشیه نرفته ایم؟ و موضوعات مهم این سوره را فدای مطالب کوچکتر آن نکرده‌ایم؟

 

برده‌داری و کنیز داری

یکی از غم‌ها و نگرانی‌های حضرت رسول(ص) شکسته شدن کرامّت انسانی در نظام برده‌داری و کنیزداری حاکم در آن زمان بوده است. برده‌داری یک سنّت و قانون حاکم در طول تاریخ انسان‌ها بوده است. می‌توان اظهار داشت که از اول تشکیل جوامع در همه جای جهان و تمام کشورها برده‌داری رواج داشته است. اگرچه شاید بعضی از زمامداران در بعضی از کشورها زمانی با قوانین بسیار سهل با آزادی بردگان موافقت کردند اما این سنّت قدرتمند میان جوامع بشری هیچگاه از بین نرفته و فقط شکل و ماهیت آن تغییر می‌یابد.  

پیامبر(ص) قبل از هجرت به مدینه با نظام برده‌داری حاکم به طور مستقیم رو در رو نشده بود. او و یارانش تن به قوانین حاکم در مکّه درباره برده‌داری داده بودند. آنها برده‌های مسلمان شده را می‌خریدند و آزاد می کردند و به یاران خود می افزودند. بردگانی همچون بلال، زید، عمار، یاسر و ... .اما وقتی که در مدینه مجبور شدند که حکومتی بر پایه اسلام و قرآن را پایه‌گذاری نمایند به تدریج وارد شرایط قانونگذاری برای حق و حقوق بردگان گردیدند.

سوره بقره که از نظر راویان سیر نزولی قرآن، هفتاد و هشتمین سوره انزالی به قلب رسول(ص) است دربرخی از آیاتش، نوعی رابطه با برده‌داری برقرار کرده است. به این آیات دقّت نمایید:

« ای کسانی که ایمان آورده اید درباره کشتگان  شما قصاص مقرر شد. آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده. »[59]

« و با زنان مشرک ازدواج نکنید تا ایمان بیاورند. قطعاً کنیز با ایمان بهتر از مشرک است هرچند زیبایی او شما را به شگفت آورد. »[60]

این دو آیه بیانگر اولین اصطکاک‌های جامعۀ نوپای اسلام با برده‌داری و کنیزداری می باشد. قبل از اینکه به تحلیل و بررسی ابعاد برده‌داری در اسلام وارد شویم لازم می دانیم که ریشه‌یابی نماییم تا بفهمیم که اصولا نظام قدرتمند برده‌داری و کنیزداری به چه علّت به وجود آمده است.

 

تولید برده و کنیز

به دست آوردن برده و کنیز چندین راه دارد که عمده‌ترین و قویترین آنها در جنگ‌هاست. در هر جنگ در گذشته قبل از پیامبر(ص) ممکن بود هزاران اسیر نصیب لشکر‌های پیروز بشود که بلافاصله همه آنها تبدیل به برده و کنیز می‌شدند، بین لشگریان پیروز تقسیم و در بازار برده فروشان خرید و فروش می گردیدند. این نوع برده گیری نقطۀ کلیدی و اصلی‌ترین عاملی است که در به وجود آمدن نظام برده‌داری موثر بوده است. سوال اینجاست که اگر در جنگی اسیرانی به دست لشگر پیروز افتادند با آنها چه باید بکنند. راه‌های ذیل قابل تصوّر است:

  1. همه اسیران را بکشند که این از ناعادلانه‌ترین روشها در برخورد با اسیران است زیرا بسیاری از لشکریان در جنگ‌ها به میل خود به جنگ نیامده اند و چون اسیر می شوند و کشته می گردند ظلمی بزرگ در حق آنها است. اگر لشکریان با میل خود آمده باشند وبعد ازاسارت کشته شوند و از طرف مقابل نیز همین عمل انجام شود  هزاران انسان قتل عام می گردنند و این نابودکردن اسیران و رسیدن خبر اعدام آنها به خانواده‌هایشان باعث کینه و انتقام و در نتیجه استمرار جنگ و نزاع دائمی و باعث کشتار بیشتر اسیران می‌گردد.
  2. اسیران را آزاد کنند که هیچ لشگری و فرماندهی حاضر نیست اسیران را -که به بهای کشته شدن سربازان خودی و هزینه‌های زیاد به دست آمده- آزاد کند و دیگر اینکه در صورت انجام این کار، اسیران دوباره با لشگری قبلی خود برمی گردنند و دوباره به جنگ می‌آیند در نتیجه این راه هم میسرّ نیست و عملاً احمقانه جلوه  می‌کند.
  3. اسیران را به زندان بیندازند که در این صورت هزینه‌های زیادی برای نگهداری و حفاظت و پوشاک و غذا و دارو درمان و غیره باید صورت پذیرد و از طرف دیگر انواع فساد‌ها در زندان در بین زندانیان اتفاق خواهد افتاد. امروزه ما شاهد پخش مواد مخدر در درون زندانها و تشکیل باندهای مافیایی و‌ترور زندانیان و غیره در کل جهان می‌باشیم.
  4. راه‌های مقبول‌‌تر این است که:

 الف: بخشی از اسیران را با اسیران خودی در دست دشمن معاوضه نمایند.

 ب: اسیران را تبدیل به ابزار اقتصادی کرده و آنها را در مزارع و خانواده‌ها به خدمت در آورند. در صورت دوم اسیر زنده می‌ماند اما در زیر فشار و سنگینی کار  قرار می گیرد که یا معلول می‌شود یا بیماری‌های فراوان می گیرد و یا خیلی زود می میرد.

روش ۱ و ۳ و ۴ در زمان پیامبر(ص) در میان قبایل برقرار بوده است و روش چهارم مقبول‌ترین آنها بوده است اما انسان‌ها به عنوان اینکه همه از کرامّت برخوردار هستند در شأن اینگونه زندگی کردن نیستند. نه کسانی که برده و کنیز می‌شوند و نه کسانی که برده‌داری می‌کنند، هیچ کدام شأن انسانی خود را به دست نمی آورند. سوره حجرات تفاوت‌های جنسیتی و نژادی را دلیلی بر برتری آدمیان بر یکدیگر نمی داند و بهترین‌ها را با تقوا‌ترین آنها معرفی می‌کند.[61]

 در این مرحله بود که اسلام نظام حکومتی تشکیل داد و در چنین شرایط چه باید می کرد و چه نوع رابطه ای با این معضل تاریخی برقرار باید می نمود؟ بنابراین تا به اینجا ما دریافتیم که تولید برده و کنیزداری به دلیل وجود جنگها و سختی‌های فراوان امری اجتناب ناپذیر است و نوع برخورد با اسیران به چهار روش بالا می‌تواند صورت بگیرد. اما کدام مطلوب‌تر است؟ پیامبر و قرآن راه پنجمی برای روبرو شدن با این مشکل سخت را ارائه دادند:

الف: برده‌داری مورد قبول قرار گرفت با شروطی خاص، اما تولید برده و نگهداری آنها محدود گردید:

  1. اصل بر آزاد کردن تدریجی برده‌ها است که در شرایط مختلف  انجام می‌شود تا از انبوه برده جلوگیری شود.
  2. آزادسازی برده‌ها با شرایط خاص صورت پذیرد.
  3. راه‌های گرفتن برده محدود و محدودتر شود مثلاً گرفتن برده در غیر از جنگ‌ها ممنوع شد. شکار انسانها از قبایل مختلف بدون جنگ با آنها ممنوع شد یعنی با راهزنی و غافلگیر کردن نمی‌توان برده به دست آورد. به عنوان مثال در چند قرن قبل غربی‌ها به آفریقا می‌رفتند و قبایل سیاه پوست را بدون هیچ دلیلی اسیر می کردند و آنها را خرید و فروش می کردند. این گونه برده‌داری در اسلام حرام شد.

 

ب: اسلام نگهداری برده و کنیز را قانونمند کرد. بعضی از این قوانین به شرح ذیل است:

  1. نفقۀ برده به عهده مالک است بنابراین مخارج غذا، لباس و مسکن برده به عهدۀ مولای اوست. در صورتیکه کسب و کار برده کفاف مخارج او را ندهد تأمین کسری هزینه شرعاً به عهده مولاست.[62]
  2. صاحب برده حق ندارد او را به امور خلاف شرع وادار کند. اسلام به غلام و کنیز اجازه داد که در غیر موارد شرعی از مولای خود اطاعت نکنند. حضرت علی(ع) می فرماید مخلوق در معصیت خالق قابل اطاعت نیست.[63]
  3. درباره موضوعاتی که قوانینی برای برده وضع نشده است حکم او مانند یک انسان آزاد است و از حقوقی مانند انسان آزاد برخوردار است مانند تفریح ورزش و غیره.
  4. فروش برده صغیر مجاز نیست یعنی اگر مادری کنیز شد و بچه داشت تا بچه به خودکفایی نرسیده باشد  نمی‌توان او را از مادر جدا کرد و فروخت.[64]

ج: راه‌های زیادی برای آزادی برده فراهم گردید:

  1. خرید برده و آزاد کردن آن. امام سجّاد (ع) در طول زندگی خود هزاران برده را خرید و آزاد کرد[65] و این سنّت در بین همه ائمه و مومنان به آنها بوده است و همه آن را اجرا می کردند.
  2. کفّارۀ واجب برخی از گناهان، آزادی برده قرار داده شد که در شرع اسلام موارد آن مشخص گردیده است.
  3. خرید و فروش کنیزی که از ارباب خود صاحب فرزند شده باشد ممنوع شد و کنیز دیگر حکم بردگی ندارد و به این افراد ام‌ولد می گویند. چند امام معصوم ما از مادر ام ولد متولد شده‌اند مانند امام رضا(ع) امام زمان(عج)و  امام سجّاد(ع) مادرانشان ام ولد هستند و حتی بسیاری از خلفا ام‌ولد بودند مانند مأمون ... .
  4. فرزند ام ولد نیز از  بردگی آزاد می‌شد.
  5. برای  بردگان حقوقی قرارداد تا با صاحبان خویش بتوانند قرار داد ببندند تا بتواند با کار و تلاش جمع مال  بهای آزادی خود را بپردازند به شرط رضایت مالک برده.
  6. پیامبر در یکی از جنگ‌هایش با بردگان شرط کرد که اگر ۱۰ مسلمان را با سواد کنند آزاد خواهند شد. در این قرارداد هم برای علم اعتبار قائل شد و هم برای برده امکان آزادی ایجاد شد.
  7. بردگان آزاد شده می‌توانستند تا بالاترین سطوح اجتماعی رشد نماید مانند زید که صحابی پیامبر شد و اسامه بن زید که فرمانده سپاه اسلام گردید بلال نیز فرمان دار مدینه گردید.
  8. باید توجه داشت مسلمانان را نمی‌توان برده و کنیز نمود.
  9. هر برده ای که مسلمان شود آزاد می‌گردد و ... .

البته برای اینکه دشمن و لشکر آنها با دیدن این حدود درباره اسرا تشویق به جنگ و مبارزه با مسلمانان نشوند و از سوی دیگر مسلمانان نیز انگیزه لازم برای جنگ با مشرکان را در به دست آوردن غنیمت داشته باشند مقرراتی برای بهره مندی از بردگان تدوین کرده‌اند که بعضی از آنها به شرح زیر است:

  1. یک برده غلام یا کنیز ملک مولای خود می باشد و مالک شرعاً مجاز است هر گونه صلاح می‌داند در ملک خویش تصرف کند در هیچ یک از تصرفات رضایت مملوک شرط نیست و در امور مباح نیز کنیز یا برده موظف است رضایت مولا را تأمین کند و برده موظف است که آنچه را که مولی مشخص کرده بپوشد بخورد و بیاشامد در جایی که او می گوید ساکن شود  آنگونه که مولی می گوید آرایش کند یا نکند آنگونه که او می‌خواهد سخن بگوید و رفتار کند اطلاق آیه شریفه "عبدا مملوکا لایقدر علی شی" جز این نیست.[66]
  2. برده بدون اجازه مولای خود فاقد حق مالکیت است.[67]
  3. درآمد برده اگر مالک از او بخواهد به مالک می‌رسد و کسب و کار او را مالک مشخص می‌کند.
  4. غلام و کنیز بدون اجازه مولی حق ازدواج ندارد[68] و اگر مولی اجازه داد مهریه و نفقه برده و غلام به عهده مولی است و اگر کنیز مهری دریافت کرد به مولی او تعلق دارد.
  5. مردان برده و زنان برده اگر قبل از بردگی همسر داشته باشند به محض برده و کنیز شدن عقد و ازدواج شان باطل می‌شود و نیاز به طلاق دادن ندارند حتی اگر زن و شوهر با هم اسیر شده و به یک مولی رسیده باشد دیگر همسر هم نخواهند بود و مولی حق دارد بدون خطبه عقد کنیز را تصرف کند. حکم بردگی حکم عقد هم محسوب می‌شود ولی اگر مولی اجازه داد که کنیز با کسی ازدواج کند دیگر نمی تواند به کنیز دست بیابد.

این قوانین سخت برای بندگان و کنیزان که حاضر به مسلمان شدن نبودند قابل اجراست و این شرایط باعث‌ترس دشمن در برابر مسلمانان خواهد شد زیرا می دانند که اگر اسیر شوند چه قوانینی بر سر راه آن‌هاست و آزادی آنها چگونه از بین خواهد رفت و می‌تواند جلوی حمله مشرکان را بگیرد یا به حداقل برساند. از طرف دیگر این قدرت در بهره مالی و کاری و جنسی کنیزان یک انگیزه قوی برای مسلمانان در دفاع از مرزهای کشورشان و دفع مشرک و کافر می‌گردد.

بدین طریق اسیران به زندان‌های مخوف و سیاهچاله آن نمی‌افتند. مرگ و اعدام برای آنها صورت نمی گیرد. امکان مسلمان شدن و راه حق را یافتن برایشان مهیا می‌شود. اگر زن مسلمانی همسر مشرک باشد، پیوند زناشویی قطع می‌گردد و زن آزاد می‌شود و اگر مرد مشرک زن را دوست داشته باشد، انگیزه برای مسلمان شدن او به دست می‌آید و از بردگی نجات می‌یابد.

بدین طریق و با وضع این قوانین در یک جمع‌بندی کلی می توانیم بگوییم که:

  1. اسلام رابطه خود را با سنّت پست برده‌داری به سبک حکومت‌های فاسد گذشته منتفی  می‌کند.
  2. ضمن قبول اصل برده و کنیز داری آن را قانونمند می نماید.
  3. راه‌های زیادی برای آزادی بردگان ایجاد  می‌کند.
  4. بهره‌وری صاحبان برده و کنیز را تأمین  می‌کند.
  5. انگیزه دفاع از کشور به وسیله مسلمانان را فراهم می‌آورد.
  6. ترس از حمله به سرزمین‌های اسلامی را در دل دشمن ایجاد می‌کند.
  7. هزینه برای نگهداری اسیران به بیت المال مسلمین تحمیل نمی‌شود.
  8. اسیران زندانی و شکنجه و کشته نمی‌شود.
  9. از وجود اسیران برای آزاد سازی اسیران مسلمان استفاده می‌شود.
  10.  مزارع و کشتزارها آباد می‌شود.
  11.  برای همسران مومنان کمک در کارهای منزل پیدا می‌شود.

البته صاحبان برده‌ها و کنیز‌ها می توانند آنها را به دیگران بفروشند و از این راه درآمد برای خود فراهم کنند. لذا بازارهایی برای عرضه برده در کشورهای اسلامی به وجود آمد که اسیرانی که فقط در جنگ‌ها به دست می آمد و مشرک باقی می ماندند در آنجا خرید و فروش می گردیدند. در زمان ائمه بسیاری از این بردها مسلمان می‌شدند و در تحصیل علم چنان پیشرفت می کردند که جزء صحابه خاص و از مدرسین اسلام قرار می‌گرفتند و ده‌ها شاگرد‌تربیت می‌کردند.[69]

ادامه وقایع بعد از صلح حدیبیه

 پیامبر اسلام از حدیبیه به سوی مدینه حرکت کرد.سال 7 هجری را در مدینه گذراند. بعد از ورود پیامبر به مدینه در رابطه با قریش دو اتفاق افتاد .یکی این که فراریان مسلمان شده مرد از مکّه به اطراف آن می رفتند و با تشکیل گروه برای خود به کاروانهای مالی و تجاری کفّار قریش حمله می کردند که قبلا در موردشان صحبت کردیم. دوم تعدادی از زنان مکّه به تدریج مسلمان شدند و چون حکم رسول را در جدایی از همسران کافر شنیدند به طرف مدینه آمدند وبه مسلمانان می پیوستند. در این رابطه سورۀ ممتحنه نازل شد که بنابر روایات راویان سیر نزولی قرآن نود و یکمین سوره انزالی به حضرت رسول (ص) است. در این سوره بر عدم ارتباط بین مسلمانان و مشرکان تأکید گردید وحب و بغض مسلمانان راسازمان  می‌دهد. این سوره از پیامبر(ص) می‌خواهد که زنان مهاجر از مکّه را آزمایش کند و در مدینه بپذیرد و ازدواج کافر با زن مومن را منع می‌کند.یکی از مهاجران نامه ای به مشرکان نوشت و در آن به آنها پیام داد که حضرت رسول (ص) در حال حمله به مکّه است.پیامبر به وسیله جبرئیل مطلع شد و نامه را که یک زن می برد را ضبط کردند و نزد رسول بردند وآیاتی نازل شد و در آنها فرمود که دشمن خدا و دشمن مومنان را به دوستی نگیرد. در این آیات  خداوند به مومنان می گوید در راه دین خدا باید از علاقه و حتی خانواده خود هم عبور کرد  و نگذارند این علایق سّد راه آنها شود. نباید خطِ خدا را به خاطره خانواده رها کرد و این یک خطری بوده که همیشه مومنان را از دفاع از حق متزلزل می نمود. حفظ خانواده‌ها برای آنها از حفظ اعتقاد وایمانشان ارجح می گشته است. خداوند با بیان زندگی حضرت ابراهیم(ع) که  اسوه رها کردن خانواده در بیابان‌های مکّه برای به دست آوردن رضای خدا بود، مردم را به این شیوه ابراهیمی دعوت می‌کند.حضرت ابراهیم در یکی از دعا‌هایش می فرماید:« ربنا لا تجعلنا فتنة للذین کفرا » خداوندا مرا در فتنه کافران قرار مده.

در این سال پیامبر به تمام سران کشورهای بزرگ نظیر ایران ،روم و مصر پیام فرستاد وآنها را به دین اسلام دعوت کرد که واکنش‌های متفاوتی را به دنبال داشته است.[70] 

بعد از فتح خیبر پیامبر به وادی القری رفت وچند دژ باقیمانده یهودیان را بدون جنگ فتح کرد و با آنان قرداد صلح نوشت. بدین‌ترتیب تمام یهودیان ومزاحمت‌های علنی آنها بر علیه اسلام وعربستان به پایان رسید. از این تاریخ به بعد یهودیان به صورت نفوذی در میان مسلمانان در پی اهداف خود بر آمدند.

 

عمره قضاء

پیامبر بنا بر قراردادی که با کفّار بسته بود در مراسم حج به قضای حج عمره سال قبل پرداخت و با دو هزار نفر از مسلمانان به سوی مکّه رفت و وارد این شهر شد و مراسم حج را به جای آورد. بدین‌ترتیب پیامبر بعد از هفت سال دوباره به شهر خود بازگشت. خواب او -که وارد مکّه و اطراف آن خواهد شد- تبدیل به حقیقت شد. در همین سفر بود که میمونه خواهر زن عباس عموی پیامبر(ص) ازعظمت حضرت رسول(ص) و سپاهیان او به وجد آمد وبه شوهرخواهر خود گفت: که حاضر به ازدواج با حضرت رسول(ص) است. پیامبر که این ازدواج را پیوندی بین مسلمانان و قریش می دانست آن را پذیرفت و در سن شصت سالگی با میمونه ازدواج کرد. این آخرین ازدواج پیامبر(ص) بود.

 

جنگ موته

در همین ایام افرادی مانند خالد بن ولید، عمر بن عاص و عثمان بن ابی طلحه اسلام آوردند.[71]

پیامبر غلام و پسر خوانده خود زید بن حارثه را فرمانده یک سپاه سه هزار نفری کرد و خالد بن ولید را زیر نظر او قرار داد. این سپاه با همراهی جعفر طیّار برادر حضرت علی(ع) که در زمان پایان یافتن جنگ خیبر از حبشه به مدینه آمد و به همراه عبداله بن رواحه سه سردار بزرگ اسلام به دفع رومیان در محل موته رفتند که به جنگ موته مشهور شد. در این جنگ سپاه اسلام از رومیان شکست خورد  و هر سه سردار پیامبر یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند.خالد بن ولید باقی مانده سپاه را به مدینه آورد.

علّت رخداد جنگ موته این بود که پیامبر مبلّغانی برای هدایت مردم به اسلام به مرزهای روم فرستاده بود. رهبر آنها کعب بن عمیر غفاری بود. رومیان وقتی دیدند مردم در حال پیوستن به اسلام هستند به یکباره به آنها حمله کردند وهمه آن مبلّغان را به شهادت رساندند.پیامبر(ص) زید را به همراه سه هزار سرباز به مرز رومیان فرستاد تا شرّ آنان را دفع کند.

حال پیامبر سه سردار بزرگ خود را از دست داده است. بسیاری از یاران نزدیک او همچون سعد بن معاذ، حمزه سید الشهدا و ... در جنگ‌های گذشته به شهادت رسیده اند. بهترین و نزدیکترین یاران یکی پس از دیگری از کنار رسول(ص) بیرون رفته اند.

از طرفی دامنه اسلام هر روز گسترده‌تر می‌شود. مناطق بسیاری روی به اسلام می آوردند. از سوی دیگر بزرگان قریش که به اسلام گرویده بودند هم متوقع گرفتن مقام‌های خالی شده بودند و هم اندیشه نفوذ در سطوح بالای مدیریت و فرماندهی در سپاه اسلام را در سر می پروراندند.

پیامبر مجبور بود برای حفظ وحدت اسلامی وقبایل و در اِنقیاد نگه داشتن آنها در سطوح پایین‌تر از بعضی از فرمانده‌های قریش مسلمان شده مثل عمر بن عاص ،خالد بن ولید و ... استفاده نماید.

لذا ما مشاهده می کنیم از این تاریخ به بعد در سریه‌های مختلف این افراد حضور دارند و سعی می کنند به تدریج خود را به سطوح بالاتر برسانند.

به نظر می رسد فرماندهان تازه به اسلام جذب شده و هم فرماندهان ضعیف قبلی که در سپاه اسلام بودند به سوی هم جذب شده اند.که عمده آنها از میان مهاجرین هستند مانند: ابو عبیده جراح، عبد الرحمان بن عوف، عمر، ابوبکر و همه تلاش می کردند که به کمک یکدیگر فرماندهی و مدیریت بالای سپاه اسلام را به دست آورند. اما آنها با دو مانع بزرگ رو برو بودند. اول شخص پیامبر(ص) که کاملاً آنها را تحت کنترل خود داشت و دوم علی بن ابی طالب، شیرمرد جوانمردی و شجاعت و مغز متفکر مدیریت جنگی و نظامی و صاحب تدبیر در امور مردم و جذب مومنان و ...که در این روزها به اوج قدرت و اقتدار خود نزدیکتر شده بود و هر لحظه از خود شاهکاری را نشان می داد که پیامبر ومومنان را به‌شدّت شاد وسرافراز می نمود. به نظر می رسد از همین دوران‌ها نقشه حذف حضرت علی(ع)ریخته شده است و نفوذی‌ها متحداً به این هدف فکر می کرده اند.

 

نبرد ذات السلاسل

ابتدا به شرحی بر چرایی جنگ ذات السلاسل می پردازیم. قبیله‌های کلبی و قضاعه با یکدیگر اتحاد کردند و قصد نمودند که به اطراف مدینه وسپس به خود مدینه حمله کنند و تعدادآنها هر روز زیادتر می شد.[72] پیامبر بر آن شد که قبل از وقوع حمله آنها وغافلگیرشدن در برابرشان در جنگ برعلیه آنها اقدام نماید.

نکات زیر در این باره حائز اهمیت است:

  1. اکثر تاریخ نویسان درباره این جنگ یا سکوت کرده اند یا بسیار کم نوشته اند.
  2. مقداری از آنچه تاریخ نویسان اهل سنّت نوشته اند با منابع تاریخی شیعه بسیار متفاوت است.
  3. اختلاف این منابع بین منابع شیعه و سنّی بر سر نصب فرماندهی لشکر توسط حضرت رسول(ص) وکسی که توانست دشمن را شکست دهد می باشد. چند  منبع اهل سنّت که گزارش بسیار کوتاه داده اند ،فرمانده و فاتح جنگ را عمروعاص معرفی کرده اند. اما منابع روایی وتاریخی شیعه فرمانده و فاتح این جنگ را حضرت علی(ع) معرفی کرده اند که بعد از شکست ابوبکر و عمر و عمروعاص در نبرد با دشمنان به فرماندهی از سوی رسول(ص) منصوب شد و توانست در عملیات‌های شگفت آوری دشمنان را سرکوب کرده و اسیران زیادی را نیز با خود بیاورد وپیامبر لقب "کرّار غیر فرّار" را در این جنگ به علی(ع) داده است.[73]
  4. تاریخ نویسان اهل سنّت مانند واقدی و طبری می نویسند وقتی که عمروعاص فرماندهی سپاه اسلام را به عهده داشت از شمار زیاد نفرات آنها نگران  شد و از حضرت رسول(ص) درخواست نیروی کمکی کرد. در لشکر عمروعاص افرادی مانند سعد بن ابی وقاص حضور داشتند و پیامبر(ص) ابوعبیده جراح، ابوبکر، عمر و تعدادی دیگر را به کمک عمروعاص فرستاد. واقدی  و طبری می نویسند که ابوعبیده وقتی به لشکر عمروعاص رسید خواست نماز بخواند و امامت نماز را به عهده بگیرد که عمروعاص با او مخالفت کرد و با اعلام این که امیر لشکر من هستم نه ابو عبیده جراح ، به هیچ کس دیگر اجازه امامت نماز را نداد و  ابو عبیده تسلیم شد.[74]
  5. اگر این گزارش تاریخی صحیح باشد، این اختلاف ابو عبیده جراح و دوستانش در برابر عمروعاص تازه مسلمان شده نشان می‌دهد که جنگ برای قدرت و نفوذ به سطوح رهبری میان این افراد به وجود آمده است و نهایتاً این باند وگروه ابوعبیده جراح بود که توانست در سقیفه قدرت را به دست بگیرد وابوبکر را خلیفه نماید.

 

 

 

فتح مکّه

بعد از پیروزی‌های داخلی پی در پی و در کنار آن پیوستن تدریجی سران قریش به اسلام، قبایل باقی مانده اطراف مکّه آهسته آهسته به سوی اسلام گرایش یافتند و در نزاعی که بین یک گروه از قریش با طرفداران پیامبر به وجود آمد قریشیان رسماً پیمان خود با رسول(ص) در غزوه حدیبیه را نقض کردند و آن را نیز اعلام نمودند. از این رو پیامبر(ص) با سپاه فراوانی برای فتح مکّه به سوی این شهر لشکر کشید.[75]

ابوسفیان و قریشیان بسیار‌ترسیدند .ابوسفیان برای برقرار کردن دوباره عهد نامه حدیبیه به مدینه آمد ولی کسی به او بها نداد. او به مکّه برگشت . این فتح در ماه مبارک رمضان بود. پیامبر(ص) در بین راه روزه خود را افطار کرد. ولی عده ای از مسلمانان از این کار امتناع کردند و اعلام کردند ما روزه خود را باطل نمی کنیم وعملاً از دستور پیامبر(ص) سرپیچی کردند. [76]

آیه 2 سوره حجرات در مورد این افراد نازل شده است. (ای کسانی که ایمان آورده اید از پیامبر(ص) سبقت نگیرید.)

این اتفاق بیانگر حقیقتی دیگر است که در سپاه رسول(ص) کسانی ظاهر شده اند که از خود صاحب نظرند و حتی در احکام اسلامی، خود را از رسول(ص) برتر می دانند. در هر حال ابوسفیان در بین راه مکّه به اسلام پیوست و با اصرار و خواری بسیار از رسول(ص) می خواست که اسلام را به او عرضه کند. سپس مسلمان شد و به مکّه برگشت وقریش را به تسلیم شدن در برابر سپاه اسلام فرا خواند. قریشیان تسلیم شدند و مکّه فتح شد. شرک و شرک ورزی از مکّه وخانه خدا پاک شد. سپاه اسلام وارد شهر شد و پیامبر به خانه کعبه رفت و به همراه علی(ع) تمام بت‌های آنجا در هم شکست. پرچم توحید برفراز مکّه بر افراشته شد. پیامبر(ص) بسیاری از دشمنانش را که در مکّه بودند و مسلمان شدند را عفو کرد مانند: پسر ابوجهل عکرمة بن ابی جهل، سهیل بن عمر کسی که پیمان حدیبیه را نوشته و نام خدا ورسول را در قرارداد پاک کرد، صفوان ابن امیه و ... .

بیش از دهها زن از زنان بزرگان قریش به ناگاه مسلمان و بخشیده شدند مانند: هند دختر عتبه ام حکیم، دختر حارث، همسر صفوان بن امیه، فاطمه دختر ولید بن مغیره، هند دخترمُنبه که همسر عمرو عاص بود. همین زنان بعد از مسلمان شدن اقوام و همسران خود را به اسلام دعوت کردند و برای آنها از حضرت رسول امان نامه گرفتند.

از دیگر کسانی که در مکّه بخشیده شدند عبداله بن سعد بن سرح ، برادر شیری عثمان بن عفان بود. واقدی می نویسد که او قبلا مسلمان شده بود و از کاتبان وحی بود. اما وقتی آیه ای نازل می شد و او می نوشت جملات قرآن را تغییر می داد و می گفت این‌هایی که نوشته ام و وصل کرده ام  به خود من وحی شده وسپس مرتد شد.[77]

پیامبر(ص) وقتی که مکّه را فتح کرد و کشتن او را تأکید نمود، عبداله بن سعد نزد عثمان رفت و به او پناهنده شد. عثمان او را همراه خود نزد پیامبر آورد و برای او امان خواست. پیامبر(ص) رویش را از عثمان بر گرداند وعثمان دوباره جلوی پیامبر(ص) رفت. پیامبر دوباره رویش را برگرداند و منتظر بود مردی برخیزد و گردن عبد الله بن سعد بن سرح را بزند. هیچ کس این کار را نکرد و بالا خره با اصرار عثمان و اینکه هیچ کس به کشتن عبد الله بن سعد قیام نکرد پیامبر(ص) به او امان داد. سپس پیامبر(ص)به آنها اعتراض کرد که چرا شخصی را که  کشتن او را  ابلاغ کرده بودم را رها کردید و همه به او نگاه کردند[78]. این نشانگر آن است که عثمان در همان زمان هم به خویشاوندان خود توجه خاصی می کرده است. از طرفی دیگر سکوت یاران در کشتن فردی مرتد قابل تأمل است و بیانگر سکوت آنها در روزهای بعد از شهادت رسول(ص) است. گویا عده زیادی از آنان بی تفاوت و منفعت طلب بودند و در کار یا عملی که برایشان منفعتی نداشت دخالتی نمی‌کردند.

 این گونه حوادث در فتح مکّه وبعد از آن بارها اتفاق افتاده است و بیانگر این موضوع مهم است که مشرکان -که بعد از سقوط مکّه به اسلام روی آورده بودند- با فرهنگ خودشان و باورهایشان مسلمان شده بودند و رجوع به فرهنگ اسلام نداشته اند. فقط شهادتین می گفتند و وارد اسلام می شدند ولی باورهای فرهنگی واجتماعی و نوع روابط آنها با یکدیگر بر اساس سنّت‌های جاهلی در بین آنها باقی ماند. ما شاهد هستیم کسانی مانند عثمان که سالهای قبل مسلمان شده بودند نیز میل به فرهنگ جاهلی داشتند. کسی که قرآن را تحریف کرد و به  پیامبر خیانت کرد و مرتد شد و پیامبر ریختن خونش را از همگان تقاضا کرد را وساطت کرد و او را نجات داد و هیچ کس دیگر هم با پیامبر همراه نشد.

آری علائم نشان می‌دهد که فرهنگ جاهلی زیر پرچم اسلام، توسط مشرکان تازه مسلمان شده حفظ شده و حوادث آینده تاریخ اسلام این حقیقت را ثابت می‌کند. شدّت وجود و عملکرد این فرهنگ به حدّی بود که بعد از شهادت حضرت رسول(ص) در اندک زمانی با وجود تأکید خدا و رسول(ص) بر ذوی القُربیِ حضرت، یعنی حضرت فاطمه(س)، او رامجروح کردند و در نهایت باعث شهادت او شدند. هیچ کس به یاری او نیامد و همه در سکوت و در پی منفعت طلبی خود بودند؛ آری این همان فرهنگِ جاهلی بود.

می دانیم وقتی پیامبر وارد مکّه شد عفو عمومی اعلام کرد و فرمود شما مردم هم وطن‌های بسیار نامناسبی بودید. رسالت مرا تکذیب و مرا از خانه ام بیرون کردید. با من به نبرد برخاستید. من با این همه جرائم شما را بخشیدم و بندگی و بردگی را از پای شما باز کردم. بروید دنبال زندگی خود. همه شما آزادید.[79]

سپس به کعبه رفت و با علی(ع) -که ازدوش پیامبر(ص) بالا رفت - تمام بت‌های در دسترس و دور از دسترس را یکی پس از دیگری شکستند.[80] سپس بلال بر بام کعبه اذان گفت و مردم به گرد رسول(ص) جمع شدند. پیامبر به مردم مکّه فرمود امروز بر شما ملامتی نیست. خدا گناهان شما را می آمرزد. او ارحم الراحمین است و آیه 92 سوره یوسف را قرائت کرد.[81]

در آن روز یکی از یاران پیامبر پرچم به دست در میان مردم مکّه می گشت و می گفت: ای مردم مکّه امروز جان و مال شما بر ما حلال شمرده شده که پیامبر(ص) به‌شدّت عصبانی شد و فرمود که پرچم از دست او گرفته شود و او را توبیخ کرد. سپس پیامبر خویشان خود را جمع کرد و فرمود: ای فرزندان‌هاشم و عبدالمطلب! من فرستاده خدا به جانب شما هستم. مودّت و مهربانی میان من و شما پاره نشدنی است. ولی تصوّر نکنید که تنها پیوند خویشاوندی می تواند شما را از روز رستاخیز نجات دهد. روز رستاخیز از دست من کاری بر نمی آید. تنها اعمال شما، شما را نجات می‌دهد.[82]

سپس پیامبر(ص) دوباره تمام مردم مکّه را جمع کرد و مطالب مهمی را ایراد نمود که خلاصه ای از آن به شرح زیر است:

  1. ملاک برتری، تقوی است و مردم دو دسته هستند یا متّقی یا فاجر و شقی که فاجر و شقی نزد خداوند خوار و ذلیل هستند.
  2. عرب بودن جزءِ ذات انسان نیست بلکه فقط زبان وسخن گفتن با آن است و هیچ برتری برای اعراب بر دیگر ملت‌ها وجود ندارد.
  3.  افتخارات آباء و اجداد هیچ تأثیری در حال امروز شما ندارد و تفاخر به آن مورد قبول نیست.
  4. همه مردم در گذشته، حال و آینده مثل دانه‌های شانه در حقوق انسانی با هم برابرند.
  5. مسلمان برادر مسلمان است. همه مسلمانان با هم برادرند و در برابر کفّار و دشمنان اسلام باید وحدت داشته باشند.[83]

پیامبر(ص) سپس دستور دستگیری وکشتن ده نفر را می‌دهد. آنها بسیار جنایت وخیانت کرده بودند از جمله عکرمة بن ابی جهل  وعبداله ابن ابی سرح و صفوان ابن امیه که شرح حال بخشیده شدن آنها قبلاً گفته شد.         

                                  

بیعت زنان مکّه با پیامبر(ص)

زنان مکّه با پیامبر(ص) بیعت کردند و پیامبر(ص) شروطی برای آنها قرار داد که شرک نورزند، خیانت نکنند، گرد فحشا نگردند، فرزندان خود را نکشند، فرزندانی که مربوط به دیگران است را به همسران خود نسبت ندهند، در کارهای نیک و خیر با پیامبر مخالفت نکنند، و بعد از آن ظرف آبی آوردند و پیامبر(ص) فرمود: هرکسی که با من موافق است دست در این ظرف کند. 

 

تحلیلی مختصر

ما در عملکردهایی که پیامبر(ص) در مکّه انجام داد شاهد سخنان و رفتارهایی از وی هستیم که عمده آنها بر نابودی شرک، لغو امتیاز عربیت، حذف برتری نژادی، لغو برتری قومی، لغو کینه‌های گذشته، بخشش و عفو کردن یکدیگر، تقوی را دلیل برتری دانستن، برادری بین مسلمانان، لغو حزب و گروه گرایی، داشتن خانه پاک از فساد و خیانت، حفظ فرزندان و‌تربیت صحیح آنها، انجام کارهای خیر و نیک، عدم مخالفت با دستورهای رسول(ص) و اطاعت از آن  و ... تأکید شده است.

اما آنچه در بین قبائل عرب و نزدیکان پیامبر می گذرد مسیری غیر از این سخنان رسول(ص) است که چند نمونه آن برای جمع بندی دوباره تکرار می‌شود:

  1. وساطت عثمان از عبداله بن سعد ابن ابی سرح که به واسطه خویشاوندی و دوستی خانوادگی برخلاف گفته پیامبر(ص) این کار را انجام داد و در گرفتن امان برای او چند بار گفته پیامبر را زیر پا گذاشت.
  2. بی حمّیتی بسیاری از یاران که گرد پیامبر(ص) حضور داشتند و امر پیامبر برایشان مهم نبود و در برابر فردی که مرتد بود سکوت کرده و اقدامی نکردند. ابن ابی سرح در خانه اش دو کنیز خواننده و فاحشه داشت و مردم را به خانه خود دعوت می کرد و برای آنها رقص زنان فاحشه را به اجرا می گذاشت. وی همچنین چندین نفر از مسلمانان را نیز اعدام کرده بود و همه مردم این اخبار را می دانستند. هم عثمان و هم همراهان رسول(ص) از این اعمال چشم پوشیدند.[84]

اما وضع از این هم بسیار بدتر بود. به شرح حال پاکسازی مسلمانان و کشتار آنها به دست خالد بن ولید دقّت فرمایید.

کشتار قبیله بنی جُذیمه به دست خالد بن ولید

واقدی می نویسد: که پیامبر(ص) خالد بن ولید را برای دعوت کردن قبیله بنی جُذیمه به همراه سیصد و پنجاه نفر از مسلمانان که از مهاجرین و انصار و قبیله بنی سلیم -که قبیله خود خالد بن ولید بود- فرستاد و به او فرمود: با آنها جنگ نکن و فقط آنها را به سوی اسلام دعوت کن[85] وقتی که خالد بن ولید با قبیله بنی جُذیمه روبرو شد آنها گفتند از چه رو به جنگ ما آمدی؟ اولاً ما همه مسلمانیم. ثانیاً اهل نماز و طاعت هستیم. مسجدها داریم که در آن اذان می گوییم.[86] اما خالد به آنها گفت اسلام بیاورید.آنها گفتند ما همه مسلمانیم. خالد گفت پس اسلحه‌هایتان را به من تحویل دهید. آنها گفتند آیا ما در امان هستیم؟ خالد به همه آنها قول داد که اگر اسلحه‌هایشان را بدهند همگی در امان هستند و همه این کار را کردند. ناگهان خالد دستور داد همه آنها را به زنجیر بکشند. عبد الرحمان بن عوف که معاون خالد بود به او اعتراض کرد، اما خالد نپذیرفت. بعد از دستگیری و به زنجیر کشیدن قوم بنی جُذیمه هر یک از آنها را به یکی از یارانش داد وسحرگاه به یارانش گفت هر کس اسیر دارد او را گردن بزند و اعدام کند. سربازان مهاجر و انصار از این کار خودداری کردند، اما دسته سوم همراه خالد بن ولید که قوم او یعنی بنی سلیم، تمام اسیران خود را سر بریدند. خالد بن ولید به عبد الرحمان بن عوف گفت: این قبیله پدر تو و عموی مرا در جاهلیت کشته اند. الان وقت انتقام است. آن جنگ نامش برزه نام داشت که بنی سلیم شکست خوردند. عبد الرحمان بن عوف به خالد بن ولید گفت: کینه‌های جاهلی را دوباره زنده کردی خدا تو را بکشد. این قوم را در مقابل خون عمویت کشتی و به خدا قسم برای انتقام خون پدر من این کار را نکردی. من قاتل پدرم را به دست خود کشتم و عثمان بن عفان را هم به عنوان شاهد گرفتم و سپس عثمان آن را تأیید کرد. تازه اگر چنین باشد این اتفاق برای دوران جاهلی است. حال تو باید مسلمانان را برای انتقام در جاهلیت بکشی؟ خالد گفت که این‌ها مسلمان نبودند. عبد الرحمان بن عوف گفت:آیا مساجد آنها را نمی بینی؟ چطور می گویی که این‌ها مسلمان نبودند؟[87]

 

تحلیل این واقعه

حال به تحلیل این حمله و کشتار مردم مسلمان بنی جُذیمه می پردازیم:

  1. پیامبر(ص) دستوری برای کشتن این قبیله نداده بود. خالد بن ولید با سرپیچی از دستور پیامبر این کار را کرد.
  2. این قبیله اهل عبادت بودند و نماز و نماز جماعت بر پا می کردند و مسجدها داشتند.
  3. این قبیله همگی اعتراف به مسلمان بودن کردند. اما خالد مسلمان بودن و اقرار آنها به اسلام را نپذیرفت و آنها را مشرک خواند در حالی که دستور پیامبر این بود که هر کس اقرار به مسلمانی کرد بخشیده شده است .خالد بن ولید بعد از آن همه جنایت به خصوص در جنگ بدر که حضرت حمزه به شهادت رسید فقط با اقرار زبان مسلمان شد و در میان مسلمانان آمد. بنابراین خالد  دستور اسلام وحضرت رسول (ص) را زیر پا گذاشت.
  4. انگیزه قتل مسلمانان توسط خالد انتقام کینه ای بود که از قبل داشت نه برای اسلام و حاکمیت آن و خود رسماً به آن اعتراف کرده است. این خلاف دستور پیامبر(ص) و قرآن بود. سخنرانی پیامبر برای مردم مکّه که خالد چند روز پیش شنیده بود تأکید مجدّد بر این امر و دستور خدا بود. خالد بن ولید دستور خدا و قرآن و رسول(ص) را زیر پا گذاشت.
  5. خالد به مسلمانان قبیله بنی جُذیمه تعهد داد که آنها را نمی کشد و پیمان بست و همه مسلمانان شاهد این پیمان وتعهد بودند. اما وقتی آنها تسلیم شدند خلاف پیمان وتعهد عمل کرد و دستور اعدام آنها را داد.
  6. خالد بن ولید دستور اعدام اسیر را داد. در سیرۀ رسول(ص) هیچگاه اسیران اعدام نشدند حتی اگر مشرک بوده باشند. بر خلاف سنّت رسول و دستور خدا اسیران گردنشان زده شد. در حالی که دست بسته بودند سرشان از تنشان جدا شد.
  7. در این کشتار بی رحمانه یاران خالد بن ولید مانند: عثمان، عبد الرحمان بن عوف، عمر بن خطاب و همه ی انصار و مهاجرین لشکر او به او اعتراض کردند که چنین کاری نکند وحتی خودشان اسیران در دست خود را آزاد کردند.[88] اما خالد به سخنان هیچ یک از آنها گوش نکرد وسخنان هیچ یک از آنها را نپذیرفت و فقط حس انتقام وتعصب جاهلی دفاع از قوم وقبیله خودش به دور از رضای خدا، او را به این کار واداشت.

 آیا یک چنین شخصی راحضرت رسول سیف الله لقب داده است؟

تمام منابع اهل سنّت می گویند که پیامبر او را سیف الله لقب داده است. کاملاً بر جعلی بودن و تحریفی بودن این روایت می توان به باور محکم دست یافت. تحریفی که همواره صورت گرفته است.

 

واکنش پیامبر به این کشتار

هم منابع شیعه وهم منابع اهل سنّت تأکید کرده اند که حضرت رسول(ص) به این اقدام خالد واکنش شدیدی نشان داده است .واقدی می گوید چون رفتار خالد بن ولید به گوش پیامبر رسید چنان دستهای خود را به سوی آسمان بلند کرد که سپیدی زیر بغل ایشان دیده شد و فرمود: خدایا من از آنچه خالد کرده به درگاه تو تبری می جویم. چون خالد به حضور آن حضرت رسید بر او خشمگین بود.[89]

پیامبر به حضرت علی(ع) فرمود: به میان افراد باقی مانده از قبیله بنی جُذیمه رفته و تمام خسارات جنگ و دیه و خون بهای همه را پرداخت نماید. حتی قیمت ظرف‌های چوبی را که سگ‌های آن قبیله در آن آب می خوردند و خالد شکسته بود، پرداخت کردند و مقدار اضافه‌تر برای چیزهایی که شمارش نشده به آنها پرداخت سپس دوباره پیامبر ایستاد و دستهایش را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود خدایا تو آگاهی که من از جنایات خالد بیزارم ومن هرگز به او دستور جنگ نداده بودم.[90]حضرت علی(ع) برای جبران خسارات روحی این قبیله نیز مبلغی را به آنها پرداخت که پیامبر(ص) درباره این عمل علی(ع) فرمود: یا علی من این کار شما را با شتران زیاد سرخ مو عوض نمی کنم[91] و فرمود: علی تو رضایت من را به دست آوردی خدا از تو راضی باشد. علی تو راهنمای مسلمانان هستی. سعادتمند کسی است که تو را دوست بدارد و راه تو را در پیش گیرد. بدبخت کسی است که با تو مخالفت کند و از طریق تو منحرف شود.[92]

مثل تو نسبت به من مثل‌هارون است نسبت به موسی جز این که بعد از من پیامبری نیست.[93] ما شاهد هستیم که خالد بن ولید بعد از شهادت حضرت رسول(ص) و خلافت ابوبکر به قبیله خالد بن نویره که همه مسلمان بودند به بهانه ارتداد حمله کرد و مالک بن نویره که مسلمان بود وشیعه علی(ع) بود را به بند کشید و سرش را از تن با تهمت ارتداد جدا کرد و همانجا به زن او که مسلمان بود وشیعه علی(ع) بود تجاوز کرد وکل قبیله را خلع سلاح کرد[94]  و خلیفه به او چیزی نگفت و مأموریت دیگری را به او محول کرد.

خالد بن ولید در این کار:

  1. حرمت حضرت رسول(ص) را از بین برد.
  2. بر خلاف قرآن ودستورات آن نسبت به اسیران عمل کرد.
  3. مسلمانان را قتل عام کرد.
  4. باعث شد تا بسیاری از مردم جسارت این را پیدا کنند تا بر علیه رسول عمل کنند.
  5. به مشرکان تازه مسلمان شده فهماند که مراکز قدرت و تسلیم گیری دیگری وجود دارد که به طوری مستقل عمل می‌کند.

حال سؤالات مهم اینجاست :

  1. چرا پیامبر خالد بن ولید را به جرم کشتن مسلمانان بی گناه و اسیر قصاص نکرد؟
  2. چرا وجه دیه‌ها را از خالد نگرفت؟
  3. اصولاً چرا به یک چنین شخصی که سابقه کشتار مسلمانان را دارد، فرماندهی سپاه را داده است؟
  4. آیا پیامبر(ص) نمی دانست که فرهنگ جاهلی وکینه در دل خالد است؟ چرا او را به جنگ قبیله ای که قبلا با قبیله خالد جنگیده و نزدیکان خالد را کشته بودند فرستاد؟
  5. چرا واکنش پیامبر فقط تبری از خالد بن ولید بود و پرداخت دیه کشته شدگان از بیت المال بوده است؟ ما می دانیم که عملکرد خالد بن ولید در آینده تکرار یک چنین جنایت دیگر درباره مالک بن نویره است. بنابراین متوجه می شویم که مالک از کار خود توبه و استغفار هم نکرده است. اگر هم توبه کرده باشد پایبند به آن نبوده است. به علاوه اگر توبه هم کرده باشد باید جزای اعمالش به او داده می شد که متاسفانه این کار صورت نگرفته است. چرا؟
  6. چرا پیامبر(ص) غزوه بعدی که نبرد حنین است خالد بن ولید را دوباره فرمانده سپاه کرد و قبیله جنایت کار بنی سلیم را که قبیله خود خالد بن ولید بودند، سپاه پیش قراول شدند؟[95] پیامبری که از خالد بن ولید تبری جسته بود چرا دوباره او را به همراه قبیله اش در سپاه مسلمانان قرار داده است؟

درباره غزوه حنین به زودی سخن خواهیم گفت اما اشاره ای بنمائیم که در آن جنگ به محض روبرو شدن سپاه اسلام با دشمنان قبیله‌های هوازن، سپاه پیش قراول بنی سلیم و خالد بن ولید بلافاصله اقدام به فرار نمودند. این فرار آنقدر شدید بود که‌ترس درمیان سپاه اسلام انداخت و مهاجرین وانصار هم به یکباره به جز عده بسیار کمی از میدان جنگ گریختند. واقدی می گوید: عمر نیز از میدان گریخته است.

سؤال اینجاست با چنین‌ترکیبی چرا پیامبر(ص) دوباره فرماندهی سپاه را به خالد بن ولید داد؟

  1. ابن خلدون می گوید: قبل از جنگ حنین پیامبر(ص) مأموریت مهمی به خالد بن ولید داد و آن خراب کردن قصری بود که در آن بت بزرگی نگهداری می شد که قریش و کنانه و دیگران تعظیمش می کردند وعده ای از آن حمایت می کردند که خالد آنها را تار و مار کرد .[96]
  2. پیامبر( ص) چندی بعد از غزوه تبوک خالد بن ولید را به فرماندهی سپاهی گماشت که آنها را روانه منطقه دومة الجندل کرد. خالد توانست به اهداف تعیین شده در آنجا دست یابد. این انتصاب‌ها همه بیانگر این است که رسول خدا(ص) از بعد از جنگ با بنی جذیمه و جنایاتی که خالد بن ولید انجام داد بطور مرتب از وی استفاده می کرده است و این شیوه برخورد پیامبر(ص) با خالد بن ولید ما را مصمم‌تر برای کشف این عملکرد می‌کند.

 

تحلیلی از شرایطی که پیامبر در آن قرار داشت

الف ـ با فتح مکّه وگرایش عده زیادی از مشرکان به اسلام جمعیت مسلمانان به‌شدّت رو به افزایش گذاشت به طوری که ما شاهد هستیم در جنگ با مردم هوازن در جنگ حنین دو هزار نفر از لشکر دوازده هزار نفری سپاه اسلام از جوانان قریش بود که به اسلام پیوسته بودند و ابو سفیان آنها را رهبری می کرد.

ب ـ در اکثر جنگ‌های اخیر نقش حضرت علی(ع) پررنگ بوده است. قدرت او در کشتن دشمنان، پایداری‌هایش در لحظات فشارهای سنگین دشمن، فرار نکردن از میدان نبرد، حمایتش در جنگ‌ها از شخص حضرت رسول(ص)، تأیید‌های مکرر حضرت رسول از حضرت علی(ع)، برتر خواندن و دانستن وی از همه مسلمانان دیگر و دادن پست‌های حساس در مقاطع مختلف و کارزارهای بسیار به حضرت علی(ع) مانند: پرچم داری، جلودرای، فرماندهی، رهبری و ... و نهایتاً تأکید بر امامت وجانشینی او که به دستور خدا بوده صورت می گرفت که این موضوع از همه موارد دیگر در میان بزرگان مهاجر و انصار وقریش و غیر قریش مورد توجه قرار گرفت.

ج ـ از مدتها قبل از فتح مکّه شواهدی از نافرمانی عمومی میان مسلمانان دیده می شد:

  1. ساختن مسجد در برابر مسجد رسول (ص) در مدینه مسجد ضرار.
  2. افطار نکردن روزه در بین راه مکّه. عده ای زیاد از لشکریان بعد از این که پیامبر(ص)روزه خود را افطار کرد و اصرار بر آن نمود که همه افطارکنند، بسیاری حرف رسول(ص) را گوش نکردند و روزه خود را نگه داشتند.
  3. رد دستور پیامبر(ص) در صلح حدیبیه با اینکه قبلاً پیمان و بیعت دوباره زیر درخت رضوان انجام داده بود.
  4. اعتراضات شدید از بسته شدن قرارداد صلح به پیامبر(ص).
  5. تمرّد دسته جمعی از مُحرم شمردن برای حج و نتراشیدن موهای سر.
  6. گوش نکردن به فرمان‌های رسول در جنگ‌ها از جمله عصیان خالد بن ولید در جنگ بنی جذیمه.
  7. ساختن شایعات فراوان برعلیه حضرت رسول(ص) و خانواده اش و زدن تهمت‌های بسیاری به او.
  8. زیر سؤال بردن عدالت پیامبر در تقسیم غنائم بین مسلمانان که در این تقسیم بندی‌ها بعد از جنگ حنین که پیامبر برای تألیف قلوب به ابوسفیان و چند نفر از اعضای خانواده او از مال خود- نه از بیت المال- چیز بیشتری بخشید و آنقدر جنجال به پا شد که انصار مدینه متحداً به حالت قهر و اعتراض در آمدند تا پیامبر(ص) برای آنها سخنرانی کرد وآنها آرام شدند. توطئه‌ها حتی به درون خانه رسول(ص) وارد شده بود که سوره تحریم نازل شد.دو همسرش به او خیانت کرده و سرّ او را فاش کردند.
  9. افراد تندرو مانند ذوالحویضره رهبر آینده خوارج، عدالت حضرت رسول(ص) را زیر سؤال بردند و مردم را بر علیه حضرت رسول(ص) می شوراندند.
  10.  نقشه‌ترور حضرت رسول در چندین نوبت که قرآن یکی از آنها را گزارش کرده است. اتحاد دوازده نفر برای رم دادن شتر پیامبر در لبه پرتگاه کوه در جنگ تبوک که به آن خواهیم پرداخت.
  11.  فرار دسته جمعی از جبهه‌های جنگ به شکل فاجعه آمیز که در جنگ حنین از سپاه دوازده هزار نفری  فقط چندین نفر کنار پیامبر ایستادند و بقیه گریختند، حتی عمر -که به زودی درباره او سخن خواهیم گفت- و اگر فداکاری حضرت علی(ع) و آن چند نفر نبود مشکلاًت پیامبر بسیار جدی می شد. خداوند لشکر ملائک را در آن تنهایی رسول به یاریش فرستاد.
  12.  پیدایش میل به دنیا خواهی و زیاده خواهی، دوست داشتن کنیز و برده و غنیمت باغ، زمین، اسب، زره و شمشیر، شهوت و ... در بین مسلمانان که برای کسب بیشتر آن پیامبر را تحت فشار قرار می دادند یا او را رها می کردند.
  13.  حفظ ارزشها و فرهنگ جاهلی از جمله برتری نژادی وخانوادگی و قبیله ای این بار با ظاهر اسلام که همین انگیزه کشتار قبیله خذیمه توسط خالد بن ولید شد.
  14.  پارتی بازی و خانواده سالاریِ به مراتب بالاتر از خدا دوستی و حق دوستی مانند وساطت‌های زیادی که مسلمانان برای افراد گناهکار و مشرک قوم خود می کردند و توقع داشتند که پیامبر(ص) بپذیرد مانند وساطت عثمان از فردی که پیامبر(ص) او را لعنت کرده بود وخواهان کشتن او بود.
  15.  سکوت و بی تفاوتی نسبت به بی عدالتی وحق گریزی‌های خلافکاران و فقط نگاه کردن به حوادث.
  16.  حمایت شدید هر قبیله از رهبران خود و بی توجهی به توصیه‌های رسول(ص) در حمایت از افراد برگزیده و دهها مطلب دیگر بخشی از فضایی  بود که پیامبر اکرم(ص) به همراه گروه کمی از مؤمنان وفادار به او در آن به سر  می بردند. لازم به یاد آوری است که در سال آخر دیگر عبداله ابن ابی سلول رهبر منافقان مدینه از دنیا رفته بود  و بخش وسیعی از کانون مخالفان منافق نیز فروریخته بود و اکثر موارد فوق بوسیله منافقان دیگر که از میان مسلمانان پدید آمده بودند  ایجاد گردیده است. مسلمانانی که نفوذ آنها تا نزدیکترین یاران پیامبر(ص) سرایت کرده بود. به زبانی دیگر بسیاری از یاران نزدیک پیامبر(ص) به دسته منافقین پیوسته بودند و توان همراهی با رسول(ص) را از دست دادند. نه تنها او را رها کردند بلکه از دشمنان او گردیدند که عملکرد آنها چندی بعد به صورت علنی و آشکار قابل مشاهده گردید.

به نظر ما پیامبر اکرم(ص) با مظلومیتی شدید در مسیر تدریجی یک کودتای عنوان نشده قرار گرفته بودند و به طور مرموز ودر سکوت، این کودتا گسترده می شد و به تدریج محدوده اختیارات رسول(ص) را تنگ و تنگ‌تر کرد. دشمنان درون خانه و بیرون خانه درمیان نزدیکان در مدینه، در مکّه، در میان قبائل و ... سعی می کردند که مدیریت را از دست حضرت رسول(ص)، مظلومِ اسلام خارج نمایند. سخنان ودستورات او را کنار بگذارند و سخنان او را بی اهمیت جلوه دهند. در ماه‌های آخر عمر پیامبر این کارها به اوج خود رسید که به زودی درباره آن سخن خواهیم گفت. اگر پیامبر(ص) می خواست به طور علنی در مقابل آنها بایستد آنها مجبور می شدند که از ایمان خود خارج شوند و به طور عمومی و علنی پیامبر(ص) را حذف کنند  که در این صورت موارد ذیل پدید می آمد:

الف ـ رسالت پیامبر به پایان نمی رسید و اسلام نیمه کاره رها می شد وآنچه باقی می ماند باعث گمراهی و نابودی جمعیت جهان در تاریخ می گردید و شیطان پیروز می شد.

ب ـ امامت قطع می شد. ما می دانیم که یکی از نگرانی‌های حضرت رسول(ص) بیان علنی امامت علی(ع) برای جمعیت زیاد مسلمان و نسل‌های تازه به میدان آمده بود تا اینکه خداوند به او فرمان داد: « بلغ ما انزل الیک من ربک »[97] آنچه را که به تو ابلاغ کردیم بگو وگرنه اسلام ناقص می ماند وقتی در غدیر خم علی(ع) به عنوان جانشین برگزیده شد خدا فرمود که امروز دین شما را کامل کردم.

ج ـ در خطر بودن مال و جان و ناموس مؤمنان که به دست جماعت عظیم منافقان  می افتاد و آنها را به فجیع‌ترین حالت کشتار و تجاوز می کردند. کاری که با کشتن حضرت زهرا(س) و دو فرزند او انجام دادند و فاجعه ی عاشورای سال 61 هجری بیانگر همین نگرانی حضرت رسول اکرم(ص) است.

د ـ اسلام طور دیگری مطرح می‌شود. دینی پدید می آمد که دیگر هیچ مؤمنی امکان هدایت به دست نمی آورد. همان کاری که در حق دین موسی(ع) و عیسی(ع) شد و مجموعه این شرایط که سخن از آنها به میان آمد رسول را مجبور می ساخت که در برابر این کودتای سفید و گسترده و خطرناک با شیوه‌های خاصی عمل نماید تا کار خود را به سرانجام برساند. یکی از این شیوه‌ها سکوت دربرابر خالد بن ولید جنایتکار و دست کشیدن از تنبیه او بود که در به رسوا و نفرین کردن او بسنده کرد. خالد و بسیاری از جنایتکاران دیگر که با وی متحد بودند منتظر فرصت کوچکی بودند که پیامبر(ص) و خانواده و یاران کم  او را قتل عام کنند.

این تنها تحلیلی است که می توانیم قبول نماییم و راه دیگری جز باور این تحلیل وجود ندارد و ما در این راه اکنون باید به دنبال پیدا کردن منافقان وخائنان و یاران وقبیله‌های آنها باشیم و پرده ضخیمی که دروغ‌ها و جعلیات وتحریفات درباره شخصیت منافقانه آنها پدید آمده است را پاره نماییم. عملکرد این گروه خبیث که اکثریت جمعیت حجاز از آنها دفاع می کردند بعد از شهادت حضرت رسول(ص)بسیار آشکار‌تر می‌گردد و جنایت هولناکی که آنها به مدت بیست و پنج سال انجام دادند حکایت از بی رحمی و قساوت فراوان آنها دارد.  اتحاد یکپارچه آنها در آخرین سالهای عمر پیامبر موجب شد که عملاً انجام هر گونه اختیار و تصمیم گیری از حضرت رسول(ص)سلب شود. دیگر پیامبر صاحب هیچ قدرت و آزادی در رأی خود نبود و منافقان آنچه می خواستند کردند و حکومت را دوباره از مومنان پس گرفته و این بار در لباس دین به قدرت رسیدند. و در تنهایی رسول(ص) به جز نفرین وآه کار دیگری از وی بر نمی آمد.

 

 

سوره تحریم 

اکنون به بررسی سوره تحریم رسیدیم. در این سوره از چند غم بزرگی حضرت رسول(ص) در سال‌های آخر عمر پرده‌برداری شده و قرآن کریم بر رنجی که ایشان می‌برده است تأکید کرده است.

این سوره از سوره‌های مدنی است که بنابر روایت راویانِ سیر نزولی سوره‌های قرآن،  یکصد و هشتمین سوره ای است که بر پیامبر اکرم(ص) وحی شده است این سوره در میان سوره‌هایی مثل منافقین، مجادله، حجرات، تحریم و جمعه نازل شده که به ‌ترتیب پشت سر هم می باشد که بین این سوره‌ها مطالب مشترک وجود دارد که همه بیانگر رنج‌هایی است که حضرت رسول(ص) در آن ایّام تحمل می نمود. 

در زیر به بعضی از این مطالب اشاره می‌شود:

  1. حکم خدا که دربارۀ نجوی که منع شده بود شکسته می‌شود.  به منظور گناه و تعدی و سرپیچی از پیامبر(ص) توسط مؤمنان (ظاهری) در حضور او، با نجوی و در گوشی صحبت می‌کنند.[98] سلام و تحیّت را به شیوه‌ای که خدا و رسول(ص) می گفتند‌ترک می‌کنند و به سبک بی‌ادبانه خود به هم سلام می دهند.[99]
  2.  خدا به آنها وعدۀ عذاب می‌دهد. ولی آنها در دل‌های خود می‌گویند پس چرا خدا ما را عذاب نکرد؟ که به این وسیله سخن پیغمبر(ص) را دروغ می‌انگارند.[100]
  3.  مؤمنان نجوایشان به قصد نافرمانی علنی از پیامبر است و توطئه‌ها در کار است.[101]
  4.  این نجوا و توطئه‌ها و نافرمانی‌ها از حضرت رسول(ص)، به وسیله شیطان به آنها القا و وحی می‌شود.[102]
  5.  مساجد را در اختیار خود می گیرند و جای دیگران را اشغال می‌کنند و وقتی از آنها خواسته می‌شود که برخیزند گوش نمی‌کنند. محل‌های نشستن خود را نشان شأن و درجه خود می‌دانند.[103]
  6.  با باندها و قوم‌هایی که مورد خشم خدا هستند رابطه دوستی بر قرار کرده اند.[104]
  7.  این باند‌ها و افراد و قبیله‌ها و قوم‌ها با مؤمنین نیستند ولی به دروغ می گویند که با آنها هستند.[105]
  8.  شیطان بر آنها چیره شده است. خدا را از یادشان برده و آنها حزب شیطان هستند.[106]
  9.  آنهایی که با خدا و رسول(ص) دشمنی می کنند ذلیل و پست هستند.[107]
  10.  نزد پیامبر(ص) می‌آیند و می‌گویند ما با شما هستیم اما دروغ می‌گویند، با رسول(ص) نیستند و خدا گواهی  می‌دهد آنها منافقین هستند.[108]
  11.  سوگند‌های دروغ خود را سپر خود کرده‌اند تا چهره دشمنی آنها مشخص نشود.[109]
  12.  این دسته مؤمنانی هستند که از ایمان خارج شده‌اندو دل‌هایشان را خدا مهر زده است.[110]
  13.  ظاهری تعجب انگیز در دفاع دارند ولی از درون پوک و خشک شده اند. هر فریاد اصلاح طلبانه را علیه خود می دانند. آنها دشمنند  ای رسول(ص) از آنها دوری کن. خدا بکشد آنها را که به انحراف رفته اند.[111]
  14.  از روی تکبّر حتی استغفار پیامبر(ص) در حق خودشان را قبول نمی‌کنند.[112]
  15.  آنها فاسق هستند چه پیامبر(ص) برای آنها استغفار کند و چه نکند آمرزیده نمی شوند.[113]
  16.  قصد اخراج مؤمنان(واقعی) از مدینه را دارند.[114]
  17.   اموال و فرزندانشان آنها را از یاد خدا غافل  می‌کند.[115]
  18.  صدایشان را بلندتر از صدای رسول(ص) می‌کنند. بی ادبانه از پشت دیوار او را صدا می زنند. در کارها از رسول پیشی می‌گیرند و حرمت او را رعایت نمی‌کنند.[116]
  19.  وقتی فاسقی خبری برای آنها می آورد  قبول می‌کنند و خدا این کار را نهی می نماید.[117]
  20.  بدون تحقیق، حرف شایعه‌کنندگان را می‌پذیرند.[118]
  21.  دوست دارند که پیامبر(ص) از نظر آنها اطاعت کند و کفر و پلیدی و عصیان بر آن‌ها حاکم است.[119]
  22.  قومیت و نژاد یکدیگر را مسخره می کنند.[120]
  23.  مسخره کردن تا درون خانواده‌ها و زنان نیز راه یافته است. لذا قرآن می‌فرماید: نباید هیچ زنی زن دیگر را مسخره کند و از یکدیگر عیب بگیرند و لقب‌های زشت به هم بزنند.[121]
  24.  ظنّ و گمان و قضاوت و پیش‌داوری انجام می‌دهند که گناهی بزرگ است.[122]
  25.   جاسوسی از یکدیگر می‌کنند.[123]
  26.  برای مسلمان شدنشان بر پیامبر(ص) منّت می‌گذارند.[124]
  27.  چون سرگرمی و لهو و لعب ببینند یا داد و ستدی را بخواهند انجام دهند، ای رسول تو را در حالی که به نماز ایستاده ای‌ترک می‌کنند(ترکوک قائما ) و به سوی لهو و خرید و فروش خود می‌روند[125]. در روایت آمده است که در نماز جمعه حضرت رسول(ص) با رفتن جماعت نمازگزار به سوی لهو و لعب و خرید و فروش، فقط ۱۲ نفر در صف نماز جمعه باقی ماندند که پیامبر فرمود: اگر آن ۱۲ نفرهم می‌رفتند از آسمان سنگ می بارید.

 کاملاً از محتوای این سوره‌ها و سوره‌های دیگری که از این تاریخ به بعد نازل شده مشخص می‌شود که پیامبر اکرم(ص) در انزوای سیاسی و اجتماعی است و مورد هجوم و بی‌توجهی قرار گرفته است و غم‌انگیزتر اینجاست که منشاء این هجوم از درون خود مسلمانان است.

اکنون به طور خاص‌تر به بررسی سوره تحریم می پردازیم. از طریق تعمّق در این سوره است که مشخص می شود فروپاشی ایمان و طغیان و عصیان مؤمنان تا چه حد گسترش یافته و پیامبر در سال‌های آخر عمر خود شاهد چه رنجها و غم‌هایی بوده است. ما درمی یابیم که خیانت و فروپاشی ایمان در میان خانه و زنان خود پیامبر نیز رسوخ کرده است .

به‌ترجمه سوره تحریم که از استاد علامه طباطبایی می باشد توجه کنید:

به نام خداوند بخشنده و مهربان ای پیامبر چرا به منظور خوشدل ساختن همسرانت حرام می کنی آنچه را که خدا برایت حلال کرده است؟ و خدا آمرزنده و رحیم است(1) خداوند راه چاره شکستن سوگند را برای شما بیان کرد و خدا سرپرست شما و او دانا و حکیم است (2) و چون پیامبر مطالبی سرّی  به بعضی از همسران خود گفت و همسر نامبرده آن سرّ را فاش  ساخت و خدا پیامبر خود را از این افشاگری همسرش خبر داد و پیامبر گوشه‌ای از این خیانت را به وی اعلام داشته و از همه جزئیات آن خودداری کرد وقتی که به او فرمود تو چنین کرده ای  پرسید چه کسی  از این عمل من به تو خبر داد  فرمود: خدای علیم به من خبر داد(3) و شما دو زن اگر به سوی خدا توبه کنید( امید است خدا دل‌هایتان را از انحراف به استقامّت برگرداند) چون دل‌های شما منحرف گشته است و اگر همچنان علیه پیامبر دست به دست هم بدهید بدانید که خداوند مولای او و جبرئیل و مؤمنان صالح و ملائکه هم پشتیبان او بعد از خدایند (4) امید است پروردگار او اگر او شما را طلاق دهد همسرانی بهتر از شما روزی اش کند همسرانی به جای شما که مسلمان، مؤمن، ملازم بندگی و خشوع، تائب و عابد و صائم باشند که یا بیوه باشند و باکره ای (5) ‌هان ای کسانی که ایمان آورده‌اید خود و اهل خود را از آتشی که آتش گیرانه اش مردم و سنگ‌ها است حفظ کنید. آتشی که فرشتگان غلاظ  و شداد موکل بر آنند فرشتگانی که هرگز خدا را در آنچه دستورشان   می‌دهد نافرمانی ننموده بلکه هر چه می‌گویند عمل می‌کنند (6)

 ای کسانی کفر ورزیدید امروز دیگر معذرت نخواهید برای این که کیفر شما جز آنچه می کردید چیز دیگری نیست(7).

ای کسانی که ایمان آورده اید به سوی خدا توبه کنید توبه ای خالص  شاید پروردگارتان گناهانتان را بپوشانید . در جنّاتی داخلتان کند که نهرها از زیر درختانش روان است در روزی که خدا و نبی و مؤمنین همراه او را خوار نمی‌سازد نورشان جلوتر از خودشان در حرکت است از جلو و از طرف راست حرکت می‌کند می‌گویند پروردگارا نور ما را تمام کن و ما را بیامرز که تو بر هر چیزی توانایی(8) ای پیامبر با کفّار و منافقین جهاد کن و بر آنان سخت بگیر و خشونت به خرج ده و جایگاه ایشان در جهنم است که چه بد بازگشتگاهی است(9) خدای تعالی برای کسانی که کافر شده اند مثلی زده و آن همسر نوح و همسر لوط است که در تحت فرمان دو نفر از بندگان صالح بودند و این دو زن به آن دو بندۀ صالح  خیانت کردند و همسریشان با پیامبران هیچ سودی برایشان نکرد و از عذاب خدا جلوگیری نشد و به ایشان گفته داخل آتش شوید همان طور که بیگانگانِ با انبیاء داخل می شوند(10) و نیز خداوند تعالی  برای کسانی که ایمان آوردند مثلی  می‌زند و آن داستان همسر فرعون است که گفت پروردگارا نزد خودت برایم خانه ای در بهشت بنا کن و مرا از فرعون و عمل او نجات بده و از مردم ستمکار برهان(۱۱) و داستان مریم دختر عمران است که بانویی  پاک بود و ما در او روح خود را دمیدیم و او کلمات پروردگار خود و کتب او را تصدیق کرد و از خاشعان بود.(12)

تقسیم بندی اخبار آیات:

  1. پیامبر چیزی را بر خود حرام کرده است .
  2. این چیزی که پیامبر بر خود حرام کرده برای رضایت وخوشدل شدن همسران خود است.
  3. آنچه که پیامبر بر خود حرام کرده حلال بوده است.
  4.  خداوند راه شکستن سوگندی که پیامبر خورده به او تذکّر می‌دهد.
  5. پیامبر سرّی را به یکی از همسران خود گفته است.
  6.  همسر نامبرده آن سرّ را فاش کرده است.
  7.  خداوند پیامبر را از افشاگری سرّش توسط آن همسر آگاه می‌کند .
  8.  گوشه ای از این خیانت را برایش بازگو می‌کند و جزئیات را نمی گوید.
  9. آن زن می پرسد چه شخصی به تو گفت؟ پیامبر می فرماید خدای علیم و خبیر به من خبر داده است.
  10.  خداوند فرمان توبه به آن دو زن می‌دهد. هم به سرّ افشاء کننده و هم به سرّ شنونده.
  11.  آن دو زن دارای دلهای منحرف بودند.
  12.  علیه پیامبر با هم همدست و پشتیبان یکدیگر بودند.
  13.  خداوند خود، جبرئیل، مؤمنین صالح، ملائکه را پشتیبان او معرفی می‌کند.
  14.  یعنی در این موضوع خیانت، خداوند و همه هستی او از عرش تا فرش از پیامبر دفاع می‌کنند .
  15.  اگر پیامبر(ص) این همسران را طلاق می داد خداوند بهتر از آنها به پیامبر(ص) برمی گرداند.
  16.  زنانی که مسلمان، مؤمن، ملازم بندگی، اهل خشوع، توبه کننده، عابد، روزه دار، بیوه یا باکره(آیا آن دو زن این صفات را نداشتند یا داشتند و از از دست داده بودند؟).
  17.  خداوند مؤمنان را از خطر افتادن به جهنم می‌ترساند. ( یعنی امکان سقوط آن دو زن به جهنم وجود دارد) 
  18.  درجهنم با فرشتگانی که به‌شدّت با آنها برخورد می‌کنند روبرو می‌شوند.
  19.  در جهنم عذر خواهی کافران پذیرفته نمی‌شود.
  20.  توبه نصوح را خداوند به خطا کاران پیشنهاد می‌کند تا آنها را وارد بهشت نماید.
  21.  نور مؤمنان در قیامت به وسیله دعایی که از خداوند در خواست می کنند کامل می‌شود.
  22.  خداوند به پیامبر(ص) دستور جهاد با کفّار و منافقین را  می‌دهد و سختگیری و خشونت را نسبت به آنها توصیه می‌کند.
  23.  خداوند برای کافران مثال می‌زند همسر نوح و همسر لوط را که با وجود نزدیک بودن به آن دو پیامبر صالح خیانت کردند و همسری آنها با پیامبر(ص) هیچ سودی برایشان نداشت و به جهنم رفتند.
  24.  خداوند برای مؤمنان مثال می‌زند که حضرت آسیه(س) وحضرت مریم(س) را که اولی در دربار فرعون زیست ولی به بهشت رفت و دومی بانوی پاک بود که روح خدا در او دمیده شده بود و از خاشعان بود و هر دو به بهشت رفتند.

 

نتایج حاصله از آیات:

الف ـ دو زن از همسران پیامبر(ص) با یکدیگر همدست شدند و از هم حمایت می کردند علیه حضرت رسول(ص) توطئه کردند.

ب ـ یکی از آن دو زن پیامبر(ص) را تحت فشار شدید قرار داد تا اینکه پیامبر آن کار حلال را بر خود حرام کرد.

ج ـ پیامبر(ص) به همان زن سرّ مهمی را گفت و از او خواست آن را به کسی نگوید ولی او آن سرّ را فاش کرد و عده‌ای آن را فهمیدند.

د ـ آن سرّ آنقدر اهمیت داشت که موقعیت حضرت رسول(ص) و یاران باوفایش را به خطر جدی انداخت.

ه ـ خداوند به پیامبر(ص) اطمینان داد که  از عرش تا فرش خودش و جبرئیل و همه ملائک و مؤمنان صالح از پیامبر دفاع می کنند.

 و ـ  علّت پستی آن دو زن انحراف قلبی آن‌ها از ایمان بود و به پیامبر و همسرشان خیانت کردند و سخنان او را باور نمی‌کردند و قبول نداشتند به طوری که از پیامبر خواستند بگوید چه کسی به او خبر داده است در حقیقت به دو گناه مبتلا شدند به پیامبر(ص) و سخنان او دیگر اهمیت ‌نمی‌دادند. به همسر خود که اطاعت از او واجب است خیانت کردند و سرّ او را فاش کرده و به حرفش گوش ندادند.

ز ـ خدا از همه آنها توبه می‌خواهد و وعدۀ جهنم به آنها داده می‌شود و تأکید می‌گردد که رابطه خویشاوندی و زن رسول(ص) بودن دلیل بر نرفتن آن‌ها به جهنم نخواهد بود. با دو مثالی که قرآن از زن لوط(ع) و زن نوح(ع) می زند بر این امر تکیه   می‌کند و با بیان حال همسر فرعون که در میان کفر و شرک زندگی می کرد ولی با ایمان ماند و به بهشت رفت و حضرت مریم که روح خدا در او دمیده شد و خاشع بود بهشت و آرامش آن برایشان فراهم گردید بر این مهم تأکید می‌نماید.

خلاصۀ نتایج:

دو زن پیامبر(ص)، به او خیانت کرده و او را وادار به سوگند برای عدم استفاده از حلال می کنند. سرّ او را می‌شنوند، در برابر تعهدی که داشتند آن را فاش نکنند به رسول(ص) خیانت می‌کنند و سرّ را افشاء می‌کنند. آنها قلب‌های مریض و سیاه داشتند و دیگر سخنان پیامبر(ص) را باور نمی‌کردند و این فاش کردن سرّتوسط آنها خطر جدّی برای رسول(ص) و مؤمنان ایجاد کرد که خداوند به کمک همه ملکوت و مؤمنان به دفاع از او وعده داده و به آن دو زن نیز در صورت عدم توبه وعده جهنم داده شد.

آن دو زن چه کسانی بودند؟ 

  1. در روایات اهل سنّت.

همه مفسّران و صاحبان مسند و صحاح و سیره اعلام کرده اند که این سوره دربارۀ عایشه دختر ابوبکر و حفصه دختر عمر نازل شد است:

الف : صحیح بخاری.[126]

ب :  صحیح مسلم.[127]

ج: مسند طیالسی.[128]

د: سنن نسایی.[129]

ه: صحیح‌ترمذی.[130]

و: ابن سعد در طبقات.[131]

ز:  تفسیر قرطبی.[132]

ح: کنزالعمال.[133]

    ط: مستدرک حاکم.[134]

    ی: زمخشری در تفسیر کشاف.[135]

    ک: طبری در تفسیر طبری.[136]

    ل: تفسیر سیوطی.[137]

    م: تفسیر قرطبی. ج ۱۸، ص ۱۷۸.

  1. در روایات و کتب تفسیری شیعه

الف : تفسیر قمی.[138]

ب: تفسیر مجمع البیان طبرسی.[139]

ج: المیزان.[140]

همچنین در تفسیرهای نمونه، تسنیم، نور و ... در ذیل تفسیر سوره فوق بر حفصه  و عایشه تأکید شده است و در اکثر کتب روایی مانند کافی ، بحارالانوار و ...  بر این موضوع صحّه گذاشته شده است.

در حیات القلوب مجلسی یک باب کامل در رابطه با حفصه و عایشه و روایات زیادی که از ائمه اطهار درباره آنان آمده است نقل کرده است.[141]

 

موضوع تحریم

در تفاسیر و روایات شیعه و سنّی دو موضوع مطرح شده است:

  1. حفصه و عایشه با هم همدست شدند تا حضرت رسول را از رفتن به خانه یکی از همسران خود دور کنند. لذا به پیامبر(ص) گفتند دهنت بو می‌دهد و چون پیامبر(ص) مخلوطی از عسل با نوعی گیاه را خورده بود قسم خورد که دیگر این عسل را نمی خورد.
  2. پیامبر(ص) هرگاه به خانه همسرانش می‌رفت همراه خود ماریه را که ام ولد و همسرش بود را به همراه می برد. ابراهیم فرزند حضرت رسول(ص) از وی به دنیا آمده بود. ماریه در کنارش می آمد تا به او خدمت کند. روزی با ماریه به خانه حفصه رفتند و حفضه از خانه بیرون رفت و پیامبر با زن خود ماریه خلوت کرد که حفصه به‌شدّت عصبانی شد و به پیامبر(ص) شماتت کرد و سرش فریاد کشید و بد اخلاقی زیادی نمود که پیامبر برای آنکه عصبانیت او را فروکش دهد به او گفت که دیگر با ماریه نخواهم بود.

در هر صورت چه عسل و چه ماریه عامل سوگند رسول(ص) بر‌ترک آن باشد خداوند او را از این کارنهی کرده و آن عمل را که رسول انجام داده است را حلال دانسته و نظر زن تندگو را رد کرده است.

 

تحلیلی عقلانی درباره موضوع قسم پیامبر

همانطور که گفته شد دو روایت در این باره نقل قول شده عسل مخلوط  با مغافیر که بوی خاصی داشته و دیگر رابطه حلال بین پیامبر و ماریه همسرش. مسلما" موضوع عسل نمی تواند صحیح باشد چرا که اولاً خود پیامبر بر اساس آیات قرآنی که خودش از وحی گرفته است می‌دانسته که حلال خداوند را نمی‌تواند حرام کند و یکی از دستورات قرآن هم این است که چه کسی گفته آنچه را که حلال است بر خود حرام کنید ادامه آیات که خدا و رسول و ملائک و جبرئیل و مؤمنان را به کمک حضرت رسول می‌آورد و به هیچ وجه با این موضوع عسل هماهنگی ندارد که عرش و فرش بیایند از رسول برای خوردن عسل دفاع کنند! و لجبازی آن دو زن این در موضوع حتی درخور آیه نازل شدن هم نیست چه برسد که یک لشکر از ملکوت و ناسوت به کمک بیایند .

موضوع دوم که ماریه است دلیل اصلی ماجرا است به دلایل زیر:

  1. حسودی شدید عایشه و حفصه که ده‌ها روایت از خود علمای اهل سنّت بر حسودی آنها وجود دارد و بخش زیادی را در موضوعات قبلی نقل نموده ایم.
  2.  شخصیت این دو زن، که خداوند در همین سوره آنان را دارای قلبهای مهر خورده خطاب کرد و نیازمند توبه نصوح کردن دانسته است.
  3. پرده دری و خشونت و هتاکی عایشه وحفصه که بعد از بودن حضرت با همسرش ماریه علیه پیامبر(ص) انجام می‌دهند و او را به‌شدّت شماتت می‌کنند تا جایی که پیامبر قسم بخورد که کنار ماریه نخواهد رفت. این پرده دری و توهین به حضرت نشان از سرپیچی کامل از همسر خود که پیامبر خدا هم هست می باشد.
  4.  به نظر می‌رسد که این سرکشی و حسادت و توهین و افترا و فشار به پیامبر(ص) باعث شده که پیامبر به حفصه بگوید که بعد از من پدر عایشه و سپس پدر تو یعنی ابوبکر و عمر همین اعمال را بر علیه حضرت علی(ع) و توصیه‌های من انجام خواهند داد و این را به عنوان  سرّ به تو می‌گویم و آن را برای کسی فاش نکنید. که حفصه به عایشه و سپس  هر دو با عمر و ابوبکر این سرّ را مطرح می‌کنند.
  5. دلیل بر این تحلیل آن است که توطئۀ بزرگ از سوی مخالفان حضرت علی(ع) آغاز شده بود تا او را از جانشینی حضرت خلع کنند و خداوند با آیه بسیار  قدرتمند خود ملکوت و مؤمنان و ...  را در یاری رسانیدن به هدف رسول( ص) به صحنه می کشد. تنها یک چنین عمل زشت و بزرگ می تواند یک چنین تهدیدی را از سوی خدا به همراه داشته باشد و خداوند به همه بگوید ما از خط رسول و ائمه با همه هستی خود دفاع کرده و مخالفان سیاه دل را به جهنم خواهیم فرستاد.

 

روایات در این زمینه

علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خود و عیاشی نیز در تفسیرش روایت کرده اند که رازی را که پیامبر به آن زن حفصه گفت این بود که فرمود ابوبکر بعد از من به جور خلیفه خواهد شد و بعد از او پدر تو. پس حفصه در همان روز این خبر را به عایشه رسانید و عایشه پدر خود  ابوبکر را به آن راز مطلع گردانید. پس ابوبکر به نزد عمر آمد و گفت: عایشه از حفصه خبری نقل  می‌کند و من اعتمادی برقول او ندارم. تو از حفصه سوال نما که آن خبر راست است یا نه. پس عمر به نزد حفصه آمد و گفت: این خبر چه خبر است که عایشه از تو نقل می‌کند ؟ حفصه در ابتدای حال منکر شد و گفت: من به او سخنی نگفتم عمر گفت : اگر این سخن راست است از ما مخفی مدار تا آنکه ما بیشتر در کار خود تدبیری بکنیم چون حفصه این را شنید گفت: بلی رسول‌الله(ص) چنین گفت پس آن دو مرد و دو زن با یکدیگر اتفاق کردند که آن جناب را به زهر شهید کنند.[142]

این روایت را بسیاری از مفسّرین اهل سنّت تأیید کرده اند به غیر از  جمله آخر که اتّفاق کردند آن جناب را به زهر شهید کنند. به نظر زمخشری مفسر اهل سنّت در تفسیر کشّاف در این زمینه توجه فرمائید. وی می‌نویسد مراد از "بعضی از همسران"، حفصه است و از "حدیث" سخنی است که رسول خدا(ص) با او به راز گفت. حکایت ماریه و امامت شیخین است و حفصه آن را به عایشه فاش کرد. جبرئیل آن افشا شدن راز را به پیامبر(ص) اطلاع داد و از زبان جبرئیل همگان آگاه شدند. بعضی از مفسّرین گفته اند خداوند متعال آشکارا  پیامبر اکرم(ص) را از آن سخن گفتن آگاه ساخت و ... پیامبر(ص) به حفصه گفت :به تو نگفته بودم که این راز را نهفته بدار؟ حفصه گفت: سوگند به ذاتی که تو را به راستی فرستاد نتوانستم از شادی درباره این امر که خدا پدرش را به آن ویژه ساخته از خود خویشتن داری کنم.[143]

زمخشری عتاب آیه ۴ را متوجه حفصه و عایشه می داند[144] او حتی تأیید  می‌کند که در برابر اتحادی که آن دو با هم بر علیه حضرت رسول(ص) انجام می دهند خداوند و ملائک ... از رسولش دفاع خواهد کرد.[145]

 

بسیار خوب. سوال اینجاست:

  1. اگر حفصه و عایشه به قدرت رسیدن پدرانشان را به دیگران گفتند این راز محسوب نمی‌شود چرا که به زودی همه می فهمیدند که آن دو به حکومت می رسند.
  2.  اگر پیامبر(ص) برای خود جانشین تعیین کرده بود که حتما از طرف خدا بوده چرا آن را علنی نگفته است ؟ و آن را به عنوان سرّ و راز در درون خود حفظ کرده است آیا این تخطی حضرت رسول(ص) از فرمان خدا نیست؟
  3. اگر خداوند او را به عنوان جانشین معرفی نکرده  بنابراین همانطور که در احادیث شیعه است می بایستی به زور و جور این کار انجام بشود و این آگاهی ای بود  به رسول(ص) که از طرف خداوند به او داده شده بود.
  4. و این همان چیزی است که خداوند را به کمک پیامبر(ص) به همراه جبرئیل و ملائک و مؤمنان می آورد تا اسلام به دست کسانی که خدا از آنها راضی نیست به مردم ارائه نگردد و اسلام علی(ع) و محمّد(ص)را برقرار نماید و به دست همه مسلمانان در عرض زمین و طول زمان برساند.
  5.  همانطور که قبلاً گفته شد و همه علمای شیعه و سنّی و دیگر فرق اسلامی آن را تأیید کرده اند، در سوره اسراء در رویایی پیامبر دید که از منبرش بوزینگان بالا می‌روند[146] و همه گواهی دادند که ظالمان و حاکمان جانشین رسول(ص) خواهند گردید.

بنابراین تعبیر آن خواب همان حکومتی است که قرار است بعد از رسول(ص) برقرار گردد و اکنون در سال‌های آخر عمر پیامبر مصداق‌های آن مشخص شده‌اند و این سری بود که پیامبر نمی خواست آشکار شود اما خدا از آشکار کردن آن توسط حفصه و عایشه به رسول(ص) و به همه این خبر را داد .

  1.  پیامبر(ص) در غدیر خم که مورد تأیید تمام علمای اهل سنّت است امام علی(ع) را جانشین خود معرفی کرده است.[147] بنابراین جانشینی که باید به جای رسول حکومت می‌کرد و خلیفه خدا می شد علی(ع)بود که به ظلم و جور از آنچه را که خدا برایش تکلیف کرده بود کنار زده شد. بنابراین  غدیرخم نیز اثبات  می‌کند که پیامبر(ص) بشارتی برای عمر و ابوبکر نداشته است.
  2.  سیاق آیات نشان  می‌دهد که آن دو مورد تأیید خداوند نیستند و با مثالی که خداوند درباره حضرت مریم و حضرت آسیه می‌زند و آنها را به عنوان زنان صالح معرفی  می‌کند و در کنار آن زن لوط و زن نوح که همسران و پیامبرانشان را به کفّار فروختند را مثال می آورد. در قرآن درباره زن لوط آمده است که گزارش مهمانان حضرت لوط(ع) را به هم جنس بازان کافر  می‌دهد تا به آنها تعرض کنند و در روایات آمده است که زن نوح اخبار سرّی حضرت نوح(ع) را بین مشرکین پخش می کرد و از طرفی وعده عذاب جهنم و قلب سیاه و مهر شده که برای این دو زن هست ثابت  می‌کند که بشارتی خداوند برای آنها در نظر نگرفته است.

 

دیدن جبرئیل توسط عایشه که در کتاب‌های اهل سنّت وجود دارد:

  1. عایشه اعلام  می‌کند که من جبرئیل را از روزنه در وقتی که با پیامبر(ص) سخن می گفت می دیدم.[148]
  2.  عایشه گفت: من جبرئیل را نزد رسول(ص) دیدم در حالی که غبار روی دندانهای جبرئیل نشسته بود.[149] از این دست روایات زیاد است که در کتب مختلف آمده است.[150]
  3.  عایشه حتی گفته است که جبرئیل به او سلام می رسانده است.[151]

 

 روایاتی که در تخریب شخصیت پیامبر(ص) به کار رفته است

  1. در صحیح مسلم روایت است که عایشه گفت من در حال عادت ماهیانه  می نوشیدم و آن را به پیامبر می دادم واو دهانش را بر جای دهان من می نهاد.
  2.  من در حال عادت ماهیانه گوشت استخوان را گاز می زدم و آن را به پیامبر(ص)  می‌دادم و او دهانش را برجای دهانم می نهاد.[152]
  3. عایشه می گوید رسول خدا(ص) استخوان گوشتی را به من می داد تا من آن را گاز بزنم سپس آن را می‌گرفت و دهانش را برجای دهان من می نهاد و نیز ظرف آب را به من می‌داد تا بنوشم آن را می‌گرفت و دهانش را برجای دهانم می‌گذاشت.[153]
  4.  صحیح مسلم از قول عایشه نقل کرده پیامبر(ص) در کنار من که در حال عادت ماهیانه بودم نماز شب می‌خواند و بخشی از ملحفه‌ای که بر روی من بود بر دوش او قرار داشت.[154]
  5.  پیامبر(ص) مرا که در حالت عادت ماهیانه بودم نیم تنه فاخر پوشانید و از سرم کام گرفت.[155]
  6. رسول خدا(ص) برای نماز گزاردن بر می خواست و در حالی که یک طرف لحاف بر روی او بود و طرف دیگر بر روی عایشه به نماز می ایستاد.[156]
  7.  عایشه می‌گوید در شب دچار عادت ماهیانه شدم و جامه خون آلود را به رسول(ص) که در حال نماز بود نشان دادم و آن حضرت در حال نماز به او اشاره کرده که آن را بشوید او محل خون آلود را شسته و پیامبر(ص) جامه را گرفته و در آن نمازگزارده است.[157]
  8.  عایشه می گوید پیامبر(ص) در آغوش من که عادت ماهیانه بودم می‌نشست و قرآن می خواند.[158]
  9.  پیامبر(ص) قرآن می خواند و سرش در دامان من بود و من در حال حالت عادت ماهیانه.[159]
  10.  پیامبر(ص) از نماز به سوی خانه بر می گشت سرما او را آزار می داد فرمود: نزدیک من بیا گفتم من در حال عادت ماهیانه هستم. فرمود باشد ران‌هایت را برهنه کن من هم برهنه کردم و او گونه اش و سینه اش را بر آنها نهاد و من روی او خم گشتم تا گرم شد و خوابش برد.[160]
  11.  عایشه گفت هرگاه ختنه گاه از ختنه گاه بگذرد غسل واجب گردد من و رسول خدا(ص) انجامش دادیم و غسل کردیم.[161]
  12.  عایشه گفت ما یکبار با رسول(ص) مجامعت کردیم انزال نشد اما هر دو غسل کردیم.[162]
  13.  مردی از رسول خدا(ص) پرسید: اگر شخصی با زوجه خود مجامعت کند و سپس بشوید آیا غسل هم بر آن دو واجب است رسول خدا در حالی که عایشه نشسته بود فرمود من با عایشه همین کار را می کنم و پس ازآن غسل می نمائیم.[163]
  14. عایشه می گوید من در حالی که روزه بودم پیامبر مرا می بوسید و زبانم را  می مکید.[164]
  15.  رسول خدا(ص) در حالی که روزه بود با عایشه مباشرت می کرد و بین آلت خود و عایشه یک پارچه قرار می داد.[165] و ... .

حال خوانندگان قضاوت کنند که عایشه ای که اینگونه پرده‌درانه از خصوصی‌ترین رفتار پیامبر می نماید آیا نمی تواند مصداق قرآن در هتاکی و توهین به رسول(ص) باشد ؟[166]

عایشه در هنگام مرگ می گفت ای کاش آفریده نمی شدم ای کاش درختی می بودم که فقط خدا را تسبیح می گفتم و آنچه را بر عهده ام بود انجام می دادم. در جایی دیگر گفت به خدا سوگند دوست می داشتم که درختی بودم. به خدا سوگند دوست می دارم کلوخی می بودم، دوست می داشتم که خداوند هرگز مرا نمی آفرید، و در جایی دیگر تکرار کرده است ای کاش درختی  می بودم،، ای کاش پاره سنگی بودم ای کاش کلوخی بودم. عایشه به هنگام مرگ می گفت من پس از رحلت حضرت ختمی مرتبت چه کارهایی که نکردم. مرا همراه همسران رسول خدا(ص) دربقیع به خاک سپارید. و جایی دیگر می گوید ای کاش از یاد رفته و بر باد رفته بودم و باز گفت سوگند به خدا که جان من در دست اوست دوست دارم از یاد رفته، فراموش شده باشم و چیزی در خور نام بردن نمی بودم و... .[167] سوال اینجاست که عایشه هنگام مرگ چرا این سخنان را می گفته؟ چه کارهایی او را دچار عذاب وجدان کرده؟ حسادت‌هایش، دروغ‌هایش، کینه‌هایش نسبت به علی(ع)، توهین‌هایش نسبت به حضرت رسول(ص)، ستم‌هایش به فاطمه(س) و حضرت خدیجه(س)، از خانه خود خارج شدن بعد از شهادت رسول(ص) و ورود به جنگ جمل بر علیه علی(ع) که هزاران کشته بر جای گذاشت؟ از همدستی با‌ ترور کنندگان حضرت رسول(ص) با سم و از همکاری با دستگاه مخوف معاویه از تیر باران کردن جنازه حضرت امام حسن(ع) و... ؟در هر حال هر کدام یا همه این موارد باعث شده که هنگامی که قرار است به ملاقات خدا برود و نامه اعمال خود را ببیند آرزو کرد، از یاد رفته و فراموش شود گفت ای کاش خداوند هرگز مرا نمی آفرید.

بیان این روایات در مورد حضرت رسول(ص) که در همه کتب معتبر اهل سنّت نقل شده است از دو حال خارج نیست:

  1. یا عایشه واقعاً این سخنان را بیان کرده است که یقیناً تمام سخنان او دروغ و بهتان است.
  2. یا جاعلان حدیث در دستگاه بنی‌امیه و بنی عباس این احادیث را که در شأن هر انسان معمولی هم نمی باشد را ساخته و پرداخته کرده اند تا هم سیرۀ رسول(ص) را آلوده نشان دهند و هم عایشه را زیر سوال ببرند. هر دوی این حالتها ممکن است رخ داده باشد. عایشه ای که جنگ جمل را به پا کرد و خون‌ها ریخته شد امکان چنین سخنانی از وی بعید به نظر نمی آید و از طرفی دستگاه جاعل و تحریف‌گر بنی‌امیه هم می توانسته همه این روایات را جعل کند. آن‌ها حتی به دستور معاویه عایشه را کشتند[168] و آن زمانی بود که عایشه با ولیعهدی یزید توسط معاویه مخالف کرد.

در هر صورت ما در سوره تحریم در می یابیم که غم بزرگی از نافرمانی عایشه و حفصه بر دل پیامبر نشسته است و از سوی دیگر توطئه قریش برای برکناری علی(ع) نیز غم بزرگ دیگری بود که او داشت. خداوند برای برطرف کردن این غم‌ها ، وعده کمک به پیامبر و برقراری دین او را می‌دهد و علی(ع) را به عنوان صالح مؤمنان مدافع او معرفی می‌کند. اکثریت محدّثان شیعه و تعدادی از علمای اهل سنّت صالح مؤمنان را علی(ع) معرفی کرده اند.[169] اگر این آیات در کنار آیات سوره مجادله ،جمعه ، منافقون، حجرات و ... بگذاریم، اوضاع نابسامان مدینه که همه علیه حضرت رسول(ص) و علی(ع) بود آشکار می‌شود. در همین ایام است که چندین‌ترور برای کشتن حضرت رسول(ص) طراحی می‌شود که بعداً با توجه به آیات قرآن که درباره این ‌ترورها آمده است سخن می گوییم. از تمسخر و خنده تا کشتار همچنان ادامه دارد.

 

غزوه حنین

چون حضرت رسول اکرم(ص) مکّه را فتح کرد برخی از اشراف قبیله هوازن پیش دیگر اشراف آن قبیله رفتند. قوم ثقیف را هم گرد خود جمع کردند و سر به طغیان برداشتند و سپس کار خود را روبراه کردند. فرمانده آنان جوان سی ساله ای بود به نام مالک بن عوف که بسیار متکبر و بخشنده بود لذا توانست تمام قبایل را با هم متحد کند و سپاه بزرگی تشکیل دهد و برای جنگ با سپاه اسلام آماده شود. پیامبر در شوال با دوازده هزار تن از مسلمانان به جانب آنها رفت . دو هزارتن از مدینه و دو هزارتن از مکّه بودند. ابوبکر گفت امروز از کمیِ عدّه شکست نمی خوریم.[170] این گفته ابوبکر که یک غرور جاهلی بود در قرآن آمده[171] است و چنین می فرماید: " به درستی که خداوند شما را در سرزمین‌های زیادی یاری کرده است در روز حنین آن هنگام که شما نیروهایتان زیاد بود شما را به شگفت آورده بود ولی نیروی زیاد از شما رفع خطر نکرد و زمین با همه فراخی بر شما تنگ گردید و در حالی که پشت به دشمن کرده بودید فرار کردید"

  1. پیروزی‌ها همه به یاری خدا ایجاد می‌شود. امام باقر(ع) می فرمایند: تا آن زمان در هشتاد جا یاری خداوند به مسلمانان رسیده بود.[172]
  2. سپاه اسلام در سرزمین‌های مختلف اگر پیروز شد به دلیل یاری خداوند بود.
  3. زیادیِ لشگر، علّت پیروزی نیست.
  4. احساسِ داشتن لشگر زیاد باعث غرور می شد که یاد خدا و نصر خدا را از ذهن بیرون می برد.
  5. در جنگ حنین ثابت شد که اگر یاری خدا نباشد هر چند تعداد نفرات زیاد باشد میدان جنگِ وسیع به خاطر محاصرۀ دشمن تنگ و محدود می‌شود. لشگر پا به فرار می گذارد و جایی برای فرار پیدا نمی‌شود. سپس در آیه 26 خداوند               می فرماید:"سپس سکینه و آرامش را بر رسول(ص) و مؤمنان نازل کردیم و سپاهیان خود را فرو فرستادیم (و آنها ملائکه بودند) که دشمنان نمی دیدند و کسانی را که کفر ورزیدند عذاب کرده شده اند و سزای کافران همین بود".  از این آیه نیز موارد پیش رو را میتوان به مطلب قبل اضافه کرد.
  6. خداوند قلب حضرت رسول(ص)و مؤمنین همراه او را به سکینه و آرامش رسانید که در سایه این سکینه، ‌ترس، عجله و نا امیدی و ... از بین رفت و قدرت فکری و برنامه ریزی برای جنگ به وجود آمد.
  7. لشگر پنهان ملائک را به کمک و یاری آنها فرستاد.
  8. و یاری خداوند در جنگ حنین دو عامل داشت سکینه و حمله ملائک بود که هم زمان انجام گردید.

در این دو آیه آن فرد یا کسانی را که برتری سپاه دلیل پیروزی می دانستند و یاری خدا را فراموش کرده اند مورد نکوهش قرار گرفته اند و به جای آنکه این یاری و نصرت و سکینه ای که خداوند همیشه برای مؤمنان رسانده را شکر و قدردانی کنند از کثرت نیروی خودشان تعجب کردند. اکثر تاریخ نگاران معتقدند که ابوبکر با چشمان خود سپاه را چشم زخم زده است که به نظر نمی رسد که چنین باشد بلکه خودشیفتگی نسبت به داشتن سلاح و نیرو باعث آسیب آنها شده است.

 

سوره توبه

و اما سوره توبه: این سوره طبق روایت راویان سیر نزولیِ قرآن، جزء آخرین سوره‌هایی است که بر پیامبر نازل شده و به نظر می رسد که سوره مائده نیز از آخرین سوره‌های انزالی باشد . سوره توبه به ده معنی و اسم نازل شده است.[173] نام‌های دهگانه که بر روی این سوره گذاشته اند بیانگر هدف این سوره است: بیزاری جستن از فکر و مشی کافران، توبه و بازگشت از عمل خلاف، دوری از نفاق و افشای خصوصیات نفاق چه برای دیگران و چه برای خود و کاوش اسرار درون منافقان. این سوره، زشتی و رسوایی‌های منافقان را برملا می سازد . این سوره، هلاک کافران و مشرکان را اعلام می دارد و رها کننده مؤمنان از ورود به وادی نفاق است.

 به نظر می رسد که این سوره نوید بخش پایان دوران شرک  و کفر و آغاز حاکمیت دوران نفاق است. بر افتادن دولت شرک، برقراری دولت نفاق از نشانه‌های این سوره است. خداوند در این سوره از همه مؤمنان می‌خواهد که دست به توبه بزنند و از ورود به این نفاق خود داری کنند و با بررسی انواع نفاق‌ها که در درون و بیرون قابل کاوش و شناسایی است نسبت به  آنها برائت بجویند، به خدا توکّل کنند و خدا را در هر صحنه ای یاور و هدایت گر خود بدانند. لذا رابطه بیرون خود را باید با منافقان، اهل کتاب و دوستان منافق شده و ... تعریف کرد و از آنها دوری جست. در هر صورت سورۀ توبه شرایط آخرین سالهای عمر پیامبر(ص) که با منافقین درگیری شدید داشته است را برملا می‌کند.

اما در روز حنین مالک بن عوف رهبر شجاع هوازن هزاران نفر را به خود جذب نمود و سپاهی بیست هزار نفری را آماده کرد.  به یکباره به سپاه رسول(ص) شبیخون زد و تا این سپاه به خود بیاید شیرازۀ آن از هم پاشید و فرار گسترده سربازان اسلام آغاز شد. پیامبر(ص) در میان مهاجران پرچم را به علی(ع) سپرده بود. همان روز که از مکّه حرکت کردند افراد قبیله سلیم را به عنوان مقدمۀ سواران اعزام فرمودند. خالد بن ولید هم همواره فرمانده مقدمه سپاه بود.[174] مالک بن عوف به ناگاه بر این مقدمه حمله کرد و اولین سوارانی که از جنگ گریختند ایشان بودند[175] . سپس سپاهیانی که از مکّه آمده بودند دست به فرار زدند و بعد از آن عموم مسلمانان بدون اینکه به هیچ دستوری توجه کنند رو به گریز نهادند[176]. پیامبر(ص) با مرکب خود به پیش آمد و با فریاد بلند فرمود ای یاران خدا و ای یاران رسول(ص) خدا! من بنده و رسول خدایم[177]. مسلمانانی که در حال فرار بودند با شنیدن صدای پیامبر آهسته آهسته از فرار دست کشیدند و به گرد پیامبر جمع گردیدند به ویژه گروه انصار. سپس پیامبر مشتی ریگ بر دست گرفت و به سوی دشمن پرتاب کرد و فرمود: سوگند به خدای کعبه که باید منهزم شوید. همراه پیامبر فقط چند نفر باقی مانده بودند؛ کسانی مانند حضرت علی(ع) و عباس(ع) عموی پیامبر، فضل بن عباس و ...[178] البته بعضی‌ها تعداد مدافعان را صد نفر اعلام کردندکه به دفاع از رسول(ص) باقی مانده بودند. پیامبر دستهای خود را بالا برد و فرمود: خداوندا حمد و ستایش مخصوص توست و به تو شکایت می برم و تو یاری دهنده من هستی. جبرئیل که در کنار رسول(ص) بود گفت: این کلمات همان کلماتی است که موسی(ع) هنگامی که فرعون او را تعقیب می کرد و دریا در برابرش بود و برایش شکافته شد بر زبان آورد.[179]

 بعضی از زنان مسلمان همراه شوهرانشان به جنگ آمده بودند مانند ام سلیم همسر ابوطلحه و ام حارث. ام حارث به شوهر خود گفت چرا فرار میکند و پیامبر را رها می نمایید؟ ام حارث می گوید: "عمر بن خطاب در حال فرار از کنار من گذشت گفتم ای عمر این چه حال است که داری؟ گفت قضای الهی است.[180] " وقتی سپاه پیامبر دوباره برگشت، به هوازن حمله کردند و بچه‌های آنها را نیز می کشتند. خبر به پیامبر رسید سه بار فرمود اینها را چه می‌شود که کودکان را می کشند؟ کودکان نباید کشته شوند. اُسید بن خضیر گفت مگراینها فرزندان مشرکان نیستند؟ پیامبر فرمود مگر شماها هم فرزندانِ مشرکان نبودید؟ هرنوزادی بر فطرت خداشناسی و اسلام متولد می‌شود و زبان عرب را فرا می گیرد و این پدر و مادر اویند که او را یهودی یا مسیحی می کنند.[181] در هر صورت سپاه هوازن شکست خوردند و از میدان گریختند و غنایم بسیاری از آنها بدست آمد.

تاریخ نویسان از دیدن ملائک و سربازانی که از سوی خدا به کمک پیامبرآمده بودند از زبان مردم هوازن دهها مورد را ذکر کرده اند. سپس غنایم بسیاری را جمع کردند که سربازان مسلمان هرکس برای خود چیزی را برداشته بود. پیامبر(ص) دستور داد همه را یک جا جمع کنند. اسیران هوازن نزدیک شش هزار نفر شدند. شمار شتران غنیمت گرفته بیست و چهارهزار نفر بود. گوسفند و بز چهل هزار رأس و چهار هزار اوقیه (واحد طلا و نقره آن روز) نقره. پیامبر(ص) برای تألیف قلوب به ابوسفیان و بعضی از یاران او نسبت به دیگران بیشتر داد[182] گروهی از مسلمانان بر این کار پیامبر ایراد گرفته و دست به اعتراض زدند و پیامبر گروه انصار را جمع کرد و فرمود : ای گروه انصار آیا راضی و خشنود نیستید که مردم شتر و گوسفند باخود ببرند و شما رسول خدا (ص) را همراه خود کنید و بازگردید؟[183] که به یکباره انصار به خود آمدند و اعلام پشیمانی کردند و حضرت رسول(ص) آنها را دعا کرد. تاریخ نویسان از اعتراض‌های همان کسانی که از جنگ گریخته بودند در جا‌های مختلف سخن به میان آورده اند که نسبت به غنایم طمع بیشتری داشته اند و سهم بیشتری می خواسته اند و در برابر آن افراد عده ای افراطی عدالت رسول(ص) را زیر سوال می بردندکه چرا حق مردم را ضایع می کنی. بعضی از مسلمانان قصد کشتار اسیران را داشتند و حاضر به گرفتن خون بها یا برده کردن آنها نبودند و هر چه پیامبر اصرار می کرد که خون بها بگیرند قبول نمی‌کردند و حضرت رسول (ص) آنقدر ایستادگی کرد تا آنها تسلیم شدند.[184]

یکی از اصحاب چیزهایی از غنایم را داخل اسب خود گذاشته بود و پیامبر او را سرزنش فرمود.[185] پیامبر فرمود هر کس که به خدا و رسول(ص) ایمان دارد خیانت نکند و غنایم را برگرداند.[186] پیامبر در آن زمانی که به سوی دره حنین می رفت در راه به درخت سرسبزی رسید که در جاهلیت اعراب بزرگش می داشتند و بر گردش طواف می کردند آن را ذات النواط می نامیدند بعضی از اعراب نزد رسول(ص) آمدند و از او خواستند که برای آنها ذات النواطی قراردهد که بر گردش طواف کنند. پیامبر فرمود سخن قوم موسی(ع) را می گوئید که به او گفتند چنانکه آنان را خدایی بود برای ما نیز خدایانی قرار ده و شما در پی آئین‌های گذشتگان خود هستید و آنها را از این اندیشه‌ها نهی کرد.[187]

در میان لشگر پیامبر دو ابوسفیان وجود داشت ابوسفیان بن حارث و ابوسفیان بن حرب. وقتی که فرار سپاه اسلام شروع شد ابوسفیان بن حارث در کنار یاران حضرت رسول(ص) ماند. حضرت علی(ع)، عباس(ع)، عتبه و معّتب پسران ابولهب  عبداله بن زبیر همه با هم بودند که این افراد تعدادشان به صد نفر رسید. اما ابوسفیان بن حرب فرار کرد و با صدای بلند می گفت بخدا سوگند مسلمانان تا دریا عقب نشینی می کنند و کارشان به دریا نرسیده تمام می‌شود و از بین می روند.[188] مالک بن عوف فرمانده سپاه هوازن از جنگ گریخت و به قلعه طائف پناه برد.[189] در این جنگ، شیما خواهر رضاعی پیامبر وتعدادی از اقوام او به اسارت در آمدند و پیامبر بعد از آنکه او را شناخت تصمیم گرفت او و اقوام اسیر شده اش را آزاد کند. از سهم خود بخشید و به مسلمانان گفت: تا سهم خود را برای آزادی آنها ببخشند. عده ای مخالفت کردند و حاضر به این بخشش نشدند. و حرف پیامبر(ص) را زیر پا گذاشتند و بالاخره تعدادی حاضر به بخشش شدند ولی در آخر فقط دو نفر ماندند که رضایت ندادند و در قرعه کشی برای تقسیم اموال به آن دو از میان اسیران دو پیرزن رسید.[190]

هنگامی که مسلمانان از مهاجرین و انصار در حال گریختن بودن پیامبر بر بلندی آمد و فریاد زد ای مهاجرین و انصار! منم محمّد فرستاده خدا و خود را به آنها معرفی می کرد.[191] شخصی از یاران رسول(ص) به داخل سپاه هوازن نفوذ کرد به نام عبداله بن ابی حَدَر و اطلاعاتی را از آنها نزد حضرت رسول(ص)آورد. پیامبر عمربن خطاب را فرا خواند و آن اطلاعات را به او داد. عمرگفت ابن  بی حَدَر دروغ می گوید. ابی حَدَر گفت اگر مرا دروغگو بدانی مهم نیست، چه بسا حرفهای حقی بود که تو آن را دروغ می دانستی. عمر ناراحت شد و گفت ای رسول خدا(ص) می شنوید که او چه می گوید؟

پیامبر(ص) فرمود او راست می گوید مگر تو گمراه نبودی که خدایت راهنمایی و هدایت فرموده؟[192] انس بن مالک می گوید : پیامبر هنگامی که مسلمانان فرار می گردند ایستاد و ضمن توجه به راست و چپ خود به مسلمانان فراری می فرمود: ای یاران خدا و ای یاران رسول خدا من بنده خدایم و پایدار و شکیبا ایستاده ام. سپس آن حضرت با اسلحه خود پیشاپیش همه حمله کرد. سوگند به کسی که او را به حق مبعوث فرموده است که ما نه شمشیری زدیم و نه نیزه ای و با وجود آن خداوند متعال دشمن را هزیمت داد و پیامبر (ص) میان لشگر برگشت.[193]

 رسول خدا بر روی شتری ایستاد و به جنگ می نگریست سپس مشتی ریگ بر دست گرفت و به سوی دشمن پرتاب کرد و فرمود : سوگند به خدای کعبه باید منهدم شوید و پس از آن کار دشمن رو به پستی نهاد تا خداوند همه را هزیمت داد.[194] کلاً تمام کسانی که از جنگ نگریختند از لشگر دوازده هزار نفری رسول فقط 100 نفر بودند که تعدادی از آنها از خانواده رسول(ص) بودندکه دفاع از او را به  عهده گرفته بودند.[195] تعداد مختلفی، حضرت جبرئیل را به صورت شخصی به نام "دحیه کلبی" تجسم یافته بود دیدند که در حال سخن گفتن با حضرت رسول بوده است و خود حضرت این امر را تأیید کرده است.[196]

تعدادی از زنان مسلمان در حمایت از پیامبر به جنگ مشرکان آمده بودند و فرار نکردند و با آنها جنگیدند و مردانشان را که فرار می کردند نکوهش می نمودند.[197]

 یکی از زنان به نام ام سلیم به پیامبر گفت: ای رسول خدا آیا دیدی که این گروه گریختند و شما را خوار ساختند و می خواستند تسلیم دشمن کنند؟ اکنون که خداوند ‌تو را از ایشان بی نیاز ساخته است آنها را عفو مکن و مانند کافران بکش. و پیامبر فرمود: ام سلیم، خداوند مرا کفایت می‌کند.[198]

یکی از قریشیان قصد ‌ترور پیامبر را کرد که با تیره و تار شدن هوا به یکباره نتوانست اقدام به این عمل نماید.[199] 

و در نقل دیگر آمده که‌ ترور کننده گفته است از طرف چپ و راست به پیامبر حمله کردم که موفق نشدم.[200]

 

تحلیل اخبار فوق درباره جنگ حنین

اینک به تحلیل اخبار فوق در غزوه حنین می نشینیم: همانطور که از محتوای اخبار پیدا است می توانیم آنها را به چند بخش تقسیم کنیم:

  1. اخباری که درباره فرار سپاهیان اسلام آمده است.
  2. اخباری که درباره حمایت خداوند و آمدن امداد الهی از قرآن و روایات آمده است.
  3. اخباری که از سرپیچی از دستور پیامبر و توطئه ‌ترور ایشان در هنگام جنگ رسیده است.

در یک نگاه کلّی می توان چنین بیان کردکه لشگر دوازده هزارنفری حضرت رسول(ص) با یک حمله غافلگیرانه دشمن پا به فرار گذاشت و فقط 100 نفر باقی ماندند. اگر این جنگ با غزوه بدر مقایسه شود ، ابعاد سپاه اسلام مشخص می‌گردد. که در آن همّت وحمیّت به شدّت فروکش کرده است.

انگیزه‌های معنوی گذشته به شدّت کاهش یافته است و غنیمت خواهی بدون زحمت کشیدن در جنگ در رأس ادعای مسلمانان است.‌ ترس و میل به دنیا در سپاه دیده می‌شود و قومیت گرایی رو به رشد و گسترش است. از ویژگی‌های این جنگ، مخالفت با دستورات خدا و رسول(ص) می باشد که هم در مهاجرین و هم در انصار دیده می‌شود. فرار از میدان جنگ حتی برای افرادی مثل عمر رخ می‌دهد و علیرغم دستور حضرت رسول(ص) به پایداری و حمله، باز هم فرار صورت می گیرد. یعقوبی می نویسد که یکی از قریشیان که در سپاه پیامبر بود گفت امروز جادوگری رسول باطل شد و دوباره این تهمت جادوگری به وی وارد گردید.[201] دستورات رسول(ص)در پخش کردن غنایم لغو وکنارگذاشته می‌شود و حتی رو در روی پیامبر می ایستند و به تقسیم غنایم اعتراض می نمایند. بعضی از مسلمانان نقشۀ ‌ترور پیامبر را به اجرا می گذارند که موفق نمی شوند.[202]

پیروزی بزرگ این جنگ به دست مسلمانان حاصل نمی‌شود بلکه حضرت رسول (ص) با دعاهایی که می خواند و جبرئیل با سپاهیانش و خداوند به طور خاصی با  انزال سکینه در قلب مؤمنان باعث این پیروزی می گردند که تمام دشمنان حضور فرشتگان در نبرد را تأیید کرده اند. اما همین مسلمانان ادعای غنیمت بیشتر و حق خواهی از آن را می نمایند. تنها مدافعان مخلصِ پیامبر(ص)، حضرت علی (ع) و چند نفر دیگر هستند . لشگر خالد بن ولید و قبیلۀ او دوباره خیانت می کنند و خالد دوباره اسیران جنگی و حتی زنان را علیرغم دستور پیامبر به قتل می رسانند. چند قبیله دیگر نیز اسیرکشی و زن کشی را انجام داده اند که همه اینها خلاف دستور خدا و دستور پیامبر اکرم(ص) است و کاملاً سرپیچی آنان را نشان می دهند. آرزوی بسیاری از سربازان، شکست لشگر اسلام است. تکیه‌گاه آنها در قبل از شروع جنگ به زیادی لشگر و امکاناتی است که دارند و توکّل و توجه آنها  به خدا و یاری او که هشتاد بار آن را در صحنه‌های قبلی تجربه کردند وجود ندارد. حتی افرادی مانند ابوبکر توکّل را فراموش می کنند . عمر از میدان جنگ می گریزد و خالد بن ولید با قومش از جلوداری سپاه عقب می نشیند و سپس به قتل اسیران و زنان می پردازند. قریش مکّه بدون زحمت غنایم بیشتری می‌خواهد، انصار برای مالی که پیامبر برای بعضی از قریشیان مکّه از مال خود داده بود با وی قهر می کنند و دستوراتش را توجه نمی کنند(تالیف قلوب)، افراطی‌ها انجام عدالت را به رسول(ص) تذکّر می دهند و نطفه خوارج را در همین جنگ منعقد می کنند. پیامبر به طور آشکار گفت این مرد یارانی دارد که نماز و روزۀ شماها در برابر عبادت آنها کم و ناچیز است، قرآن می خوانندکه از حنجره آنان بالاتر نمی رود و آنها از اسلام بیرون می آیند همانطور که تیر از کمان پرتاب می‌گردد.[203] این شرح حال رسول(ص) و یاران کم و با وفای او در سال نهم هجرت است.

 

سرانجام جنگ

فراریان مشرکین به قلعه طائف رفتند و پیامبر به محاصره قلعه آنها پرداخت. با آزاد شدن بسیاری از اسیران، چندین قبیله از حمایت از قبیله هوازن دست کشیدند. پیامبر به مالک عوف پیام داد که دست از جنگ بردارد و مسلمان شود تا هم اسیران آنها آزاد شوند و هم به آنها نیز از بیت المال حقوق پرداخت گردد. سرانجام مالک به اسلام گروید و نزد رسول آمد و تسلیم شد. ابن هشام می نویسد که مالک شعری سرود بر این مضمون که من هرگز در میان تمام مردم جهان مانند محمّد نه دیده ام و نه شنیده ام[204] و سپس انبوهی از مشرکان هوازن مسلمان می شوند. قبیله طائف از میدان جنگ بیرون می‌شود و پیامبر از منطقه حنین خارج می گردد.

بعد از آن، پیامبر به قصد حج عمره به مکّه رفتند و بعد از حج به مدینه بازگشتند . البته گروههای کوچکی از مردم طائف بر شرک خود باقی ماندند که به تدریج آنها نیز به اسلام گرایش یافتند از جمله عروه بن مسعود ثقفی یکی از بزرگان طائف بود. او بعدها نزد رسول(ص) آمد و مسلمان شد و تمام قوم او نیز به اسلام روی آوردند.[205]

 

ارائه الگو برای مومنان تا آخر زمان

حال در سال نهم هجری یعنی یک سال و اندی قبل از شهادت حضرت رسول(ص) و درمیان بحبوحه و طغیان منافقین و پایان یافتن تظاهر به شرک و بت پرستی و سرنگونی انواع بت‌ها و اقنوم‌های کفر آمیز، هیجاناتی در میان امّت اسلام به وجود آمد. حال که کفر و شرک ریشه کن شده جانشین حضرت رسول(ص) کیست؟ و چه معیار‌هایی دارد؟ و  چه کسانی از این معیارها برخوردار هستند؟

گروه‌های متنوع منافقین هر کدام معیار و الگویی را برای جانشینی مطرح می کردند. بسیاری از سران منافقین از عملکرد و سخنان حضرت رسول(ص) در ۲۲ سال گذشته‌اش کاملاً دریافته بودند که جانشین و صاحب الگو چه کسی است. همه آنها می‌دانستند که این شخصیت بلند مرتبه کسی جز حضرت علی(ع) نیست لذا دشمنان پیامبر(ص) در تلاش بودند که جلوی این انتخاب خدایی را بگیرند و به انواع حیله‌ها و روش‌ها بر علیه حضرت علی( ع) می پرداختند. اما به نظر می رسد که آنچه را که خدا و رسول(ص) به آن توجه می کردند چیزی بسیار فراتر از انتخاب حضرت علی(ع) به عنوان جانشین و خلیفه رسول(ص) باشد. چیزی که هیچ منافقی تصوّر آن را هم نمی‌کرد. به یکباره همه امّت اسلام با نزول چند آیه از سوی خداوند مواجه شدند که شرایط را کاملاً عوض کرد. ارزش‌ها و ملاک‌های عظیمی از سوی خدا مطرح شد و صاحبان این ارزش‌ها به طور عملی از سوی خداوند معرفی شدند و این معیار‌ها و ارزش‌ها نه تنها برای جانشینی حضرت رسول(ص) و در زمان بعد از پیامبر معین شد بلکه برای کلّ تاریخ بشر تا لحظه وقوع قیامت هم ارزشها و هم مصداقی برای آنان معرفی گردیدند. این انفجار عظیم نور در  عمق زمان و تاریخ حال و آینده بشر بود. مومنان امنیت جاوید پیدا کردند، رهبران پاک و بی نظیر برای کلّ بشریت به آنان هدیه شد و راه آسمانی شدن انسانها و بندگی شان تا روز قیامت فراهم گردید. این واقعه بزرگ بشری که در سال نهم هجرت اتفاق افتاد به غیر از حادثه بزرگ غدیر خم در مکّه در سال دهم هجری است. فهم درک غدیر جایگاه ویژه خودش را دارد که به زودی مختصری از آن را بیان خواهیم کرد اما آنچه که در سال نهم هجری اتفاق افتاد، سه واقعه قرآنی تقریباً همزمان با هم است.

 

آیه تطهیر

 اول نزول آیۀ تطهیر است که در بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب واقع گردیده است:  "انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیراً" همانا خداوند اراده کرده است که رجس و پلیدی را از شما اهل بیت(پیامبر) دور کند و شما را پاک گرداند چه پاک کردنی" تمامی شیعیان و بسیاری از محققین اهل سنّت و حتّی محققین غربی این آیه را در شأن خانواده پیامبر -که عبارت بودند از حضرت علی(ص) و حضرت زهرا(س) حضرت امام حسن(ع) و حضرت امام حسین (ع) و خود حضرت محمّد – می دانند.

 بعضی از نکات خاص این آیه به شرح ذیل است:

  1. اراده خدا این است که خانواده پیامبر پاک و تطهیر شده باشند.
  2.  رجس و پلیدی نمی تواند در وجود خانواده پیامبر(ص) به وجود بیاید. بنابراین معصومیت این افراد از گناه، خواست خداست.
  3.  این افراد بنا بر روایات شیعه و سنّی همان‌هایی هستند که ذکر شده یعنی محمّد(ص) علی(ع) فاطمه(س) حسن(ع)و حسین(ع).
  4.  در قسمت قبلی آیه موضوع آیه زنان ‌پیامبر هستند که ضمایر به صورت جمع مونث است ولی در این قسمت آیه که خطاب به اهل خانه است ضمایر به صورت جمع مذکر هستند و دیگر بحث زنان پیامبر مطرح نیست بلکه این افراد همان خاندان رسول که ذکر شده می باشد و هیچ کس دیگر مشمول این آیه قرار       نمی گیرد.[206] بسیاری از علمای اهل سنّت نیز بر این موضوع تأکید کرده‌اند.[207]

    

حدیث کساء

همزمان با نزول آیه تطهیر، پیامبر با انجام رفتاری خاص و قابل توجه اعلام کرد که جبرئیل برای مصداق‌های آیه تطهیر حدیثی به عنوان حدیث کساء را بیان کرده است. این رفتار بدین گونه بود که پیامبر در خانه همسرش ام سلمه بود که بعد از نزول آیه تطهیر پیامبر(ص) عبایی که از بافته‌های مردم منطقه خیبر بود را بر سر حضرت علی(ع)و فاطمه(ص)و حسن (ع) و حسین(ع) کشید و دستانش را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود خداوندا اینان اهل بیت من هستند. ام سلمه جلو آمد و فرمود یا رسول الله آیا من هم جزء این افراد هستم پیامبر فرمود خدا فرموده که تو در راه خیر و نیکی هستی تو از همسران پیامبر خدایی. در متن حدیث کساء آمده که حضرت جبرئیل نیز در کنار اصحاب آل عبا قرار گرفته است. متن کامل حدیث کساء در مفاتیح الجنان درج شده است و تک تک افرادی که زیر عبای حضرت آمدند نامشان ذکر گردیده است. پیامبر(ص) در این کار که به دستور خداوند انجام داد آیه تطهیر را نیز قرائت فرمود.

موارد ذیل را می توان از حدیث کساء استخراج کرد:

  1. اهل بیت پیامبر(ص) شامل فقط همان افراد ذکر شده در آیه تطهیر می باشند که عبارتند از محمّد(ص) علی(ع) فاطمه(س) حسن(س) و حسین(ع). بنابراین پیامبر (ص) مصداقهای آیۀ تطهیر را بیان کرد.
  2. هیچ کسِ دیگر، حتی ام سلمه همسرِ خوب پیامبر(ص) جزء این افراد نیست.
  3. حضرت جبرئیل تأیید کننده و همراه این افراد هستند.
  4. این افراد همگی معصوم می باشند و دروغ و خطا و رجس از آنها سر نمیزند.

در تلفیق این دو یعنی آیه تطهیر و حدیث کساء ما صاحب اندیشه‌ای می‌شویم که در آن از کسانی صحبت می‌شود که پاک و معصوم هستند و دروغ وپلیدی ندارند، نامشان هم طرح و رسماً معرفی می‌شود، مورد تأیید خدا و ملائکه و حضرت جبرئیل هستند و هیچ کس دیگری غیر از این افراد از این امتیاز برخوردار نیستند و این انتخاب اراده خدا بوده است. ما می‌دانیم که همۀ این نه نفر بدون استثنا از نسل استمرار یافته حضرت امام حسین(ع) می باشند که از امام سجّاد تا امام زمان عجل الله را شامل می‌شود و رجس و دروغ -به فرموده خداوند- در آنها وجود ندارد و سخن آنها مورد تأیید است.

 

حدیث لوح

 مهمترین حدیثی که نام ائمه در آن درج شده و توسط حضرت جبرئیل به حضرت رسول(ص) ارائه شده است "حدیث لوح" است که حضرت زهرا سلام(س) این حدیث را نقل کرده است. در این حدیث اسامی دوازده امام معصوم رسماً اعلام شده است. این حدیث در نقل به تواتر رسیده و در کتب متعدد شیعه نقل شده است. متن حدیث را جابربن عبداله انصاری صحابه حضرت رسول (ص) و حضرت علی(ع) نقل کرده اند و در کتب کافی ،کمال الدین، عیون اخبار رضا، الغیبة نعمانی، الغیبة شیخ طوسی، الاحتجاج، ارشاد القلوب، تقریب المعارف و المثالب کشف الغمه، الارشاد و ... که همه از منابع اصلی و معتبر شیعه هستند نقل شده واهل سنّت نیز به طور جزئی به تأیید این حدیث پرداخته‌اند.[208]

 

آیه مباهله

 مطلب سوم آیه مباهله است .آیه مباهله آیه ۶۱ سوره آل عمران است که به مباهله بین پیامبر و مسیحیان نجران اشاره دارد و مفسّران شیعه و برخی از اهل سنّت این آیه را یکی از فضایل اصحاب کساء به ویژه امام علی(ع) دانستند. در تمام تفاسیر، امام علی(ع) را به ‌منزله نفس و جان پیامبر معرفی کرده اند. امام رضا(ع) این آیه را بزرگترین فضیلت حضرت علی(ع) در قرآن معرفی  می‌کند. معنی آیه چنین است: "هرگاه بعد از علم و دانش(که درباره مسیح) به تو رسیده با کسانی با تو به مقابله و ستیز برخیزند به آنها بگو بیایند ما فرزندان خود را دعوت کنیم شما هم فرزندان خود را ما زنان خویش را دعوت میکنیم شما هم زنان خود را  ما از نفوس خود را دعوت می‌کنیم و شما نفوس خود را دعوت نماید آنگاه مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم. "

علامه طباطبایی مباهله را به معنای ملاعنه یعنی لعنت کردن یکدیگر معنی کرده است[209] و در ادامه می فرماید منظور از نساء حضرت فاطمه(س)، منظور از نفس حضرت علی(ع) و منظور از فرزندان، امام حسن(ع)و امام حسین(ع) می باشد.[210] حضرت رسول(ص) با این افراد به مقابله بزرگان مسیحی نجران رفت و آماده مباهله با آنان گردید تا درباره نظر آنها -که می گفتند که حضرت عیسی(ع) که یکی از سه اقنومی است که خدا گونه است- بایستد و با نفرین و مباهله با آنها بفهماند که مسیح (ع)تنها بنده خدا بوده و هیچگاه ادعای خدایی یا پسر خدایی نداشته است. وقتی که مسیحیان دیدند که حضرت با تمام اعضای اصلی خانواده اش آمده است از این کار پشیمان شدند و بدون انجام مباهله رفتند. پیامبر فرمود اگر این  این کار را انجام می دادند تمام بیابان‌ها برایشان آتش می شد.

 موارد ذیل از آیه مباهله قابل برداشت است:

  1. پیامبر(ص) علی(ع) را نفس خود خواند و حضرت فاطمه (س)و امام حسن(ع) و امام حسین(ع)را خانواده اصلی خود معرفی کرد.
  2. پیامبر(ص) با این افراد به جنگ شرک و ادعای مسیحیت مبتنی بر خدا بودن حضرت مسیح(ع) رفت.
  3. حضرت رسول(ص) به وسیله این آیه کسانی را که می تواند جانشین او باشند را معرفی می نماید لذا می بینیم که بعد از این آیه است که وقتی ابوبکر سوره برائت را برای حاجیان می برد به دستور خداوند متوقف می‌شود تا فردی که از نفس پیامبر(ص) است سوره برائت را در حج قرائت کند و پیامبر(ص) با استناد به همین آیه موفق به اثبات علی(ع) برای جانشینی گردید.
  4. در این آیات خاندان پیامبر(ص) مستجاب الدعوه اعلام می‌شوند و ادعای آنها مورد اجابت خدا قرار میگیرد.

خاص بودن، پاک بودن و معصوم بودن، دعاگو بودن، یار پیامبر بودن، قابلیت جانشینی در نسل خود و نسل‌های بعدی از قابلیتهای منحصربفرد خاندان رسول است که از‌ترکیب حدیث کساء و آیه مباهله و آیه تطهیر قابل باور می‌گردد و با نزول آیات در معرفی رسمی حضرت علی(ع)در غدیر خم به عنوان جانشینی بلامنازع حضرت رسول(ص) در سال بعد، عملاً خط قرآن و خداوند درباره امامت تعیین و اعلام می‌شود.

 

غزوه تبوک

پیامبر(ص) بعد از انجام حج عمره عتاب بن اسید را که جوان ۱۸ تا ۲۰ ساله بود والی مکّه کرد و معاذ بن جبل صحابی خود را نزد او گذاشت تا مردم مکّه را قرآن و دین بیاموزد.[211] انتصاب یک جوان ۲۰ ساله به امیری مکّه برای اشراف و بزرگان قریش مکّه بسیار گران تمام شد. همینطور برای اهل مدینه بسیار گران آمد. به هر حال پیامبر(ص) به مدینه برگشت و بعد از چندی اعلام کرد که به نبرد با رومیان خواهد رفت پیامبر(ص) برای جنگ رفتن معمولاً اعلام نمی کرد و لشگر را همراه می برد در بین راه یا در محل نبرد به همه آگاهی جنگ را می‌داد ولی این بار در مدینه رسماً و آشکار نبرد با رومیان را اعلام کرد. به نظر می‌رسد که این اعلام جنگ آزمایشی بود برای مؤمنان و‌ترفندی بود برای شناسایی منافقان در مدینه که چهره نفس امّاره آدمیان را یکی پس از دیگری هویدا کرد و شرّی که از شیطان و جن  به انسان می‌رسد را به همه معرفی کرد. همچنین مؤمنان پاک و صادق را نیز مشخص نمود، از طرفی جوّ بسیار خطرناک در مدینه را برای همه آشکار ساخت.

 با اعلام جهاد بر علیه رومیان، مخالفان پیامبر(ص) چند دسته بودند خود را آشکار کردند که به شرح ذیل می باشد:

  1. گروهی از منافقان نزد حضرت رسول(ص) آمدند و اعلام کردند آمدن ما به جنگ رومیان باعث فتنه در درون ما می‌شود چون زنان آنها زیبارو و رنگین چشم هستند و ممکن است ایمان ما را به خطر بیاندازند. ما را از آمدن و جهاد کردن معذور بدار که اسلام را از دست می‌دهیم. ابن اسحاق رهبر این گروه را شخصی به نام جدّ ابن قیس معرفی می‌نماید.[212] پیامبر(ص) روی از وی بگردانید و گفت هر کجا که میخواهی برو. به نظر می رسد که این گونه واکنش‌ها که از این زمان به بعد هر روز گسترده‌تر می گردید ریشه در میل به دنیای مردم داشت. غنیمت‌های بسیار مردم را ثروتمند کرده بود و داشتن کنیز و زنان زیاد لذت دنیا را برایشان فراهم آورده و باغ وچشمه و خانه و ملک آنها تفریح  و لذت شان را کامل می کرد لذا در آمدن به جنگ و دفاع از اسلام دنبال بهانه بودند تا کنار بکشند و حضور نیابند. آن طور که از آیات قرآن می توان برداشت کرد یک نهضتِ در خانه ماندن و لذّت بردن در زیر پوست مردم شهر مدینه تزریق شده بود و منافقان این انگیزه را در مردم دامن می زدند. درباره گروه اول که به خاطر زنان زیباروی جهاد را رها کردند قرآن چنین می فرماید: کسانی که به خدا و روز بازپسین ایمان دارند در جهاد با مال و جانشان از تو عذر نمی خواهند و خداوند با تقواپیشگان است و تنها کسانی از تو اجازه می خواهند که به جهاد نروند که به خدا و روز قیامت ایمان ندارند و دل‌هایشان به شک افتاده و در شک خود سرگردان هستند و اگر به راستی اراده بیرون رفتن داشتند قطعاً برای آن ساز و برگی تدارک می‌دیدند ولی خداوند راه افتادن آنان را خوش نداشت پس ایشان را منصرف گردانید و به آنها گفته شد بازنشستگان بمانید(به دسته و حزب در خانه نشستگان بپیوندید) و اگر آنها با شما بیرون می آمدند جز فساد برای شما انجام ‌نمی‌دادند و به سرعت در درون شما به فتنه جویی می‌پرداختند آنها در میان شما جاسوسانی دارند که به نفع آنان اقدام می‌کنند و خدا به حال ستمگران آگاه است. در حقیقت پیش از این نیز درصدد فتنه جویی بر آمدند و کارها را بر تو وارونه ساختند تا حق آمد و امر خدا آشکار شد در حالی که آنان ناخشنود بودند. و از آنان کسی است که می گوید مرا اجازه بده که در خانه بمانم و مرا در فتنه مینداز ( ای پیامبر ) به هوش باش که خود آنها " اصل فتنه هستند" و در فتنه افتاده اند و بی‌تردید جهنم بر کافران احاطه دارد. اگر نیکی وخیری به تو برسد حال آنها بد می‌شود و اگر پیش آمدی ناگوار بر تو وارد شود می گویند ما تصمیم درست خود را از قبل گرفته بودیم و شادمان از تو روی بر می تابند."[213] این تحلیل زیبا و عجیب قرآن از این گروه است که بهانه آنها به شهوت افتادن در دیدار زنان رومی است درحالی که دروغ می‌گویند و خداوند دلیل اصلی را افشا می‌کند که عبارت است از شک و سرگردانی در آن، باور نداشتن روز قیامت،‌ترس از جهاد و جنگ، میل به بهره مندی و لذت دنیا و...  و نکته عجیب‌تر قرآن آن است که اعلام می دارد این گروه به صورت پنهان و سازمانی در بین مردم زندگی می‌کنند و آنها را از گرایش به اسلام و ایمان دور نگه می دارد به طوری که جاسوسانی از خودشان در سپاه حضرت رسول(ص)دارند که اخبار برای آنها می آورند تا فتنه خود را در میان مسلمانان بیشتر کنند و کلاً رفتن این گروه به جهاد در کنار لشگر رسول(ص) را خداوند صلاح ندانسته و می فرماید اگر با آنها بیایند در سپاه شما فتنه و توطئه می کنند و می فرماید ما در دل آنها کاری کردیم که به هیچ وجه با شما همراه نشوند و شما نسبت به فتنه آنها در امان باشید.
  2.  پیامبر(ص) برای رفتن به این جنگ از مردم زکات و کمک مالی خواست. اما آنهایی که در دلشان مرض داشتند و عشق به دین خداوند در آنها نبود از این کار سر باز زدند و به نهضت نشستگان پیوستند. چون خداوند از فضل خویش به آنان بخشید به پرداختن مال خود بخل ورزیدند و روی برگردانده و اعراض کردند[214] و سپس می‌فرماید آنها حتی کسانی را هم که می خواهند کمک کنند را مسخره کرده و آنها را از این کار باز می‌دارند. آیه می‌فرماید کسانی که بر مؤمنانی که از روی میل صدقات می‌دهند عیب می گیرند و همچنین از کسانی که در انفاق جز به اندازه توانشان نمی توانند پرداخت کنند به مسخره یاد می‌کنند و آنها را استهزا می نمایند بدانند که خداوند  آنها را مسخره می‌کند و برای ایشان عذابی پردردسر است[215] و چون سوره ای نازل شود که به خدا ایمان آورید و همراه پیامبرش جهاد کنید ثروتمندانشان از تو عذر و اجازه خواهند و می گویند بگذار ما با خانه نشینان باشیم[216] که قرآن این گروه را از میان ثروتمندان معرفی  می‌کند. همانطور که مشاهده می‌شود گروه دوم هم  خود بخل می ورزند و هم دیگران را از کمک مالی به سپاه پیامبر(ص) باز می‌دارند و کسانی را که کمک می‌کنند را نیز مسخره می‌کنند که یکی از منافقین به نام جلّاس همه مردم را از آمدن به جنگ تبوک منع می کند.[217]
  3. گروه سوم منافقین کسانی هستند که گرما و هوای بد را دلیل نرفتن خود به جهاد معرفی می‌کنند آیه می فرماید بر جای ماندگان( نهضت خانه نشینان ) پس از رسول خدا(ص) شادمان شدند. از این که با مال و جان خود در راه خدا جهاد کنند کراهت داشتند و گفتند در این گرما بیرون نروید. بگو اگر می دانستید که آتش جهنم سوزان‌تر است.[218]

خداوند ویژگی‌هایی را از این منافقین برملا کرده است:

الف ـ هم زن هستند و هم مرد یعنی زن و مرد به نفاق روی آورده‌اند.[219]

ب ـ دارای ثروت و فرزند و اموال هستند[220] و اکثر آنها ثروتمندند.[221]

ج ـ تعدادشان بسیار زیاد است و قبایل اطراف مدینه را نیز به خود جذب کردند.[222]  مستقیماً با قرآن و دستورات پیامبر(ص) مخالفت می کردند و خواهان خانه نشینی می شدند[223] و قرآن رسما اعلام می‌کند که تعدادی از بادیه نشینان مدینه منافق هستند[224] و اعلام میدارد که آنها شما را در محاصره دارند. (ما کان لاهل المدینه و من حولهم من الاعراب)[225]

سپس خداوند از حضرت رسول(ص) می‌خواهد که برای آنها استغفار نکند و برای مرد ه‌هایشان هم نمازنخواند.[226]

  1.  البته دسته‌های دیگری از منافقین هستند که در همین ایام در کنار مسجد پیامبر(ص) برای خودشان مسجدی درست کردند که به نام مسجد ضرار معروف شد و عجیب است که این مسجد را در ایّامی بنا کردند که پیامبر(ص) برای رفتن به غزوه تبوک و مبارزه سپاه روم آماده می‌شد. سازندگان مسجد ۱۵ نفر بودند[227] و امامت آن را شخصی از منافقین به نام مجمع بن جاریه بر عهده داشت.[228] محرّک اصلی برای ساختن مسجد ضرار شخصی به نام ابوعامر از اشراف قبیله اوس در مدینه بود. انگیزۀ اصلی آنها در ساختن این مسجد، مقابله با پیامبر(ص) و بردن مردم به مسجدی بود که از شنیدن سخنان پیامبر(ص) دور باشد. در قرآن آمده است آنها که مسجدی اختیار کردند که مایه زیان و کفر و تفرقه میان مؤمنان است. آنجا کمین‌گاهی است برای کسی که قبلاً با خدا و پیامبرِ او به جنگ برخاسته بود و سخت سوگند یاد می‌کند که جز نیکی قصدی نداشتیم و خدا گواهی می‌دهد که آنان دروغگو هستند.[229]  پیامبر(ص) بعد از برگشت از تبوک دستور ویرانی آن را داد و محل آن را به زباله‌دانی تبدیل کرد. این گروه از منافقان قابل تحلیل بیشتری هستند؛ دنیا دوستانی که در مقام اشرافیت و ثروت ، مردم را با پول به سوی خود جذب کردند در برابر پیامبر (ص)به اسم دین و هدایت مردم قد علم کرده اند، خود را از رسول(ص)آگاه‌تر و برتر معرفی می‌کنند و از انواع بهانه‌ها در تخریب و سرپیچی از دستور حضرت رسول(ص) استفاده می‌کند. آنان نهضت قاعدین را تأسیس و گسترش دادند و جمعیت آنها رو به گسترش است، تفکر آنها شیوع یافته و بادیه‌های اطراف مدینه و شهر مدینه را فرا گرفته بود. آنها رهبر دارند، ثروتمندان آنها را تغذیه مالی می‌کنند، با یکدیگر جلسات پنهانی می‌گذارند، سازمان جاسوسی تأسیس کرده‌اند، تبلیغات فرهنگی و تولید شایعات دروغ بسیار می‌نمایند، رسماً در برابر دستورات پیامبر(ص) و قرآن می ایستند و بهانه‌های مختلف می آورند و پشت سپاه اسلام را خالی می کنند. انگیزه و بهانه‌هایی ‌که برای همراه نبودن با پیامبر(ص) و یارانش مطرح می‌کنند همراه با سکوت و نشستن و دست از حمایت برداشتن است. آنها در دل شهر مدینه و اعراب اطراف آن برای خودشان یک دولت و حکومت پنهان تشکیل داده‌اند که این دولتِ در سایه، ماهیت مافیایی پیچیده پیدا کرده است. اعضای رهبری آنها از گروه‌های منافق برگزیده شده‌اند و چندین شاخه دارد و یهودیان مدینه نیز در این طغیان شوم به آنها کمک می‌کنند(این موضوع یکی دو سال بعد روشن‌تر می‌شود).

آنان درکارهای عملیاتی وارد می شوند، ریشه آنها در گذشته شکل گرفته است و در بین سال‌ها توانسته اند یکدیگر را پیدا کنند، به طور پنهان چند بار قصدِ ‌ترور پیامبر(ص) را در صحنه‌های مختلف نمودند. مانند‌ ترور با سم توسط یهودیان که در گوشتی که پیامبر(ص) قصد خوردن آن را داشت تزریق کرده بودند؛ تروری که در نبرد حنین و طائف خنثی شد. این گروه منافق با منافقین مکّه و سرکشان قریش در ارتباط بودند و برای نابودی حضرت رسول(ص) دوباره نقشۀ ‌ترور و قتل او را کشیدند و در همین نبرد تبوک به اجرا گذاشتند. آنها به تدریج توانستند در یاران نزدیک حضرت رسول(ص) نفوذ کنند و آنها را نیز جذب نمایند. البته تعدادی از مسلمانان اولیّه که در میان صحابه رسول(ص)  بودند از مدیران و برنامه‌ریزان آنها بودند. همان‌ها بودند که تخم این نافرمانی‌ها را پخش کردند و میوه نفاق چیدند. حوادث نه‌چندانِ دور آینده توطئه این افراد را مشخص  می‌کند.

 اصلی‌ترین برنامه آنها بی اعتبار کردن مقام و شخصیت حضرت رسول (ص) است که شامل لغو دستورات او، شک در پیامبری او و  بی ارزش دانستن برنامه‌های آینده حضرت رسول(ص) و توصیه‌های او برای بقای امّت اسلام است که به صورت زیرپوستی در کل مدینه و مکّه با شایعاتی که می‌ساختند راه خود را پیش می‌برد. مرحله دوم، برنامه ریزی برای‌ترور پیامبر(ص) بود. آنها می‌دانستند که خداوند رسول(ص) را از توطئه ‌ترور‌هایشان آگاه  می‌کند اما آنها از زبان حضرت روایتی شنیده بودند که فرموده بود ما نمی میریم  الّا به قتل، و شهید می‌شویم. لذا امید داشتند که در یکی از این طرح‌ها به شهید نمودنِ حضرت رسول(ص) نائل شوند. پیامبر(ص) می فرمود هیچ وصی یا نبی‌ای نیست الّا این که شهید می‌شود[230] و در روایتی دیگر فرمود هیچ یک از ما نیست مگر اینکه مسموم یا کشته می‌شود[231]

بعد از رسول(ص) تمام امامان معصوم به این باور تأکید داشتند. به عنوان نمونه، امام حسن قسم می‌خورد که هر یک از  ما امامان مقتول(شهید) می‌شویم.[232]  این دست از روایات را همۀ معصومین نقل کرده اند. بیهقی تاریخ نویس و راوی بزرگ اهل سنّت می نویسد اگر من نه بار قسم بخورم که رسول خدا(ص) کشته شده است برای من بهتر است از این که یک بار قسم بخورم که او کشته نشده است.[233] ما درباره شهادت حضرت رسول(ص) در آینده  به بحث خواهیم پرداخت.

  1.  دسته دیگر از منافقین همراه پیامبر(ص) آمدند ولی بین راه برگشتند تا به این طریق روحیه سربازان اسلام را خراب نمایند
  2.  گروه زیادی از منافقین با حضرت رسول(ص) به سوی تبوک آمدند فقط برای به دست آوردن غنیمت.[234]
  3.  گروهی از منافقین همراه رسول(ص) آمدند و کارشان این بود که در بین راه شایعه درست کنند تا سپاهیان بترسند یا برگردنند.[235] واقدی حتی اسم رهبران آنها را نوشته است و ماجرایی را نقل  می‌کند بدین شرح: این گروه از منافقان به مسلمانان می‌گفتند خیال می کنید جنگ با رومیان مثل جنگ با دیگران است؟ به خدا قسم فردا شما را به ریسمان‌ها بسته می بینم. و با این حرف می خواستند شایعه پراکنی کرده و در دل مؤمنان‌ترس ایجاد نمایند. شخصی از منافقین به نام ودیعه بن ثابت می گفت نمی دانم چرا قرآن خوانان ما از همه شکمباره‌تر و دروغگو‌تر و هنگام جنگ‌ ترسو‌ترند؟ شخص دیگری می گفت این افراد بزرگان و اشراف و اهل فضل ما هستند به خدا قسم اگر محمّد  راستگو باشد ما از خر هم بدتر باشیم! به خدا قسم دوست می‌دارم حکم کنم به هر یک از ما صد تازیانه بزنند ولی از گفتار کسی قرآن نازل ‌نشود.[236] پیامبر(ص) به عمّار یاسر گفت سراغ آنها برو و بگو علّت این سخنان چیست، که آنها از روی نفاق و‌ترس گفتند که ما داشتیم شوخی میکردیم و سپس آیات ۶۵ و ۶۶ سوره توبه نازل شد و در آیه‌ای  دیگر در قرآن دروغگو بودن آنها را اعلام  می‌کند.[237]

 

پیامبر(ص) به تبوک می‌رود

بالاخره پیامبر(ص) به سوی تبوک حرکت کردند. ایشان در بین راه دهها کرامت و معجزه برای افزایش ایمان مسلمانان از خود نشان دادند مانند پیش بینی طوفان شدید که شتر را هم با خود می برد و اتفاق افتاد.[238] همچنین پیامبر(ص) مقدار قابل برداشت خرما از یک باغ را به همه گفتند و وقتی خرما‌ها جمع آوری شد همان مقدار شد که پیامبر(ص) فرموده بود. دیگر اینکه  پیامبر(ص) سرانجام به منطقه تبوک رسید و از سپاه روم خبری نبود. حضرت رسول(ص )چندین گروه  از لشکر خود را به سوی قبایل مسیحی که در مرزها زندگی می‌کردند فرستاد و با آنها پیمان عدم حمله و صلح امضا کرد. رهبر یکی از این قبایل نیز مسلمان شد و قبیله او هم مسلمان شدند و بالاخره پیامبر(ص) تصمیم می‌گیرد که از تبوک به سوی مکّه حرکت نماید.

 

قصد ‌ترور حضرت رسول(ص) توسط منافقین در بین راه مدینه

واقدی می‌نویسد: در بین راه گروهی از منافقان نسبت به پیامبر(ص) مکرکردند و تصمیم گرفتند که آن حضرت را از بالای گردنه کوه به زمین بیندازند. چون پیامبر(ص) به گردنه رسید افسار شتر خود را به دست عمّار یاسر داد و حُذیفه‌بن‌یمان غلام او از پشت سر شتر حرکت کرد. همان موقع که حضرت بر روی کوه حرکت می کرد صدای نفس‌های منافقان شنیده می‌شد که قصد پیامبر(ص) نمودند. پیامبر خشمگین شد و به حذیفه دستور داد که آنها را دور کند. حذیفه چوب دستی خود به سر و صورت مرکب‌های آنها زد. آنها هم که متوجه شدند رسول خدا(ص) از مکر آنها آگاه شده است برگشتند. پیامبر(ص) از حذیفه پرسید آنها را شناختی؟ حذیفه گفت فلانی و فلانی و فلانی و غیره بودند و چون شب بود و همه روی‌های خود را پوشانده بودند بقیه را نشناختم. آنها به شتر پیامبر(ص) حمله کرده بودند و بخشی از کالاها و بار‌های پیامبر(ص) هم فرو ریخته بود.[239] وقتی از پیامبر(ص) سوال کردند که آنها چه کسانی هستند فرمودند که آنها را می‌شناسد و از وی خواستند که آنها را معرفی کند تا به قتل برسانند. پیامبر(ص) فرمود نمی‌خواهم که بگویند وقتی پیامبر(ص) در جنگ با مشرکان پیروز شد شروع کرد به کشتن اصحاب خود . برای کشتن منافقین که به قول  پیامبر(ص) از اصحاب بودند پیامبر(ص) فرمودند من از کشتن آنها منع شدم.[240] عمار یاسر بعداً اعلام کرد که آنها ۱۵ نفر بودند که ۱۲ نفر آنها همان دشمنانِ جنگی خدا و رسول(ص) بودند. سوره توبه آیه ۷۹ این‌ترور را تأیید کرده است.

 

نظر علمای اهل سنّت دربارۀ‌ ترور رسول الله(ص) در راه تبوک

  1. بیهقی در کتاب دلایل النّبوه همین مطالب را با توضیحات بیشتری نقل کرده است. یکی از آن توضیحات این است که پیامبر(ص) به حذیفه گفت آنها قصد داشتند مرا بکشند.[241]
  2. ابن حزم اندلسی از بزرگان مورد تأییدِ بسیار اهل سنّت، اسامی این افراد را نقل کرده است. وی می نویسد ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه و سعد بن ابی وقاص قصد کشتن پیامبر(ص) را داشتند و می‌خواستند آن حضرت را از کوه در گردنه ای از تبوک به پایین پرتاب کنند.[242] البته ابن حزم در سلسله سند این حدیث از شخصی به نام عبداله بن جمیع نام می‌برد که از نظر او ضعیف در بیان روایات است. اما اکثر علمای بنام اهل سنّت، عبداله بن جمیع را ثقه و قابل اعتماد معرفی کردند که می‌توان حدیث او را قبول کرد. بعضی از این افراد که عبداله بن جمیع  را تأیید کرده اند عبارتند از ابن حجر عسقلانی در تقریب[243] ، ابن سعد در طبقات[244] ، عجلی در معرفه الثقات[245] ،رازی در جرح و التعدیل[246] تهذیب الکمال[247] ، ذهبی در میزان اعتدال.[248]

مسلم نیشابوری در مسلم [249] دو حدیث موثق از ایشان در باب وفای به عهد و ویژگی منافقین نقل کرده است.

در منابع شیعه همانطور که قبلاً گفته شده حضور عمر، ابوبکر و عثمان در این ‌ترور تأیید گردیده است.

در هر صورت آنچه که مسلّم است این است که طراحی این ‌ترور در مدینه صورت گرفته بود و مدّت‌ها بر روی آن برنامه ریزی شده بود. اینکه ۱۲ یا ۱۵ نفر در این حمله دست داشته اند نشان از قصد قطعی آنها برای نابود کردن پیامبر(ص) است و در شرایطی که مدینه در آن زمان داشت اقدام به چنین عملی دیگر دور از ذهن به نظر نمی‌رسد و مسیر طبیعی در روند مخالفت‌های تعداد زیادی از مردم است که تصمیم به حذف پیامبر(ص) گرفته بودند.

 البته افراد اندکی هم بودند که از تنها گذاشتن رسول(ص) احساس پشیمانی کردند و اقدام به توبه نمودند. آقای علامه طباطبایی در المیزان آنها را سه نفر به نام‌های هلال ابن امیه، مرارة بن ربیع و کعب بن مالک از قبیله اوس و خزرج معرفی می‌کند. ایشان به نقل از صاحب کتاب الدرّ المنثور[250] این مطالب را بیان کرده است. این سه نفر که از جنگ تخلف کرده بودند با واکنش قهرآمیز مؤمنان روبرو شدند تا جایی که حتی زن و بچه‌های آنها با ایشان قهر کرده و سخن نمی‌گفتند. آن سه نفر بعد از پشیمانیشان از تنها گذاشتن رسول(ص) در جنگ تبوک، در مدینه خود را به تیرهایی بستند و منتظر دستور خدا و رسول (ص)خودشان شدند و بالاخره خداوند توبه آنها را پذیرفت.[251] اما همانطور که گفته شد این افراد بسیار اندک بوده و در برابر سیل عظیمی که از منافقین وجود داشت قابل توجه جلوه نمی‌کردند.

 

علی(ع) امیر مدینه می‌شود

از اخبار مدینه در قبل از حرکت رسول(ص) به سوی تبوک کاملاً مشخص می‌شود شهر بسیار ملتهب است و بحرانی در عمق و ظاهر شهر دیده می‌شود. پیامبر(ص) بنابراین شرایط تصمیم گرفت شخص مقتدری را در نبودِ سپاه اسلام در مدینه به عنوان امیر این شهر بگمارد تا جلوی کودتا یا هر حادثه دیگری را بگیرد، لذا علی (ع)را به عنوان جانشین خود در مدینه قرار و سپاه را حرکت داد. منافقین که دیدند با بودن علی (ع) در مدینه توان انجام هیچ کاری ندارند خود حضرت علی(ع)را مورد حملۀ شایعات قرار دادند و می گفتند که پیامبر(ص) دیگر از علی(ع) دست کشیده و به او رغبت و میل ندارد.[252] هر جا که علی(ع) می‌رفت این سخنان را به طور علنی علیه او ایراد می کردند. علی (ع) لباس رزم پوشید و خود را به پیامبر(ص) رسانید و جریان مدینه را به ایشان عرض کرد. پیامبر(ص) تمام سخنان منافقین را کذب خواند و به علی (ع) فرمود که بازگردد و به این شایعات بی توجه باشد.[253] و علی (ع) به مدینه بازگشت و به بهترین وجه این شهر را حفظ کرد تا پیامبر(ص) بازگشت.

 

قرائت سورۀ توبه در مکّه

در روایات شیعه و سنّی آمده است که درحج سال نهم هجری، ابتدا پیامبر سوره توبه را به ابوبکر داد که آن را در مراسم حج برای مشرکان بخواند. دستوراتی در این سوره هست که بر اساس آنها، کلیّه قرارداد‌ها با مشرکین در هنگام طواف کعبه مُلغی می شود. بخشی از این دستورات که در ۱۰ آیه اول سوره توبه آمده به شرح ذیل است:

الف ـ بت پرستان از این پس حق ندارند وارد خانه خدا شوند.

ب ـ طواف با بدن برهنه ممنوع است.

ج ـ بعد از این هیچ بت پرستی نباید در مراسم حج شرکت کند.

د ـ کسانی که پیمان با پیامبر بسته اند که با او به جنگ در نیایند پیمان آنها برقرار می ماند، البته به شرط وفاداری اما مشرکانی که پیمان خودشان را لغو کرده اند ۴ ماه فرصت دارند تا تکلیف خود را مشخص کنند: یا به پیمان برمی‌گردند یا نه . در صورت بازنگشتن به پیمان، آمادۀ جنگ با مسلمانان باشند. وقتی که ابوبکر حرکت کرد بعد از مدتی اندک، جبرئیل بر پیامبر(ص) نازل شد که سوره برائت را باید خودت یا فردی از خودت در مکّه قرائت کند که حضرت علی (ع) برگزیده شد تا سوره را در مکّه بخواند. سپس حضرت علی (ع) حرکت کرد و خود را به کاروان ابوبکر رسانید و سوره توبه را از او گرفت. تا اینجا شیعه و سنّی هم نظر هستند اما در مورد رفتن ابوبکر به مکّه یا به برگشتن او به مدینه نظرات مخالفی وجود دارد. شیعه معتقد است ابوبکر به مدینه برگشت تا علّت لغو دستور را از حضرت رسول(ص) جویا شود و در مدینه ماند و علی(ع) به مکّه رفت و سوره برائت را قرائت کرد. اهل سنّت می‌گویند ابوبکر به مدینه برنگشت و امیرالحاج بودن خود را حفظ کرد و علی(ع) در کنار او به مکّه رفت. تمام مراسم را ابوبکر انجام داد و علی(ع) فقط ده آیۀ اول سوره توبه را قرائت کرد و هرکدام اسنادی را برای خودشان ضمیمه کرده اند.           

چند سوال پیرامون این واقعه مطرح می شود :

  1. چرا خداوند سوره برائت را قبل از اینکه پیامبر ابوبکر را بفرستد و کار را به او محوّل کند به علی(ع) نداده است؟ مگر خداوند- نعوذ با الله- فراموش کار است که وسط کار یکباره یادش بیاید که دستوراتی را که داده باید اصلاح کند؟
  2. چرا علی به جای ابوبکر برگزیده شده است؟ ابوبکر شیخ و پیر بود و علی جوان؛ چرا جوانی بر پیری ‌ترجیح داده شده؟

ما منطقاً پاسخی جز پاسخ ذیل برایمان تصوّر نمی‌شود:

الف ـ یقیناً خداوند به این موضوع آگاه بوده که ابوبکر نباید سورۀ برائتِ قرآن را قرائت کند.

ب ـ علّت اینکه اجازه داده که ابوبکر حرکت کند و در بین راه او را برگرداند این است که به وضوح همه مردم بدانند ابوبکر صلاحیت خواندن سوره برائت یا توبه را ندارد و تنها کسی می تواند این سوره را بخواند که خدا آن را تأیید کرده باشد.

ج ـ  علی(ع) برگزیده خداوند بوده است و شایستۀ اوست که امری مانند برخورد با مشرکان و لغو قرارداد آنها و تهدید به مقاتله با آنها در صورت سرپیچی و تعیین حد و مرزها و ... را انجام دهد زیرا همه این موارد از امور مدیریتی و حکومتی است . این عمل بیانگر آن است که علی(ع) برگزیده خداوند برای حکومت بعد از رسول(ص) است. علّت این که ابوبکر در راه باید برگردد و یا از خواندن سورۀ برائت منع می‌شود همین است که مدعی جانشینی بوده و خداوند و رسول(ص) در یک برنامۀ عملیاتی عدم صلاحیت ابوبکر برای جانشینی رسول(ص) علیه را اعلام می‌کنند تا این واقعه در یاد و ذهن همه باقی بماند و مردم فقط نقل قول‌ها را نشنوند .

د: مسلّم است ابوبکر که - بنابر روایت عالم‌های اهل سنّت ازجبهه‌های جنگ گریخته -توکّل خود به خدا را از دست داده و به سپاهیان و عوامل مادی تکیه کرده است .

در مأموریت‌های نظامی اکثراً شکست‌خورده و علمای اهل سنّت او را سیاستمدار معرفی کردند نه مبارز و جنگنده. ابوبکر با باندی همکاری  می‌کند که همه از معترضان به پیامبر و سرپیچی کنندگان دستورات نبی (ص) هستند و دست آنها به خون تعداد بی شماری از مردم آلوده است، نظیر خالد بن ولید که در زمان حکومت خود ابوبکر او را به فرماندهی برگزیده و همان طور که گفته شد مسلمانانی همچون مالک بن نویره را به شهادت رسانید و به همسر او در همان محل قتل، تجاوز کرد و ابوبکر او را از قدرت خلع نکرد و حتی اعتراضِ عمر نیز مانع این کار نشد . ظنِّ بودن او در دسته ‌ترورکنندگان حضرت رسول(ص) نیز وجود داشت و از طرفی از طریق عایشه همسر پیامبر(ص) اخبار پنهان حضرت رسول(ص) را نیز به دست می آورد و... . چگونه می‌توانست نماینده‌ای برای جانشینی پیامبر(ص) و خلافت باشد؟

سیر حوادث آینده بعد از شهادت حضرت رسول این تحلیل را اثبات می‌کند: حذف حضرت علی(ع) بعد از برگزیده شدن او در غدیر خم، حمله به خاندان علی(ع) و کشتن فرزند حضرت زهرا(س) در شکمش و نهایتاً قتل حضرت زهرا(س)، وادار کردن علی(ع) به زور برای بیعت، مصادره فدک، غصبِ میراثِ پیامبر از دست حضرت زهرا(س)، ساختن احادیث دروغین در این زمینه می باشد. در حالی که قرآن رسماً از همه مسلمانان خواسته بود به فرزندان حضرت رسول(ص) محبت کنند و جزء این  اجر و مزدی دیگر نخواسته بود. حذف روایات و سخنان پیامبر . جلوگیری از تدوین آنها، و... از نشانه ها و دلایل آن است. که حتی خود ابوبکر به این خطا‌های بزرگش در هنگام مرگ رسماً اعتراف می‌کند.

 

سریه علی(ع) و مأموریت او به یمن

و بلافاصله بعد از انجام مراسم حج، پیامبر حضرت علی(ع) را مأمور فتح یمن کرد؛ این اولین بار بود که اسلام به آنجا پا می گذاشت. علی(ع) موفق شد اسیران و غنائمی در این سریه به دست آورد و مشرکین آنجا را شکست داده و مجبور به پذیرفتن اسلام نمود، بتهای بزرگ آنها را از بین برد و پیروزمندانه بازگشت، به پیامبر در حجه‌الوداع پیوست و در غدیر خم به جانشینی حضرت رسول(ص) به طور رسمی از سوی خدا برگزیده شد. متأسفانه بسیاری از تاریخ‌نویسان این واقعه از تاریخ خود حذف کرده‌اند. آنها به مسائل مختلفی که از سوی رسول(ص) در حجه الوداع انجام شد پرداختند حتی به عادت ماهانه شدن عایشه در این ایام اشاره کرده‌اند که به این دلیل دوباره حج کرده.[254] اما کلاًمی از غدیرخم نقل نکرده‌اند. خوشبختانه بسیاری از راویان و علمای اهل سنّت غدیر خم را در کتاب روایی خویش نقل کرده اند که تعداد آنها بسیار زیاد است. مرحوم علامه امینی در کتاب با ارزش الغدیر تمام آنها را آورده است. ابن خلدون در تاریخش نوشته است که در این حج، حضرت رسول(ص) فرمود: ای مردم من شما را به دو چیز سفارش می کنم کتاب خدا و سنّت رسول خدا(ص). او، جملۀ "کتاب الله و عترتی" را تبدیل به "کتاب الله و سنّتی" نموده و عترت را حذف کرده است.[255] اما همین سنّت را هم خلفای بعد از رسول الله به کلی زیر پا گذاشتند و اعلام کردند که کتاب خدا کافی است و ما فقط قرآن را لازم داریم و سنّت و سخنان رسول(ص) را نمی‌خواهیم. 

 

شورش اسود عنسی 

اسود عنسی کاهنی شعبده باز بود و در شعبده بازی‌هایش خود را پیامبر معرفی کرد. او نیروهای زیادی همراه خود کرد و منطقه یمن تا صنعا را به تصرف خود در آورد. این امر باعث شد که بسیاری از مردم یمن مرتد شدند.[256] پیامبر کسانی را به جنگ با او مأمور کرد که در جنگ‌های پیاپی بالاخره او را کشتند و این زمانی بود که حضرت رسول (ص) از دنیا رفته بود.[257] در همان ایّام شخص دیگری در یمامه به نام مسیلمه کذّاب دعوی پیامبری کرد و شخص دیگری نیز به نام طلیعه بنی خویلد نیز دعوی پیامبری نمود. حاشیه حکومت الهی حضرت رسول (ص)، از بیرون، از هم گسسته شده بود و پیامبر آماده نبرد با آنها می شد که به شهادت رسید.

 

سوء قصد بر علیه حضرت رسول(ص)

در سال 10 هجرت همزمان با وقوع حوادث ناگوار در عالم اسلام در شهر مدینه سه نفر تصمیم گرفتند که پیامبر را‌ترور کرده و از پای در بیاورند. آنها افرادی از قوم بنی عامر بودند که اقدام به این عمل نمودند و تا درون خانه رسول هم وارد شدند و می خواستند در حین مذاکره با او، او را به قتل برسانند که نهایتاً از هیبت رسول(ص)‌ترسیدند و از این کار عقب کشیدند.[258] اما دشمنی خود را علیه حضرت رسول(ص) آشکار کردند. یکی از آنان به نام عامر هنگام رفتن پیامبر را تهدید کرد و گفت من مدینه را با اسب و سرباز بر ضد تو پر می کنم. پیامبر سکوت کرد و دست به نفرین برداشت چیزی نگذشت که عامل در بین راه به طاعون مبتلا شد و مرد، یکی دیگر آنها در بیابان دچار صاعقه شد و به طرز بدی کشته شد.[259] این تهدید و اقدام به ‌ترور علنی در ماه‌های آخر عمر حضرت رسول(ص) تأیید کننده همان تحلیل است که قبلاً ارائه گردید.

 منافقان به‌شدّت رشد یافته بودند. آنها حکومت دینی محمّد که در آن علی(ع) جانشین باشد را نمی خواستند. قبایل برای خود امتیازهای خاصی به سبک دوره جاهلی می خواستند. مرتدین در اطراف حکومت علم مخالفت برافراشته بودند و سه نفر ادعای پیامبری کرده بودند که از قدرت کاهنی و جادوگری هم برخوردار بودند. نزدیکان پیامبر که شرایط را این گونه می‌دیدند تصمیم به حذف رسول(ص) گرفتند تا آنچه که خود دوست دارند را به جای اسلام رسول الله بر پا کنند. سپاه قدرتمند روم نیز به تدریج به مراکز اسلامی وارد می شد که پیامبر اسامة بن زید را -که جوان بود- به فرماندهی لشکر اسلام در جنگ با رومیان برگزید.

 

سپاه اسامه

پیامبر به همۀ بزرگان مکّه و مدینه دستور داد که در سپاه اسامه به جنگ روم بروند. ابوبکر و عمر از رفتن امتناع کردند و به مدینه برگشتند. پیامبر می‌خواست کار جانشینی حضرت علی(ع) در نبودن آنها به طور رسمی انجام شود اما این کار صورت نگرفت و سپاه اسامه تا بعد از شهادت حضرت رسول(ص) به سوی رومیان حرکت نکرد.

 

پیامبر(ص) در غدیر خم

در رابطه با غدیر خم و آنچه که پیامبر(ص) در آخرین حج خود در محلی به نام غدیرخم بیان کرده است در میان علمای شیعه و سنّی صدها جلد کتاب نوشته شده است که محققانه‌ترین آن‌ها کتاب الغدیر علامه امینی است. آنچه که ما می توانیم به طور مختصر بیان نمائیم موارد ذیل است:

  1. شرایطی که پیامبر(ص) در آخرین حج خود در آن قرار داشت: در بحث قبلی بیان شد که دشنان و صدمه رسانندگان به پیامبر(ص) در چند دسته خلاصه شدند:

الف ـ منافقان آشکار و پنهان، ‌ترورکنندگان ، شایعه کنندگان و دروغ بافان.

ب ـ هجوم مرتدین در جنوب و جنوب شرقی حجاز. مسیلمه ، اسود عنسی و ... .

ج ـ  آماده شدن حکومت روم برای حمله در سر حدات غربی.

د ـ کنار کشیدن بسیاری از مؤمنان و خسته بودن آن‌ها و دخالت نکردن در امور سیاسی و اجتماعی.

و ـ در مجموع سخنان پیامبر(ص) مورد توجه قرار نمی گرفت، حدود الهی شکسته می شد، طغیان و شورش رو به گسترش بود، بر سر جانشینی حضرت رسول(ص) رقابت به وجود آمده بود و جانشین مورد نظر حضرت مورد قبول نبود. لذا سعی می کردند از هر طریق، حتی‌ترور، حضرت رسول(ص) را از میان بردارند. اعلام رسمی جانشینی برای حضرت رسول(ص) نگرانی‌هایی را ایجاد کرده بود که عدم قبول حضرت علی(ع) از سوی منافقین، به خطر افتادن جان حضرت علی(ع)، به خطر افتادن خانواده علی(ع) و اولاد و همسر ایشان، شورش عمومی مردم، سر باز زدن از دین و اسلام و ... از موارد این نگرانی‌ها می توانست باشد.

 به دلیل همین نگرانی‌ها پیامبر(ص) مردّد بود که در چه زمان و مکانی اعلام جانشینی و وصایت را  انجام دهد. در مراسم بعد از حج که معنویت بیشتری در مردم وجود داشت و تعداد زیادی از مردم از سراسر حجاز و قبایل مختلف در آن حضور داشتند، در محلی که شاهراه بود و از آن به بعد حاجیان از هم جدا می شدند و به سوی شهرهای خود می رفتند بهترین مکان ابلاغ این پیام محسوب می شد. خداوند برای رفع نگرانی‌های پیامبر(ص) به او دستور داد:"یا ایها الرسل بلغ ما انزل الیک من ربک". ای رسول ابلاغ کن آنچه را که از سوی خدا به تو انزال شده است." و ان لم تفعل فما بلغت رسالته". اگر ابلاغ نکنی رسالت تو به پایان نرسیده و ناقص می ماند(بدون تعیین جانشین اسلام در نطفه از بین می رود)  "و الله یعصمک من الناس" خدا تو را از مردم حفظ می نماید" و الله لایهدی القوم الکافرین". خدا قوم کافرین را هدایت نمی کند.[260] نکات ذیل در این آیه قابل توجه و اثبات است:

  1. پیامبر(ص) از ناس یعنی مردم نگرانی‌های دارد که در صفحه قبل آن‌ها را معرفی کردیم.
  2. اگر پیامبر(ص) ابلاغ خود را انجام ندهد دین کامل نمی‌شود.
  3. دشمنان پیامبر(ص) به صورت قومی و حزبی یا قبیله ای و یا حکومتی با پیامبر(ص) مخالفت می کنند زیرا نمی گوید کافران هدایت نمی شوند بلکه گفته می‌شود قوم کافرین هدایت نمی یابند. یعنی دشمنان، سازماندهی شده حمله می کنند.
  4. به پیامبر(ص) گفته می‌شود مهم نیست که مردم چه وضعی خواهند داشت. خداوند، پیامبر(ص) و دین را از همه عکس العمل‌های آن‌ها حفظ می کند.
  5. بدترین آسیب، اعلام نشدن ولایت و وصایت است نه عکس العمل مردم و دشمنان.
  6. پیامبر(ص) می اندیشید که اگر ابلاغ کند اسلام به خطر می افتد. خدا به او می گوید اگر ابلاغ نکنی اسلام به خطر می افتد. مهم نیست که مردم آن زمان چه عکس العملی نشان می دهند زیرا امامت فقط مخصوص آن زمان نبوده بلکه تا آخر زمان مردم جهان هر لحظه به آن نیازمند هستند و اگر ابلاغ نشود به اندازه همه زمان‌ها و هر عصر و نسلی و به اندازه همه مکان‌ها و کشورها در هر عصری و نسلی آسیب به اسلام وارد شده و مردم حقیقت هدایت را از دست می دهند.
  7. نکته دیگری که در این آیه قابل توجه است این است که هدف حکومت نیست، بلکه هدف ارائه حق به مردم است. حال اگر مردم حق را در حکومتشان به اجرا در بیاورند بهترین است امّا اگر به اجرا در نیاورند حق ماندگار است. هر کس می تواند با پیروی از حق، هدایت را به دست آورد حتی اگر حکومت حقی هم برقرار نباشد. ما شاهد هستیم که غیر از حدود آن 5 سالی که حضرت علی(ع) به حکومت رسید تا به امروز دیگر حکومت حقی بر پا نشده، امّا اسلام در میان مردم از بین نرفته و حق راه خود را ادامه داده است.
  8. همانطور که قبلاً گفته شد هدف اسلام ساختن و پرورش دادن مؤمنان است تا بتواند قابلیتی به دست آوردند که بعد از مرگ در کنار خداوند زندگی کنند.

بنابراین هر کس در این دنیا باید به ابتلائات و سختی‌ها مبتلا شود، در برابر حق سکوت نکند و باطل را از خود دور نماید؛ همین باعث رشد و تعالی او می‌شود. بنابراین چه حکومت حق باشد چه نباشد این آزمایشات وجود دارد و هدف بعثت پیامبر(ص) و هدف خلقت انسان برقرار می ماند.

باور حضرت علی(ع) به عنوان جانشین برای حضرت رسول(ص) و استمرار نهضت حضرت، خود هدایت است و حاکمیت حکومت ایشان(که اگر چنین می شد چیزی بهتر از آن نبود) نیز هدایتی دیگر است امّا در هر دو صورت مؤمن می تواند راه خدا را پیش بگیرد و خداوند به همین دلیل، نگرانی حضرت محمّد(ص) را تسلّی می بخشد.

علمایی که آیه فوق را در حق علی(ع) می دانند:

  1. ابی نعیم اصفهانی در کتاب الخصائص ابن بطریق به نقل از کتاب ما نزل من القرآن فی علی از ابوعلی اصفهانی این آیه را در شأن علی(ع) در روز غدیر اعلام کرده است.
  2. روایت ابن عساکر در کتاب تاریخ دمشق جلد 2 صفحه 86 این آیه را در شأن علی(ع) در روز غدیر معرفی کرده است.
  3. طبری در کتاب تفسیر طبری خود صفحه 262 این آیه را در شأن علی(ع) در روز غدیر می داند.

امامان معصوم این آیه را در شأن علی(ع) در روز غدیر معرفی کرده اند .[261]

راویان حدیث از صحابه درباره نزول این آیه در شأن علی(ع)

  1. زید ابن ارقم.[262]
  2. ابوسعید خدری.[263]
  3. ابن عساکر.[264]
  4. عبداله بن مسعود.[265]
  5. جابر بن عبداله انصاری.[266]
  6. ابوهریره.[267]
  7. عبداله بن ابی افی اسلمی.[268]
  8. براء بن عازب انصاری.[269]

 

راویان حدیث از تابعین

  1. عطیه بن سعد عوفی.[270]
  2. زید بن علی.[271]
  3. ابوحمزه ثمالی.[272]

راویان حدیث از علمای اهل سنّت

علمای ذیل همگی بر اینکه آیه 67 سوره مائده در شأن حضرت علی( ع) در روز غدیر است صحّه گذاشته اند:

  1. ابوجعفر طبری.[273]
  2. ابن حاتم رازی.[274]
  3. ابواسحاق ثعلبی.[275]
  4. واحدی نیشابوری.[276]
  5. حاکم حسکانی.[277]
  6. ابوسعید سجستانی.[278]
  7. ابن عساکر شافعی.[279]
  8. فخر رازی.[280]
  9. نصیبی شافعی.[281]
  10.  حموئی.[282]
  11.  ابن صباغ مالکی.[283]
  12.  نظام الدین میبدی.[284]
  13.  جلال الدین سیوطی.[285]
  14.  شهاب الدین آلوسی.[286]
  15.  قندوزی حنفی.[287]
  16.  شیخ محمّد عبده.[288]

و دهها نفر دیگر از علمای اهل سنّت این آیه را در شأن حضرت علی(ع) معرفی کرده اند.

 

آیۀ اکمال

"الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت الاسلام دینا". این آیه که در سوره مائده آیه 5 آمده است می فرماید: " امروز دین شما را کامل کرده ام و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آئین شما پذیرفتم. " این آیه نیز بعد از ابلاغ حضرت رسول(ص) در غدیر خم در شأن حضرت علی(ع)  نازل شده است.

روایت اهل سنّت درباره این آیه که متعلق به حضرت علی(ع) است:

  1. ابونعیم اصفهانی.[289]
  2. خطیب بغدادی.[290]
  3. ابن عساکر.[291]

و ... .

راویانی که نزول این آیه را در روز غدیر دانسته اند:

  1. حافظ محمّد بن جریر طبری.[292]
  2. حافظ بن مردویه اصفهانی.[293]
  3. ابوسعید سجستانی.[294]
  4. مغازلی شافعی.[295]
  5. ابوالقاسم حسکانی.[296]
  6. ابن عساکر دمشقی.[297]
  7. خطیب خوارزمی.[298]
  8. سبط بن جوزی.[299]
  9. حموئی.[300]
  10.  ابن کثیر دمشقی شافعی.[301]
  11. خطیب خوارزمی.[302]
  12.  سیوطی.[303]
  13.  محمّد بدخش.[304]

و ... .

غدیر آنقدر مهم بود که خداوند در همین آیه فرمود: امروز کفّار از دین شما نامید شدند(که بتوانند آن را نابود کنند) از آن‌ها نترسید و از من بترسید.

در این آیه، کلمۀ "دین" که کلیت دین است آمده است. احکام بخشی از دین هستند، اما همه دین نیستند بنابراین با نزول آیه فوق که اعلام امامت است دین کامل شده است و اگر هر چه احکام هم گفته می شد باز نمی توانستیم کامل شدن دین را بدانیم. زیرا احکام هم در گذشته و هم در بعد از غدیر خم باز هم نازل شده است.

 

انزال سوره معارج درباره غدیر خم

بسیاری از علما می گویند دو آیه "سَاَلَ سائل بعذاب واقع للکافرین لیس له دافع" در روز غدیر خم نازل شده است. علیرغم اینکه این سوره مکی است این آیات مدنی هستند. حدیث درباره این آیات بدین‌گونه است:

هنگامی که حضرت رسول(ص) در غدیر خم دست حضرت علی(ع) بلند کرد و او را جانشین خود نمود، این خبر شایع شد و به گوش شخصی به نام حارث بن نعمان فهری رسید. او به خدمت حضرت رسول(ص) رسید و در حالی که حضرت رسول(ص) در میان جمعی از اصحاب خود بود عرض کرد: ای محمّد ما را از جانب خداوند امر کردی تا شهادت به وحدانیت خداوند دهیم و اینکه تو رسول خدایی، ما هم قبول کردیم. امر کردی که تا 5 نوبت نماز بخوانیم آن را نیز قبول کردیم. ما را به زکات و روزه حج امر کردی، آن‌ها را نیز قبول کردیم. به این همه راضی نشدی تا آن که بازوان پسر عمویت را بالا برده و او را بر ما برتری دادی و گفتی "من کنت مولاه فهذا علی مولاه"(هر کس که من مولای اویم این علی مولای اوست). آیا این مطلبی است که از جانب خود گفته‌ای یا از جانب خداست؟ پیامبر(ص) فرمود: قسم به کسی که جز او خدایی نیست، این مطلب از جانب خداوند بوده است. در این هنگام حارث به پیامبر(ص) پشت کرد و به سوی شتر خود رفت در حالی که می گفت خدایا اگر آنچه محمّد می گوید حق است بر من سنگی از آسمان ببار یا عذابی دردناک بر من بفرست. او به شتر خود نرسیده بود که خداوند بر او سنگی فرستاد که بر سر او خورده و از پشت او بیرون آمد و به قتل رسید. در این هنگام بود که خداوند این دو آیه را نازل کرد: "سال سائل بعذاب واقع للکافرین لیس له دافع".

این روایت توسط حضرت علی(ع)، امام محمّد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع)، مورد تأیید قرار گرفته است.

همچنین عبداله بن عباس، حذیفه بن یمان، سعد ابن ابی وقاص و ابوهریره نیز آن را تأیید کرده اند.

علمای بزرگ اهل سنّت که این حدیث را نقل کرده اند و تأیید کرده اند:

  1. موصلی بغدادی.[305]
  2. ثعلبی نیشابوری.[306]
  3. یحیی قرطبی.[307]
  4. سبط ابن جوزی.[308]
  5. زرندی حنفی.[309]
  6. صباغ مالکی.[310]
  7. سمهودی شافعی.[311]
  8. ابوالسعود عمادی.[312]
  9. شمس الدین شر بینی شافعی.[313]
  10.  سید الجمال الدین شیرازی.[314]
  11.  مناوی شافعی.[315]
  12.  برهان الدین علی حلبی شافعی.[316]
  13.  سید مومن شبلنجی شافعی.[317]
  14.  ابن کثیر مکی شافعی.[318]
  15.  عبدالرحمان صفوری.[319]
  16.  شمس الدین حنفی شافعی.[320]
  17.  زرقانی مالکی.[321]
  18.  قندوزی حنفی.[322]
  19.  ابواسحاق ثعلبی.[323]
  20.  سفیان بن عیینه.[324]
  21.  ابوعبید هروی.[325]
  22.  حمّوئی.[326]
  23.  حاکم حسکانی.[327]

 

حدیث غدیر

هنگامی که رسول خدا(ص) از حجّه الوداع مراجعت می فرمود در غدیر خم فرود آمد. امر فرمود که زیر درختان را جاروب کردند و سپس فرمود: " گویا به سوی حق تعالی فراخوانده شده ام از این رو دعوت او را اجابت کردم. به راستی که من در میان شما دو گوهر گرانبها به جای می گذارم که یکی از آن دو بزرگتر از دیگری است، قرآن کتاب خدا وعترتم که اهل بیت من هستند. پس توجه داشته باشید که پس از من با آن دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند" سپس دست حضرت علی(ع) را بلند کرد به طوری که زیر بغل او پیدا شد و فرمود: "به راستی که خداوند مولا و سرپرست من است و من ولی و سرپرست هر مؤمنی هستم. هرکس من سرپرست او هستم پس این علی سرپرست اوست. خدایا دوست بدار کسی که او را دوست دارد و دشمن بدار کسی که با او دشمن است."

  1. این حدیث از زید بن ارقم به سند معتبر در مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 501، ح 18838 نقل شده است.
  2. فضائل الصحابه، ج 15، ح 45.
  3. صحیح مسلم، ج 4، ص 1873، ح 36.
  4. المستدرک، ج 3، ص 533.
  5. مجمع الزوائد، ج 9، ص 104 و 105.
  6. خصایص امیر المؤمنین، ص 93.
  7. شواهد النزول، ج 2، ص 381 و ... .

بیش از 43 نفر از علمایی بزرگ اهل سنّت این حدیث را تأیید کرده اند، از محمّد بن اسحاق تا شیخ محمّد عبده مصری. این حدیث به تواتر و حتی فراتر از تواتر هم رسیده است.[328]

و بدین‌سان پیامبر(ص) آخرین مأموریت خود قبل از شهادت را به انجام رسانید و مولا علی(ع) و 11 امام بعد از او را راهنما و دستگیر کننده مؤمنان در هدایت آن‌ها معرفی شد تا با همّت آن‌ها، مومنان از آزمایش‌های الهی سربلند بیرون بیایند و در آخرت رستگار شوند.

 

شهادت حضرت رسول(ص)

درباره مرگ حضرت رسول در روایات شیعه و سنّی بیانات  متفاوت و متناقضی ایراد شده است که عمدۀ آن به شرح ذیل است:

  1. پیامبر به مرگ طبیعی به بیماری سینه پهلو یا ذات الریه از دنیا رفته است.
  2.  پیامبر(ص) به سبب زهری که یک زن یهودی در خیبر یعنی چهار سال قبل از آن به او خورانده شد از دنیا رفت.
  3. پیامبر(ص) به وسیله سمّی که در روزهای آخر عمرش توسط باند قریش به او خورانده شد از دنیا رفت.

 در رابطه با گفتار اول در کلیه روایات رسیده از علمای شیعه و سنّی هیچگونه علامتی از بیماری ذات الریه در حال پیامبر دیده نشده است نه سرفه ای  نه تنگی نفسی و نه هیچ علامت دیگری.

 علائمی که درباره بیماری حضرت رسول(ص) گزارش شده است عبارت است از سردرد شدید، تب شدید، رنگ پریدگی شدید، آب ریزش از دهان بدون کنترل، بیهوش شدن و به هوش آمدن پی در پی، ناتوانی در کنترل پا در راه رفتن  که یک نوع فلج شدن بود و ... . مجموعۀ این علائم نشان می‌دهد که احتمال مسموم شدن با سم  بسیار بیشتر است. اما اگر با سم مسموم شده باشد آیا احتمال آن است که بعد از حدود ۴ سال و اندی که از واقعه خیبر گذشته سم تازه در حضرت اثر کرده باشد؟

 اگر بپذیریم که پیامبر(ص) با سم به شهادت رسیده است -که مدارک و نوع بیماری این را ثابت  می‌کند- ناچاریم که باور کنیم که پیامبر با سمّی مورد هدف قرار گرفته و‌ترور شده که در روزهای آخر عمر به او داده شده است. چندین محقق بزرگ در بررسی مفصّل بر روی مدارک و روایات و اسناد باقیمانده در کتب علمای اهل سنّت و شیعه به این نتیجه رسیده‌اند که قطعاً پیامبر به وسیله زهر در همان روزهای آخر زندگی خود از دنیا رفته است. این محقّقین هم در قرن‌های اولیه اسلام حضور داشتند مانند صاحب تفسیر قمی و ... و هم در زمان‌های اخیر مانند علامه عسگری، و از همه مستدل‌تر و محقّقانه‌تر تحقیق استاد نجاح طائی است.

 ما ضمن بررسی اسناد این بزرگان که اکثر تحقیقات خود را از علمای بزرگ اهل سنّت نقل کرده اند به شرح استدلال‌های آنها خواهیم پرداخت. استاد علّامه سید مرتضی عسکری در کتاب چند جلدی "نقش عایشه در احادیث اسلام" به ویژه در جلد چهارم آن و استاد نجاه طایی در کتاب گرانقدر خود به نام "داستان زندگی پیامبر(ص)" به بازگویی حوادث روزهای آخر عمر حضرت رسول(ص)پرداخته‌اند. آنان اسناد و مدارک زیادی از‌ترور حضرت رسول(ص) با سم را عرضه کرده‌اند که بر گزیده‌ای از نظرات علمای اهل سنّت است. البته در کتب همه محقّقین در این زمینه به ویژه این دو استاد دیدگاه‌های روایی شیعیان به ویژه ائمه معصومین علیه السلام طرح گردیده که تأکید آنها بر این ‌ترور را صحّه گذاشته است. ما ذیلاً به چند نکته اشاره خواهیم کرد و سوالاتی که مطرح است را مورد توجه قرار می دهیم:

  1. به چه دلیل می‌خواستد پیامبر(ص) را از میان بردارند؟
  2. به چه دلیل سم به پیامبر(ص) خورانده شده است؟
  3.  افرادی که اقدام به این عمل ناجوانمردانه کرده‌اند چه کسانی بودند؟
  4.  مراحل انجام این‌ترور چگونه ایجاد شده و اهداف آن چگونه به دست آمده است؟
  5. واکنش حضرت رسول(ص) و یاران با وفای او به این حمله قبل و بعد از‌ترور با سم چگونه بوده است؟

قبل از ورود به این بحث باید به یاد آوریم که ما در این نوشتار که از دیدگاه قرآن به حوادث تاریخی زندگی پیامبر پرداختیم. با توجه به آیات بسیاری از قرآن کریم دریافتیم که بعثت پیامبر(ص) با تحقیر و مسخره کردن حضرت رسول(ص) شروع شد و در طول دوران نبوّت ایشان دهها تهمت و توهین و القاب زشت به ایشان وارد آمد. ایشان را جادوگر، کاهن، شاعر، دروغگو، خیال پرداز، قدرت‌طلب و... نامیدند و با انواع روش‌های ناجوانمردانه مانند مجادله، ریختن زباله بر سر مبارک ایشان، تهدید به تبعید و زندان و کتک (که همه را با توجه به آیات قرآن توضیح داده ایم) روی آوردند. البته هر چند وقت یکبار با فواصل زمانی متفاوت اقدام به ترور حضرت می‌نمودند. تا زمانی که حضرت در مکّه بود به واسطۀ وجود حضرت ابوطالب و بعد از آن حضرت حمزه سیدالشهدا  و سایر عوامل الهی، امکان‌ترور به حداقل می‌رسید اما در سال ۱۰  بعد از بعثت، به‌تدریج قریشیان دریافتند که چاره‌ای جز به شهادت رساندن پیامبر(ص) ندارند.

 اینگونه ماجرای هجرت رسول به مدینه پیش آمد و حضرت به پناه انصار در مدینه رفت و سپس با هجرت مهاجران دیگر از مکّه به مدینه حفاظت و پاسداری ایشان افزایش یافت. اما به نظر می‌رسد که خیلی زود انگیزه کشتن و حذف پیامبر در میان اعراب دوباره شدّت گرفت. در رأس این ‌ترور کنندگان یهودیان بودند که در مدینه در خیبر و در قلعه‌های بنی قریظه و بنی نضیر زندگی می کردند و در کنار آنها منافقان مدینه به رهبری عبداله بن ابی سلول که رابطه محکم با یهودیان داشت. این اقدامات، مدینه را برای حضرت خطرناک می کرد. به زودی دو دسته منافق دیگر به این گروه‌ها اضافه شدند: یکی قریشیان، که دریافته بودند که قدرت جلوگیری از گسترش اسلام را ندارند. لذا بعد از جنایت‌های بسیاری که در حق مسلمانان به ویژه حضرت رسول(ص) انجام دادند به تدریج مسلمان شده و به اسلام گرویدند. آنها از امتیاز بخشش اسلامی برای کسانی که توبه کنند و از شرک دست بردارند به بهترین وجه استفاده کردند و پرونده جنایات خود در میان سپاه اسلام را راکد نموده و آهسته آهسته مراکز نظامی و قدرتی حضرت رسول(ص) را با توصیه‌های زیاد توسط دوستان قریشی خود -که در کنار رسول(ص) بودند- در اختیار گرفتند. خالد بن ولید، ابوسفیان، معاویه و... از جمله این افراد بودند که به صورت باندی و حزبی و قبیلگی وارد اسلام شدند و فقط با گفتنِ کلماتِ شهادتین، اسلام را پذیرفتند ولی فرهنگ و نژاد و خویشاوندی و ثروت اندوزی و ریاست طلبی جاهلی را با خود به درون اسلام آوردند و سعی کردند که کانون اولیه قدرت را به دست بگیرند.

گروه چهارم از منافقان اشخاصی بودند که با پیامبر(ص) از همان ابتدا موافقت نمودند و به اسلام پیوستند و حدود شرعی و اخلاقی را در حد توان خود نگه می داشتند و از پیامبر دفاع می کردند اما به تدریج در برابر برخی مسائل دست از حمایت از پیامبر کشیدند و نه تنها او را تنها گذاشتند بلکه با دشمنان او نیز همکاری کردند. آنچه که این گروه را  می آزرد در درجه اول عدالتی بود که اسلام آن را در میان مسلمانان به اجرا گذاشته بود. از تقسیم غنایم گرفته تا دادن پست به اندازه توان آنها که این عمل آنها را خشمگین می کرد. قانون گذاری قرآن در همه چیز که منجر به سازمان فرهنگی همه جانبه گردید و فرهنگ جاهلی را به‌شدّت حقیرکرد، اینکه دیگر سفید بر سیاه و فقیر بر غنی، شیخ بر جوان و قوم و نژاد برتری نداشت از مصداقهای آن است. اما موضوع مهم‌تر در ساخته شدن این طیف از منافقان، اقدام رسول به اعلام جانشینی حضرت علی(ع) بعد از خود بود که به دستور خدا و قرآن در مراحل مختلف در طی ۲۳ سال از طرف رسول ابلاغ می‌شد و آخرین و مهمترین آن در غدیر خم بود. این عمل پیامبر، گروه مذکور را به کلی ناامید کرد. از این رو اقدام نهایی شان را برای از میان برداشتن حضرت رسول(ص) انجام دادند.

 این گروه اکثراً مهاجرین مکّه بودند و در کنار آنها تنی چند از انصار نیز حضور داشتند. در هفت سال آخر عمر حضرت رسول اکثر ‌ترورها به وسیله این افراد طرح ریزی و اجرا می‌شد‌. ترورهایی که به طور مشترک هر چهار گروه انجام می‌دادند عبارت بود از:‌ترور مدیریتی،‌ترور شخصیتی و نهایتاً‌ ترور جانی. آنان برای فرار از جبهه‌ها و القای فرار به دیگر مسلمانان، مدیریت و نفوذ پیامبر را تخریب می کردند مثل فرار از جنگ‌های احد، خیبر، خندق، حنین، تبوک و... ( که در این کتاب موارد مختلفی از آن گزارش شده است ). شکستن بیعت‌ها و بی توجهی علنی به دستورات پیامبر، ایجاد شک در نبوّت ایشان و ... به طور مستمر رخ می داد. سرپیچی از تصمیم پیامبر(ص)برای صلح با مشرکان در صلح حدیبیه، مُحرم نشدن و به طور مستقیم با پیامبر(ص) برخورد کردن، توهین کردن رو در رو، با نجوا و حرف‌های درگوشی حتی در حضور خود پیامبر و بی‌توجهی و رعایت نکردن ادب در حضور رسول(ص) و ... از مصادیق ترور شخصیت پیامبر(ص) است. قرآن کریم علیه همه آنها آیاتی نازل کرده است.

منافقان در جلسات خود انواع توهین‌ها و دروغ‌ها بر علیه حضرت بیان کرده و بلافاصله پخش می کردند. حتی به نسبت پیامبر(ص) و اجداد او توهین می‌کردند. یکبار خداوند این اقدام آنها را از طریق جبرئیل به گوش حضرت رسول(ص) رساند. پیامبر(ص) به بالای منبر رفت و اعلام کرد که قصد دارد نسبت این گونه افراد را افشا کند. در آن  لحظه عمر برخاست و اعلام  کرد ما توبه می‌کنیم ما را عفو کن تا جایی که پای حضرت رسول(ص) را بوسید[329] تا حضرت از افشاء اعمال آنها و انساب  آنها چشم پوشی کرد.

 آنچه که در تمام این اعمال دیده می‌شود سازمانی عمل کردن و داشتنِ برنامه ‌در این هدف بوده است. آنها  به تدریج و هدفمند حرکت می کردند و تبلیغات و شایعات زیادی را نیز می‌ساختند و شیوع می‌دادند. نهایتاً تمام افراد و مردم قبایل را با ‌ترور شخصیتی پیامبر از او دور کردند و مدینه و اطراف مدینه را به قول قرآن کفر و نفاق فرا گرفت. آنها فهمیدند که توانایی‌های پیامبر رو به کاهش است اما با ضربۀ سختی که از حضرت رسول(ص) در غدیر خم خوردند، می‌دانستند که اگر علی(ع) بیاید کمترین منفعتی برای آنها نمی گذارد، زیرا که او یک رهبر جوان، عادل و شجاع است. از این رو تصمیم به ‌ترور و قتل  حضرت رسول(ص) گرفتند و این بار در شرایط سخت مظلومیت پیامبر و تنهایی غیر قابل باور ایشان در کار‌ ترور موفق شدند.

 دامنه‌ترور آن‌ها فقط حضرت رسول(ص) نبود بلکه فکر و فرهنگ رسول(ص) و دوستان و یاران و فرزندان رسول(ص) در این دامنه قرار داشتند .رها کردن جنازۀ پیامبر و رفتن به سقیفۀ بنی ساعده برای برگزیدن رهبر از میان خودشان، حاضر نشدن در مراسم دفن پیامبر،‌ترور حضرت زهرا(س) دختر رسول (ص) در زمان اندک بعد از‌ترور پیامبر(ص) و کشتن فرزندش محسن در رحم مادرش، شلاق زدن و بین در و دیوار قرار دادن او، به اسارت گرفتن حضرت علی(ع) و بستن ایشان با طناب برای وادار کردنش به بیعت با ابوبکر، مصادره فدک از حضرت زهرا(س) و قطع رسیدن ارث از پیامبر (ص) به دخترش، وادار کردن همۀ مردم به ویژه صحابۀ خالص پیامبر به بیعت و عدول آنها از بیعتی که با علی(ع) در روز غدیر خم داشتند، حذف سخنان رسول(ص) که طبق آیۀ قرآن همانند سخن خداست و باطل و لغو نیست[330] ، تبعید یا کشتن صحابه خاص حضرت رسول در طول چند دهه مانند افرادی همچون ابوذر عمار اویس قرنی و...، نصب معاویه در حکومت شام توسط عمر، کشتن فرزندان رسول امام حسن(ع)و امام حسین(ع) و یاران باوفای آنها مانند حجربن عدی و یارانش توسط معاویه، کشتن یاران امام حسین(ع) توسط یزید در کربلا، حاکمیت دادن به فاسدانی که پیامبر آنها را لعن کرده یا تبعید نموده بود، و نهایتاً تغییر اسلام و تبديل  آن به دینی که باب میل اربابان قدرت بود از دستآوردهای آنها به شمار می آید.

 نکته قابل توجه این است که در انجام این موارد هر چهار دسته منافقین با یکدیگر متحد گردیدند و یک‌ دست و یک‌ پارچه شدند. از بزرگ‌ترین اقدامات آنها تغییر تاریخ زندگی پیامبر و ساختن احادیث جعلی و دروغین یا قصه‌گویی‌های فراوان و... بوده است به طوری که علی(ع) که جانشین برگزیده رسول الله بود به عنوان مرتد و بی نماز و از دین برگشته عنوان گردید و تا سال صد هجری بر منابر او را لعنت می کردند. معاویه کسی بود که در آیات قرآن دستبرد میزد اما او را خال المومنین، امیرالمومنین و خلیفه جانشین رسول صلی الله معرفی کردند. برای رسیدن به این اهداف، منافقین و نفوذی‌ها چاره‌ای نداشتند به جز نابود کردن سرسلسلۀ مردان پاک یعنی حضرت رسول اکرم(ص)‌.

ترور پیامبران یکی از کثیف‌ترین روش امّت‌های فاسد آنها است و قرآن برای همین به مردم آگاهی داده که یقتلون  انبیا بغیرحق پیامبران را به ناحق می کشتند تا سخنان پیامبران از موضوع اصلی آنها منحرف گردانند یحرّفون کلاًم عن مواضعه و نهایتاً از خنده استهزاء نوبت به قتل و شهادت رسول(ص) -مانند دیگر پیامبران(ص)- رسید. پیامبر بعد از مسمومیت سیزده روز زنده بود و سپس به شهادت رسید.[331]

کسانی که شهادت حضرت رسول(ص) به سم را تأیید کرده‌اند:

  1. ابن سعد.[332]
  2. حاکم نیشابوری.[333]
  3. عبداله ابن مسعود.[334] نظیر این روایات را نیز ابوالفضل بیهقی نیز نقل کرده است.
  4. شعبی. وی سوگند یاد کرده که حضرت رسول با سم کشته شده است که در همان سال شهادت حضرت رسول(ص) اتفاق افتاده و شهادت حضرت را با سم زن یهودی در خیبر را دروغ معرفی می‌کند.

 

نقل بعضی روایت‌ها در این زمینه

  1. عایشه می گوید رسول خدا بیمار شد و آب دهان او بیرون می‌ریخت و ما آب دهانش را به آب دهان شخصی که سم و زهر خورده تشبیه می کردیم.[335]
  2. عایشه می گوید وقتی آب دهان رسول (ص) بر پوست من ریخت پوست من لرزید. ( که بیانگر آن است که آب دهان رسول سمی بوده و وقتی بر پوست عایشه ریخته او را نیز تحت تأثیر قرار داده است ).[336] به نظر می‌رسد که سم در چندین نوبت در آن روزها به حضرت داده شده باشد که به اسم دارو به حضرت می خوراندند. ابن سعد می نویسد پیامبر بیهوش شد و چون به هوش آمد آن زن‌ها به او دارو خوراندند.[337] عایشه خود نیز نقل کرده است که ما در ایّام بیماری حضرت رسول(ص) به او دارو می خوراندیم. پیامبر به ما می فرمود که به او دارو نخورانیم اما ما گوش نمی کردیم چون هر بیماری از دارو متنفر است. وقتی که دارو را در دهان پیامبر -که از خوردن آن اکراه داشت- ریختم پیامبرگفت هر کس که در این خانه است باید از آن دارو بخورد به جز عباس عمویم که آن لحظه نبوده است و همه باید جلوی چشم من آن را بخورید.[338] در همین روایات پیامبر آنهایی را که به  زور به او دارو دادند را حبشی خوانده است و ما می‌دانیم که حفصه و عایشه ریشه حبشی داشته اند. ظاهر روایات نشان می‌دهد که پیامبر(ص) پی در پی بیهوش می شد و دوباره به هوش می آمد. در متن روایات این موضوع نهفته است که لحظه ای که پیامبر بیهوش بوده دارو به او خورانده می شد. جوزی نوشته است که پیامبر(ص) بعد از خوردن دارو که به او خورانده شد گفت مگر شما را منع نکردم که دارو را به من نخورانید؟[339] پیامبر در بیداری فهمیده بود که می‌خواهند به او دارو بدهند اما بیهوش شد و آنها در همین زمان دارو را به او خوراندند. وقتی پیامبر به هوش آمد پرسید چه کسی دارو را به من خورانده ؟آنها گفتند عباس عموی تو. اما پیامبر فهمید آنها دروغ می‌گویند و سپس فرمود این کاری که شما کردید کار شیطان است.[340] این تهمت که به عباس زده اند توسط عایشه زده شده و عباس در لحظه خوراندن دارو به پیامبر در خانه حضور نداشت.[341] برای همین پیامبر به آنها فرمود که همه از آن دارو بخورید به جز عباس. اعضای داخل خانه همه با هم همدست بودند و یکدیگر را پشتیبانی می کردند. پیامبر(ص) در توبیخ آنها از کلمۀ شما و با ضمیر جمع استفاده کرده و فرموده مگر به شما نگفتم که دارو را به من نخورانید؟[342] ما می‌دانیم که پیامبر هیچگاه دروغ نگفته است. او دارای علم ظاهر و علم باطن بود. در طول عمر شریفش بارها و بارها از حوادث و پشت پرده‌ها و غیب‌ها و پنهان‌ها پرده برداری کرده بود .به علاوه، جبرئیل امین نیز در هر لحظه‌ اخباری را در اختیار او  می گذاشت. بنابراین وقتی که می گوید به من دارو نخورانید تشخیص داده است که آن دارو سم است که می خواهند به او بخورانند. از این رو وقتی که به هوش آمد گفت همه شما از آن سم بخورید و سپس کار آنها را توطئه شیطان عنوان نمود.

کاملاً مشخص است که در این آخرین لحظات زندگی او هیچ کس دیگر به سخنان رسول(ص) توجهی ندارد. آنها  تجهیز سپاه اسامه و دستور رفتن همه با آن لشکر به سوی روم را نقشه رسول (ص) برای جانشین کردن رسمی علی(ع) بعد از خود می دانستند لذا نمی خواستند این زمان طولانی شود. از سوی دیگر وقتی پیامبر از آنها قلم و دوات خواست تا مشکلاًت پیش آمده را حل نماید عمر گفت  "ان رجل لیهجر  پیامبر هذیان می گوید" و او را خالی از شعور معرفی می نماید نعوذ بالله[343].

سپس عایشه به دروغ به بلال گفت که پیامبر گفته مردم با ابوبکر نماز بخوانند .ابن ابی الحدید از استادش نقل می‌کند که علی عایشه را متهم می‌کرد که او بود که به بلال آزاد شده پیامبر دستور داد تا ابوبکر را به نماز فرا خواند و رسول خدا هیچ کس را برای آن نماز تعیین نفرموده بود. هنگامی که پیامبر فهمید، همه توانِ باقیماندهِ خود را به کار گرفت تا به آن نماز صبح برود و خودش نماز را به جا آورد. او با تکیه بر علی(ع) و فضل بن عباس بیرون آمد تا در محراب ایستاد و نماز گذاشت. سپس به خانه برگشت و رو به زنان کرد و گفت شما زنان همراهان یوسفید (اشاره به زنانی که برای حضرت یوسف(ع) توطئه کردند).[344]

حال با این  روایات که اکثراً از کتب اهل سنّت استخراج شده می‌توانیم موارد ذیل را کنار هم بیاوریم:

  1. عمر و ابوبکر از رفتن با سپاه اسامه که دستور پیامبر(ص) بود سرباز زدند.
  2. همه در خانه پیامبر جمع شدند و به سیر بیماری پیامبر توجه خاصی داشتند.
  3. دارو با سمی که پیامبر آن را فهم کرده بود به زور به او خورانده شده است.
  4. وقتی پیامبر آنها را بازخواست کرد به گردن عباس عموی پیامبر انداختند.
  5.  پیامبر این کار آنها را عملی شیطانی نامید.
  6. ابوبکر را بدون اجازه پیامبر(ص) به پیش نمازی فرستادند.
  7. پیامبر فهمید و خود رفت در حالی که پاهایش روی زمین کشیده میشد.
  8. در بازگشت عایشه و حفصه را به زنان آزاردهنده یوسف تشبیه کرد.
  9. قلم و دوات خواست تا با نوشتن، مشکلاتِ موجود را حل کند.
  10. عمر تهمت بی شعوری و دیوانگی به رسول(ص) زد.
  11.  سپس همه از خانه خارج شدند و تنها علی(ع) و چند نفر از یارانش باقی ماندند.[345]
  12.  آنها به سقیفه رفتند تا جانشین رسول(ص) را از خودشان انتخاب کند.
  13.  در دفن رسول الله نتوانستند حاضر شوند.
  14.  با آنکه با علی(ع) بیعت کرده بودند او را خلع و ابوبکر را به جای او برگزیدند و ... .

 

 

 

نظر علمای بزرگ شیعه درباره شهادت حضرت رسول(ص)

امام صادق(ع)می فرماید: حضرت رسول درگذشت و قبل از مرگ مسموم شد. آن دو زن به او سم نوشاندند.[346] امام صادق(ع) در جای دیگر می فرماید این عایشه و حفصه بودند که به پیامبر(ص) سم دادند.[347] مجلسی می‌گوید به پیامبر(ص) دو بار سم داده شد و هر دو سم در شهادت پیامبر(ص) موثر بود.[348] علامه حلّی به شهادت حضرت رسول(ص) با سم گواهی داده است.[349] شیخ طوسی نیز در مسموم شدن پیامبر صلی الله با سم تأکید کرده است.[350] علی بن ابراهیم قمی در زیر تفسیر سوره تحریم بعد از نقل شأن نزول آیات این سوره می نویسد پیامبر(ص) به حفصه دختر عمر گفت سرّی به تو می گویم آن را به کسی اظهار نکن و اگر این سر را  اظهار و افشا نمودی لعنت خداوند و فرشتگان و مردم بر تو باد. عرض کرد که البته آن را اظهار نخواهم کرد آن سرّ چیست؟ حضرت فرمود بدان که بعد از من  به جور و ستم،  ابوبکر متصدی خلافت می‌شود و بعد از او پدرت عمر به ظلم و جور خلافت را غصب  می‌کند. و عمر گفت که ما باید در خلافت پیشدستی کنیم.(قبلاً در مبحث سوره تحریم در مورد این روایت صبحت شده است). پس چهار نفری جمع شدند تا رسول خدا را مسموم کنند.[351]

 

 

 

تحلیلی بر علل مخالفت‌های مسلمانان با حضرت رسول(ص)

  1. مکّه

می دانیم که بعد از حضور مسلمانان در مدینه و تشکیل حکومت اسلامی بتدریج آهنگ مخالفت با رسول(ص) در بین مسلمانان زده شد. این مخالفت‌ها هیچ وقت در مکّه دیده نشده بود. در مکّه تقریباً همه یک دست و یک دل بودند، انگیزه‌های الهی آن‌ها بسیار قوی بود، همه شهادت طلب بودند، عشق به خدا و رسول(ص) در دل آن‌ها قوی بود، دشمنان کاملاًمشخص بودند که چه کسانی هستند و موضع گیری در برابر آن‌ها بسیار روشن و قابل شناسایی بود، هیچ کس در میان مسلمانان نفوذی نبود یا اگر بود تعداد اندک و غیر قابل ملاحظه‌ای بود. بنابراین همه مسلمانان متحد با یکدیگر با شرک و کفر مبارزه می کردند. عامل دیگر این اتحاد تعداد اندک مسلمانان بود که همه یکدیگر را می شناختند و در کنار آن یاران و دوستان قدرتمندشان همگی تا هجرت در کنارشان بودند. افرادی مانند: حضرت حمزه(ع)، عمار، مقداد، ابوذر، مصعب ابن عمیر، زید بن حارثه و ... همچون کوه استوار بوده و مسلمانان را حمایت می کردند.

کانون مرکزی مسلمانان یعنی پیامبر اکرم(ص) به وسیله بزرگانی همچون حضرت علی(ع)، ابوطالب(ع)، حضرت خدیجه(س)، حضرت حمزه(ع)، مقداد، حذیفه و... حمایت می شد. به‌علاوه در این دوران هیچکس به زور به اسلام گرایش پیدا نمی کرد بلکه همه مسلمانان با میل و رغبت خود مسلمان می شدند و اکثر آن‌ها در این راه جان و مال خود را نیز برای فدا کردن به میان می گذاشتند و هر رنج و سختی را نیز پذیرا می شدند. وقتی که فشار کفّار زیاد شد عدۀ زیادی رنج هجرت را به دیگر کشورها برخود پذیرفتند و از مکّه خارج شدند. عمدۀ آن‌ها به حبشه هجرت کردند که حضرت جعفر(ع) برادر علی(ع) و ابوسلمه دوست پیامبر(ص) و... از جمله این افراد بودند. شاید بتوان با قاطعیت اعلام کرد هرکس که در مکّه مسلمان شد هیچ گاه در ذهنش نقشه خیانت و مخالفت و کینه نسبت به حضرت رسول(ص) پیدا نمی کرد و با جان و دل در خدمت رسول(ص) و دستورات الهی او قرار می گرفت اما افزایش فشار کفّار و سخت گیری‌های فراوان آن‌ها بر مسلمانان نهایتاً به دستور خداوند هجرت به مدینه را برای مسلمانان فراهم آورد و از دور و نزدیک به تدریج همه به مدینه هجرت کردند.

 

  1. مدینه

اما در مدینه شرایط بسیار متفاوت و پیچیده بود و هر روز پیچیده‌تر و مبهم‌تر می شد. این شرایط منجر به پیدایش مخالفت‌ها و کشمکش‌های بسیاری گردید. ذیلاً به بعضی از این شرایط اشاره می نمائیم:

الف ـ در مدینه مسلمانان همچنان که در مکّه با هم بودند نمی توانستند در کنار هم زندگی کنند زیرا مردم زیاد دیگری نیز حضور داشتند که عبارت بودند از:

  1. تعداد زیاد مسلمان جدید که به اسلام جذب شدند و حداکثر 13 سال دیرتر از سایر مسلمانان وارد دین شده بودند. لذا شرایط سخت مکّه را درک نکردند.آنان دو سوم سوره‌های نازل شده قرآن در مکّه را احساس نمی‌کردند. البته به تدریج این سوره‌ها را آموزش دیدند ولی بودن در شرایط نزول این سوره‌ها کجا و آموزش دیدن این سوره‌ها کجا؟
  2. در مدینه دو طایفۀ بزرگ خزرج و اوس زندگی می کردند که هر دو مسلمان شدند. با مسلمان شدن آن‌ها اکثریت مسلمانان با مردم مدینه شد. بنابراین نظرات و اهداف آن‌ها حتی باور و ملاک‌های آن‌ها بر دیگران مسلّط گردید.
  3. اختلافات کهنه و قدیمی بین قبایل اوس و خزرج وجود داشت که این اختلافات بعد از آمدن مسلمانان به جامعه اسلامی نیز وارد شد و یک رقابت و یارگیری و مخالفت بین مسلمانان بعد از آن به وجود آمد.
  4. تعداد زیادی از مردم مدینه اسلام را قبول نداشتند امّا در برابر اکثریت مسلمانانی که در آن زمان در مدینه جمع شدند چاره ای نداشتند که به ظاهر هم که شده مسلمان شوند تا از فشار مسلمانان در امان بمانند. این افراد به تدریج مخالفت‌های شدیدی با اسلام و مسلمانان از خود بروز دادند. از جمله این افراد عبداله ابن ابی سلول است که از بزرگان مدینه بود و برای خود شأن و ارزش خاصی قائل بود و تعداد قابل ملاحظه ای نیز طرفدار داشت لذا در همه امور مسلمانان دخالت می کرد و نظر می داد و ایستادگی و مخالفت می کرد. به تدریج ریشه اختلاف در بین مسلمانان توسط او پیشروی نمود و هر نقطه ضعفی که در مسلمانان ظاهر می شد او آن را تبدیل به یک فتنه می نمود.

ب : فروپاشی فرهنگ جاهلی: می دانیم که دوران جاهلیت که چندین قرن در مکّه و مدینه وجود داشته است به تدریج قوانین و سنّت‌ها و فرهنگ‌هایی را به وجود آورده بود که مردم به آن خو گرفته و آن را پذیرفته بودند. با ظهور اسلام آن بخش از این قوانین و فرهنگ که مغایر با اسلام بود همه فرو ریخت. این تغییر و فروپاشی باعث نارضایتی و مخالفت در میان مسلمانان گردید، آن‌ها نمی توانستند به سرعت این باورها را تغییر دهند و بسیاری نیز اصلاً نمی خواستند که تغییر صورت گیرد. بعضی از این فرهنگ‌های جاهلی عبارت بودند از برتری قبیلگی، تبعیض نژادی، میل به اشرافیت، ثروت اندوزی و قدرت طلبی، فسق‌های مختلف مانند: فحشاء، بی حجابی، قمار، شراب خواری، و ... موارد دیگر همچون بزرگ منشی، تفاخر، برتری خانوادگی که حتی به تعداد مردگان خود نیز افتخار می کردند و... که با ظهور اسلام و تشکیل نظام اسلامی در مدینه تمام این فرهنگ‌های شیطانی فرو ریخت. دست کشیدن از این همه سنّت و فرهنگ که چندین قرن در بین مردم بود کاری دشوار و طاقت فرسا بود که باعث مخالفت و بعضاً مبارزه با مسلمانان و اسلام می گردید.

ج : حاکمیت قوانین اسلامی به جای فرهنگ و سنّت جاهلی: که این امر به مراتب سخت‌تر و مشکل سازتر برای عموم می گردید و شدت مخالفت را زیاد و زیادتر می کرد. در مکّه دولت اسلامی تشکیل نشده بود یا اجرای قوانین اسلامی وجود نداشت بلکه فقط توصیه و تبلیغ درباره آن صورت می گرفت. اما در مدینه فرهنگ اسلام -که قانونمند شد و حکومت با متخلفان برخورد می نمود، آن‌ها را مجازات می کرد، حد و قصاص برایشان معین کرد و بالاجبار همه باید به آن تن می دادند- این امر بسیار سخت و غیر قابل قبول می شد. در این مرحله هم مسلمانان مدینه و هم مسلمانان هجرت کرده از مکّه نیز باید قوانین اجرایی اسلام را می پذیرفتند. باور نکردن این فرهنگ اجرایی، به تدریج یک اتحاد در مخالفت بین اهل مدینه و مکّه به وجود آورد و یک جبهه مشترک و گسترده را به صحنه کشاند که اکثریت مسلمانان به آن پیوستند. درباره قانونمند شدن نظام اسلامی مدینه در فصل اول این نوشتار سخن به میان آمد. کلاً از این قانونمند شدن موارد ذیل حاصل گردید که به مخالفت‌های زیادی منجر شد:

  1. فروپاشی فرهنگ جاهلی توأم با تعیین حد و مرز برای آن‌ها؛ بدین معنی که نه تنها باورهای فرهنگی مبتذل رایج در شرک و کفر از طرف اسلام ملغی شد بلکه گرایش کنندگان به سوی آن را با قوانین‌های وضع شده تهدید به حد و تنبیه و قصاص و ... می شدند. خیلی سریع این قوانین به اجرا گذاشته شد. به عنوان مثال نه تنها شراب خواری و قمار بازی و زنا و ... ملغی شد بلکه مرتکبین به این گناهان را به شلاق و تبعید و ... تنبیه می نمودند. کلاً همه موارد حاکم در دوران جاهلی دچار چنین شرایطی گردید. برتری نژادی، ارزش داشتن ثروت، دارایی و فخرفروشی از آن، هرزگی و فحشاء، استثمار و برده‌داری و کنیزداری ظالمانه، افتخارات قبیلگی جاهلی و ... از مصادیق آن است. این شرایط، بسیاری از مردم به ویژه بزرگان قبایل را به بشدّت آزرده می کرد زیرا احترامات جاهلی دیگر برای آن‌ها وجود نداشت،درآمدهای حرام از آن‌ها گرفته می شد و قوم قبیله آن‌ها وجه و شأن پیدا نمی کرد. لذا مخالفت با آنچه که روی می داد را آغاز کردند.
  2. بی اهمیتی به نظر کسانی که به واسطه ثروت، شهرت، قدرت، قبیله، نژاد قریش، سفید بودن، عرب بودن و... . آنان که همیشه نظراتشان مورد توجه قرار می گرفت اکنون در نظام جدید این تفاخرات و داشته‌ها کمترین اهمیتی نداشت الّا اینکه عدالت و تقوی و پاکی و ... را دارا باشند و این برای بزرگان قبایل بسیار سخت بود.

د ـ نزول آیات مدنی فراوانی در دوران بعد از هجرت که امیال و آرزوهای غیر الهی مسلمانان را محدود یا از بین می برد: این آیات در مکّه بسیار کم نازل شده بود و مسلمانان یک چنین آیات و قوانین مدنی را که پی در پی نازل می شد را نمی توانستند هضم کنند. به عنوان مثال شیخیت و برتری سنّی عامل ارزشمندی و مدیریت در قبایل عرب بود که به‌شدّت از سوی خدا و رسول(ص) مخالفت شد و همه حدود آن در هم شکست. ما شاهد بودیم که پیامبر(ص) وقتی مدینه را ‌ترک می کرد کسانی را به امیری در مدینه می گماشت که کمترین ویژگی برای این پست را به زعم مسلمانان نداشتند. حضرت رسول(ص) از جوان 17 ساله را تا افراد فقیر و حتی افرادی که توانایی جسمی نداشتند ولی رأی و تدبیر درست داشتند و به عدالت رفتار می کردند را به عنوان امیر مدینه برمی گزید. پیامبر(ص) این انتخاب‌ها را در نصب فرماندهان لشگرها و سربازان خود نیز انجام می داد. جوان زیر 20 سال را فرمانده لشگری می کرد و بزرگ سالان، با اعتبار تا سن 50 و 60 ساله را زیر نظر آن جوانان قرار می داد. افرادی  مانند: سعد بن وقاص، عبدالرحمن عوف، ابوبکر، عثمان و ... گاهی زیر نظر یک جوان به جنگ می رفتند و این امر به‌شدّت همه آن‌ها را آزرده می کرد، ابهت و بزرگی آن‌ها را محدود می نمود و آرزوهایشان را بر باد می داد لذا دلیل اساسی برای مخالفت پیدا می کردند.

هـ ـ از همه مهم‌تر، توجه خاص و قابل مشاهده در همه زمینه‌ها به حضرت علی(ع) توسط                   پیامبر(ص) با برتری دادن او در همه زمینه‌ها به ویژه جانشینی بعد از خود بود که مخالفت شدید بسیاری از مسلمانان را به همراه داشت. بعضی از دلایل مخالفت آن‌ها به شرح ذیل است:

  1. شکست ناپذیری حضرت علی(ع) در تمام جنگ‌ها که حسادت سرداران دیگر را برمی انگیخت. اکثریت سردارانی که به جنگ‌ها اعزام می شدند به نوعی دچار شکست نظامی شده بودند مگر حضرت علی(ع).
  2. جوان بودن حضرت علی(ع) که به عنوان سردار و سپه سالار بر بسیاری از بزرگان مانند: عمر، ابوبکر، عثمان، سعد بن وقاص، مغیره بن شعبه، عبدالرحمن ابن عوف و ابوعبیده جراح و ... منصوب می شد. آن‌ها تحت امر حضرت علی(ع) در می آمدند و برای این جماعت قبول این امر بسیار دشوار بود. به ویژه وقتی آن‌ها دریافتند که جانشین بعد از حضرت رسول(ص) و خلیفه بعد از او حضرت علی(ع) که از سوی خداوند برگزیده شده کلاً به انکار این امر پرداختند.
  3. کینه ای که نسبت به حضرت علی(ع) داشتند، زیرا او در جنگ‌های زیاد با مشرکان و بسیاری از یاران و افراد نزدیک مسلمانان را کشته بود به طوری که می گفتند خانواده ای نبود که حداقل یک نفر از اعضای آن به دست حضرت علی(ع) کشته نشده باشند.[352]
  4. گرفتن قدرت از خاندان حضرت رسول(ص) چون با انتخاب حضرت علی(ع) قدرت و خلافت در خاندان حضرت رسول(ص) باقی می ماند لذا باید حضرت علی(ع) حذف می گردید و خلافت و قدرت به دست آن‌ها می افتاد.
  5. عدالت گرایی حضرت علی(ع) که هیچ کس آن را نمی خواست و ... .

و ـ اعتدال و عدالت گرایی حضرت رسول(ص) در قضاوت‌ها و غنایم جنگ‌ها و ... که این میل به عدالت و تقسیم عادلانه مورد قبول بسیاری از مسلمانان قرار نمی گرفت. هر کس توقع داشت که سهم بیشتر را دریافت کند. نمونه‌های بسیاری از این عدالت گریزی در مدینه در میان مسلمانان وجود داشت.

در یک جمع بندی، این چهار مورد را می توان اینگونه بیان کرد: میل به فرهنگ جاهلی، قانونمند شدن نظام اسلامی، برگزیده شدن حضرت علی(ع) به عنوان جانشین، و گریز از عدالت، محورهای مخالفت مسلمانان با حضرت رسول(ص) بود که به تدریج مخالفان -که چهره منافقان را به خود گرفته بودند- علیه رسول(ص) و اسلام با یکدیگر متحد شدند.

بعضی از واکنش‌هایی که مخالفان یا منافقان در پیش گرفته بودند به شرح ذیل است:

  1. فرار از جبهه‌ها.
  2. سعایت و دشمنی ظاهر و پنهان بر علیه حضرت علی(ع).
  3. قهر و مخالفت کردن به دلیل نوع تقسیم غنائم توسط حضرت رسول(ص).
  4. شایعه سازی و تهمت زدن به خانواده و یاران نزدیک حضرت رسول(ص).
  5. بی حرمتی کردن به حضرت رسول(ص) و تحقیر او و خانواده اش مانند: نجوی، بی اجازه وارد شدن به خانه حضرت رسول(ص)، نشستن در خانه حضرت رسول(ص) و خارج نشدن از آن که باعث آزار حضرت رسول(ص) می شد،‌ترک نماز جماعت که حضرت رسول(ص) برگزار می کرد، با صدای بلند با حضرت سخن می گفتند، حذف مؤمنان پاک و معتقد به اطاعت از حضرت رسول(ص) از میان جمع خود.
  6. تشکیل حزب یا باند که جلسات سری و پنهانی برقرار می کردند.
  7. انجام اعمالی که باعث شکست لشگر مسلمانان در جنگ‌ها بشود تا پیامبر(ص) ضعیف شود.
  8. تحریف و تغییر دادن سخنان حضرت رسول(ص) و بیان آن به دیگران که پیامبر(ص) برای کسانی که این چنین می کردند دست به نفرین و لعن زد.
  9. شک در دین و اعتقادات مردم ایجاد می کردند.
  10.  ایجاد اختلاف و چند دستگی در سپاه و در میان یاران حضرت رسول(ص).
  11.  خیانت به حضرت رسول(ص) و یاران با وفای وی.
  12.  ایجاد دینی جدید به اسم اسلام بدون آگاهی و رضایت حضرت رسول(ص) در برابر دین اسلام مانند: ساختن مسجد ضرار و تحریف قرآن و کم و زیاد کردن سخنان حضرت رسول(ص).
  13.  بالاخره تصمیم به‌ترور پیامبر(ص) گرفتن که این‌ترورها شامل ‌ترور شخصیت، آبرو و اعمال حضرت رسول(ص) می شد و نهایتاً به ‌ترور جانی حضرت منتهی شد و چندین بار حضرت را‌ترور جانی کردند که خداوند آن‌ها را دفع کرد و در این نوشتار به آن‌ها اشاره شد.
  14.  تصمیم به براندازی کلّی نظام اسلامی و خاندانِ امامتِ منصوصِ جانشینِ حضرت رسول(ص) از دیگر اقدامات مخالفان حضرت رسول(ص) بود که در سقیفه آن را به اجرا گذاشتند و... .

همه این موارد بر روی هم باعث شد که منافقان قدیمی همچون یاران عبداله ابن ابی سلول و یهودیان نفوذی در اسلام از یک سو و مخالفانی که تحمل شرایط فوق را نداشتند -با آن که خیلی از آن‌ها حضرت رسول(ص) را دوست می داشتند- از سوی دیگر با یکدیگر متحد شوند. آن‌ها حضرت رسول(ص) را می خواستند بدون عدالت و قوانین الهی وی و از همه مهم‌تر بدون حضرت علی(ع). آنها نیم نگاهی هم به فرهنگ جاهلی خود داشتند و خواهان بازگشت آن بودند. این باور و این اتحاد باعث شد که دشمنی با حضرت رسول(ص) شدّت و وسعت پیدا کند و از زمان صلح حدیبیه آثار و نمودهای آن بطور علنی و آشکارا دیده شد.

 از آن تاریخ به بعد سرپیچی‌ها گسترش یافت و به مخالفت واضح تبدیل شد. آن‌ها مدّتی بعد از حدیبیه نه تنها از دستورات حضرت رسول(ص) سرپیچی می کردند بلکه به تدریج نظرات خود را به حضرت رسول(ص) تحمیل می کردند و او را وادار به سکوت یا دفاع از خود می نمودند مانند آنچه که درباره خالد بن ولید انجام گرفت یا حرکت ندادن سپاه اسامه و نرفتن عمر و ابوبکر به سپاه اسامه و ماندن در مدینه و سرپیچی علنی از بیعت در غدیر خم با حضرت علی(ع)، به نماز رفتن ابوبکر برای پیش نمازی بدون اجازه حضرت رسول(ص)، دیوانه خطاب کردن حضرت رسول(ص)، قلم و دوات ندادن به او، سم خوراندن به حضرت رسول(ص) و در نهایت به شهادت رساندن پیامبر عظیم الشأن اسلام بود.

 

 

 

در کتاب بصائر الدرجات به سندهای معتبر از حضرت صادق(ع) روایت کرده اند که چون گریبان علی(ع) را گرفتند و برای بیعت با ابوبکر به سوی مسجد کشیدند حضرت در برابر قبر رسول الله ایستاد و فرمود آنچه ‌هارون در جواب موسی گفت برایت می گویم" ابن ام ان القوم استصعفونی و کانوا یقتلونی"  ای برادر من و فرزند مادرم به درستی که قوم، مرا را ضعیف گردانیدند و نزدیک شد که مرا بکشند. پس دستی از قبر رسول (ص) بیرون آمد به سوی ابوبکر و با صدایی که همه می شناختند فرمود "اکفرت بالذی خلقک من‌تراب ثم من نطفه ثم سواک من نطفه ثم سواک رجلا" آیا کافر شدی به آن خداوندی که تو را خلق کرده است از خاک پس از نطفه پس تو را مردی گردانیده است.[353]

لحظاتِ واپسینِ زندگیِ حضرت رسول (ص)

در روایت آمده که حضرت ملک الموت نزد حضرت رسول(ص) آمد و گفت حق تعالی مرا فرستاده است که تو را مخیر گردانم میان لقای او و برگشتن به دنیا . حضرت با جبرئیل مشورت کرد. جبرئیل گفت یا رسول الله آخرت بهتر است برای تو از دنیا و حق تعالی در آخرت از قرب و کرامت و منزلت و شفاعت آن قدر به تو خواهد داد که خشنود گردی و لقای حق تعالی برای تو نیک‌تر است. پس حضرتِ ملک الموت را گفت که، به آنچه که مأمور شده‌ای عمل نما.[354] پیامبر دست خود را به سوی آسمان بلند کرد و سه بار فرمود:

 یا رفیقَ الاَعلی                     

 یا رفیقَ الاَعلی                         

 یا رفیقَ الاَعلی

و سپس جان به رفیقِ اعلا داد.

و بدین‌ سان زندگیِ بزرگترینِ مردِ تاریخِ بشر، با مظلومیتی بی‌پایان، به پایان رسید. بیست و سه سال رنج و دردِ او به سر آمد و به نزد رفیق اعلایش شتافت. او خود می‌گفت هیچ پیامبری به اندازه من در دنیا رنج نکشیده است. پس از آن حضرت علی(ع) و یاران اندک او در برابر اکثریت منافقان تنها ماندند. کینه ای که آن گروه از این بزرگمردِ مظلوم داشتند در سقیفۀ بنی ساعده رخ نمود و با حذف او و بلافاصه بعد از گرفتنِ خلافت با حذف حضرت زهرا(س) و مصادره فدک و ارث او، وارد مرحله نوین خود گردید که به طور مستمر در تاریخ، این دشمنی‌ها ادامه یافت و به نسل‌های بعد نیز سرایت نمود.

 

حال ابوبکر خلیفه و علی(ع) امام بود.

                            ابوبکر دو سال و اندی بعد مُرد و علی...

                                                و علی(ع) امامِ تمامِ مومنانِ تاریخ گردید.

 

پناه می بریم به خدا از شرّ نفس امّاره و شیاطینِ جنّ و انس. 

والسلام                                                                                                        

 

 

 

 

 

 

 


[1] سوره بقره، آیات ۲۲۶ و ۲۲۷.

[2] سوره بقره، آیه ۲۳۴.

[3] خوانندگان می توانند به تفسیر و نظرات آیت الله طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل همین آیه ۳۴ سوره نساء رجوع نمایند.

[4] تارنمای ویکی پدیا.

[5] تحریر الوسیله باب نشوز.

[6]  به سوره طلاق و تفسیر آن توسط علامه طباطبایی رجوع شود.

[7]  سوره بقره، آیات ۱۷۸ و ۱۷۹.

[8]  همان، آیه ۲۱۹.

[9]  سوره نساء، آیه ۴۳.

[10]  سوره مائده، آیه ۹۰ و ۹۱.

[11] تفسیر المیزان، ج ۶، ذیل تفسیر آیات ۹۰ تا ۹۳ ـ سوره مائده بحث روایتی، ص ۱۹۴.

[12]  سوره بقره، آیه ۲۱۹. 

[13]  سوره نساء، آیه ۴۳.

[14]  سوره اعراف، آیه ۳۳.

[15]  زیرا سوره اعراف بنابر روایات راویان سیر نزولی قرآن حدوداً سی و نهمین سوره انزالی است که به طور متوسط در نیمه سال هفتم نازل شده است.

[16]  مغازه واقدی، ج ۱، ص ۱۴۵ ـ اعلام الورای، ص ۷۷.

[17]  سوره مائده، آیه ۹۱.

[18]  سوره نور، آیه ۳۰.

[19]  تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ۱۵۵، در ذیل آیه ۳۰.

[20]  رجوع شود به تفسیر مجمع البیان، ج ۱۸، ص ۶۱۵.

[21]  مجمع البیان، ج ۱۸، ص ۶۱۰.

[22]  تفسیر المیزان جلد ۱۵ صفحه ۱۶۰.

[23]  همان.

[24]  سوره نور، آیه ۳۱.

[25]  مجمع البیان، ج ۱۷، ص ۳۱۲.

[26]  تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ۱۶۲.

[27]  همان.

[28]  همان.

[29]  اصول کافی، ج ۲، ص ۳۵۷، ح ۲.

[30]  همان.

[31]  مجمع البیان، ج ۱۸، ص ۵۵۱.

[32]  همان.

[33]  همان.

[34]  سوره نور، آیات ۶ تا ۱۰.

[35]  تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ذیل آیات 6 الی10 سوره نور.

[36] تفسیر نورالثقلین، ج ۱۳، ص ۵۸۲.

[37]  فروغ ابدیت، ص ۶۶۰.

[38]  سوره نور، آیات ۱۲ و ۱۴.

[39]  تفسیر المیزان، ج ۱۵ص ۱۳۸.

[40]  فروغ ابدیت، ص ۶۶۵. . به نقل از صحیح بخاری جز پنجم، صفحه ۱۱۳.

[41]  تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ۱۴۲ و ۱۴۳.

[42]  همان.

[43]  تفسیر قمی، ج ۳، ص ۳۰۹ترجمه جابر رضوی بحارالانوار، ج ۲۰،  ۳۱۶ ـ ج ۲۲، ص ۳۵۱ ـ تفسیر برهان، ج ۵، ص ۳۶۹.

[44] تفسیر قمی، ج ۳، ص ۳۱۰ ـ بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۱۵۵ ـ تفسیر صافی، ج ۵، ص ۲۱۹ ـ تفسیر برهان، ج ۵، ص ۳۶۹ ـ نورالثقلین، ج ۳، ص ۵۸۱.

 

[45] این منابع در صحیح بخاری کتاب تفسیر، ج ۳، ص ۱۱۲ و ۱۱۳ ـ جلد ۶، ص ۱۳۵ و ۱۳۶ ـ صحیح مسلم،ج ۸، ص ۱۱۸ ـ تفسیر طبری، ج ۱۸، ص ۷۴ ـ صحیح‌ترمذی، ج ۲، ص ۳۸۸ ـ مسند احمد، ج ۶، ص ۱۹۴ ـ سنن دارمی، ج ۱، ص ۱۹۰ ـ موطا مالک، ج ۱، ص ۵۳ ـ سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۱۸۸ ـ مسند ابن عوانه، ج ۱، ص ۳۰۲.همه بدون استثناء منبع حدیث را عایشه معرفی نموده اند و بین آنها اختلافات و تناقضات زیاد دیده می‌شود.

[46]  صحیح بخاری، ج ۳، ص ۲۷ ـ سنن‌ترمذی، ج ۲، ص ۵۷  ـ مسند احمد حنبل، ج ۶، ص ۳۵ و... .

[47]  خوانندگان محترم توجه داشته باشند که ما آدرس  همه این روایت‌ها را بیان داشته ایم و دیگر نیازی به سند نداریم اما برای این موضوع رجوع کنید به صحیح بخاری کتاب تفسیر، ج ۳، ص ۱۱۲ و ۱۱۳ ـ صحیح مسلم، ج ۸، ص ۱۱۸ ـ تفسیر طبری، ج ۱۸، ص ۷۶ تا ۷۴ ـ صحیح‌ترمذی، ج ۲، ص ۳۸۸.

[48]  تفسیر الدرالمنثور، ج ۵، ص ۲۹.

 

[49]  سوره نور، آیه ۱.

[50] بحارالانوار، ج ۷۹، ص ۲۴.

[51]  همان، ج ۷، ص ۳۷۲.

[52]  نهج البلاغه، حکمت ۲۵۲.

[53]  بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۳۷۲.

[54]  همان ، ج ۷۶، ص ۲۷.

[55]  همان ، ج ۶۹، ص ۲۷.

[56]  اصول کافی، ج ۲، ص ۳۲.

[57]  تفسیرالمیزان، ج ۱۵، ص ۱۲۸.

[58]  تفسیرالمیزان، ج ۱۵، ص 129.

[59]  سوره بقره، آیه ۱۷۸.

[60] همان ، آیه ۲۲۱.

[61]  سوره حجرات، آیه ۱۳.

 

 

[62]  منهاج الصالحین مساله (۱۴۷۷، 288/2).

[63] نهج البلاغه، حکمت ۱۱۵، ص ۵۰۰.

[64]  منهاج الصالحین مسئله  ۳۰۶، ۷۰/۲.

 [65] امامان شیعه، ص ۲۸۰.

[66]  سوره نحل، آیه ۷۵.

[67]  جواهر الکلام، ج ۲۴، ص ۱۸۶ و ۱۲۰.

[68]  منهاج، ج 2، ص ۲۷۵.

[69]  به کتاب صبح ساجد مراجعه کنید.

 

[70]  کتاب فروغ ابدیت، ص 692 الی 721.

[71] کتاب تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 330.

[72]  مغازی واحدی، ص587. 

[73] کتاب فروغ ابدیت، ص 779 الی 785.

[74] مغازی واحدی، ص 558.

6-مغازی واحدی، ص 600 الی 601.

[76] سیره حلبی، ج 3، ص 90 ـ وسایل الشیعه، ج 7، ص 124.

[77]  مغازی واحدی، ص 654 .

[78]  همان ، ص 655. 

[79]  بحارالانوار، ج 21، ص 107.

[80]  الغدیر، ج 7، ص 10 الی 13.

[81]  فروغ ابدیت، ص 814.

[82]  بحار الانوار، ج 21، ص 111.

[83]  سیره ابن هشام، ج 2، ص 412 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابی حدید، ج 17، ص 281.

 

 

 

[84]  مغازی واقدی، ص 654 به بعد.

[85] مغازی، ص 669.

[86]  همان.

[87]   مغازی واقدی، از ص 619 الی 676. 

[88]   مغازی واقدی، از ص 619 الی 676. 

[89] مغازی واقدی، ص 673.

[90] سیره بن هشام، ج 2، ص 430.

[91] الخصال، ج 2، ص 125.

[92]  امالی شیخ طوسی، ص 318.

[93]  امالی شیخ صدوق، ص 105.

[94]  النص والاجتهاد، ص 61 الی 75 و تمام کتب تاریخی این واقعه.

[95]  البته این در منابه اهل سنّت است. مغازی واقدی، ص 685.

[96]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 436.

[97]  سوره مائده،آیه 67.

[98]  سوره مجادله، آیه 8.

[99]  همان.

[100]  همان.

[101]  همان، آیه 9.

[102]  همان، آیه 10.

[103]  سوره مجادله، آیه 11

[104]  همان، آیه 14.

[105]  همان.

[106]  سوره مجادله آیه ۱۹.

[107] همان ، آیه 20.

[108]  سوره منافقون، آیه ۱.

[109]  همان ، آیه ۲.

[110]  همان، آیه 3.

[111]  همان، آیه ۴.

 

[112]  سوره منافقون ، آیه ۵.

[113]  همان، آیه 6.

[114]  همان، آیه ۸.

[115]  همان، آیه 9.

[116]  سوره حجرات، آیات ۱ الی ۴.

[117]  همان، آیه 6.

[118]  سوره حجرات، آیه 6.

[119]  همان، آیه ۷.

[120]  همان، آیه ۱۱.

[121]  همان.

[122]  همان، آیه ۱۲.

[123]  همان.

[124]  سوره حجرات، آیه ۱۷.

[125]  سوره جمعه، آیه ۱۱.

[126]  صحیح بخاری، ج ۳، ص ۱۳۷ و ۱۳۸ ـ تفسیر سوره تحریم، ج ۳، ص ۱۷۲.

[127]  صحیح مسلم، ج ۲، ص ۱۱۱۰ و ۱۱۱۱ ـ کتاب طلاق، باب ۵.

[128]  مسند طیالسی، ص ۶، ح ۲۳.

[129]  سنن نسایی، ج ۴، ص ۱۳۷.

[130]  صحیح‌ترمذی، ج ۱۲، ص ۲۰۹.

[131]  ابن سعد در طبقات، ج ۸، ص ۱۸۲.

[132]  تفسیر قرطبی، ج ۱۸، ص ۱۸۹.

[133]  کنزالعمال، ج ۲، ص ۳۳۲.

[134]  مستدرک حاکم، ج ۲، ص ۴۹۳.

[135] زمخشری در تفسیر کشاف، ج ۴، ص ۶۸۷ ذیل آیه اول سوره تحریم.

[136]  طبری در تفسیر طبری، ج ۲۸، ص ۱۰۱.

[137]  تفسیر سیوطی، ج ۶، ص ۲۳۹.

[138]  تفسیر قمی، ج ۵، ص ۱۷۷‌ترجمه جابر رضوانی: ذیل آیه اول سوره تحریم. (توجه نمایید که ابراهیم‌هاشم قمی ازصحابه امام دهم وامام یازدهم بوده و چندین سال در غیبت صغری امام زمان(عج) با نائب‌های او در ارتباط بوده است)

[139]  تفسیر مجمع البیان طبرسی، ج ۲۸، ص ۱۰۶۶ ـ ذیل آیه اول سوره تحریم‌ترجمه علی کرمی.

[140]  المیزان، ج ۱۹، ص ۵۵۵ ـ ذیل آیه ۴ سوره تحریم ـ‌ترجمه محمّد باقر موسوی همدانی.

[141]  حیات القلوب، ج ۴، باب ۵۵ احوال حفصه و عایشه.

[142]  تفسیر عیاشی، تفسیر قمی، حیات القلوب، ج ۴، باب ۵۵ در بیان احوال عایشه و حفصه.

[143]  تفسیر کشاف، ج ۴، ص ۶۹۰.   

[144]  همان، ص ۶۹۱.

[145]  همان.

[146]  سوره اسراء، آیه60.

[147]  به کتاب‌های الغدیر علامه امینی رجوع شود.

[148]  مسند احمد بن حنبل، ج ۶، ص ۱۳۱ و ۲۸۰.

[149]  همان، ص ۱۴۱ ـ ۱۴۲.

[150] طبقات ابن سعد، ج ۸، ص ۶۷ و ۶۸ ـ مسند احمد بن حنبل، ج ۶، ص3۲ و ۷۵ ـ منتخب کنزالعمال، ج ۵، ص ۱۱۹ ـ مستدرک حاکم، ج ۴، ص ۷ و ... .

[151] کنزالعمال، ج ۱۳، ص ۱۱۸  ـ مسند احمد، ج ۵، ص ۵۵ و ۸۸ و ۱۱۲ و ۱۱۷ و ۱۵۰ و ۲۲۴ ـ صحیح بخاری باب فضل عایشه، ج ۲، ص ۳۰۸ ـ صحیح مسلم، ج ۴، ص ۱۸۹۶ ـ صحیح‌ترمذی، ج ۱۰، ص ۱۶۷ ـ سنن نسایی، ج ۷، ص ۶۹ ـ اسد الغابه، ج 7، ص 190.  

 

[152]  صحیح مسلم، ج ۱، ص ۲۵ و ۲۶۴ ـ صحیح نسایی، ج 1، ص 23 و 53 و 54 و 64 ـ سنن ابن داود، ج 1، ص 33 ـ مسند ابن عوانه، ج 1، ص311 ـ سنن دارمی ج 1، ص246 ـ مسند احمد، ج 6، ص 62 و 127 و 193 و 210 ـ کنزالعمال، ج 3، ص473.

[153]  مسند احمد، ج ۶، ص ۶۴.

[154]  صحیح مسلم، ج 2، ص61 ـ مسند احمد، ج 6، ص67 و 70 و 99 و 129 و 137 و 146 و 199 و 204 و 230 و 249 و 250 و 251.

[155] مسند احمد، ج ۶، ص ۱۸۷.

[156]  همان، ص ۳۲.

[157]  همان، ص 44.

[158]   صحیح بخاری، ج ۱، ص ۴۴ ـ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۱۶۹ ـ مسند احمد حنبل، ج ۶، ص ۶۸ و ۷2.

 

[159] صحیح بخاری، ج ۴، ص ۲۰۴ ـ مسند احمد حنبل، ج ۶، ص ۱۱۷ و ۱۳۵ و ۱۹۳ و ۲۵۸ـ سنن ابی داود، ج 1، ص 33 ـ مسند ابی عوانه، ج 1، ص 321 و 313 ـ منتخب کنزالعمال، ج 3، ص 473.

[160]  سنن ابی داود، ج 1، ص 34.

[161]  مسند احمد بن حنبل، ج 6، ص 161.

[162]  همان.

[163]  صحیح مسلم، ج 1، ص 187 ـ مسند ابی عوانه، ج 1، ص 289.

[164]  مسند احمد بن حنبل، ج 6، ص 123 و 234.

[165]  همان ،ص 59 و 128 و 230.

 

[166]  روایات فوق از کتاب نقش عایشه در احادیث اسلام، ج 4، ص 68 الی 76 اثر علامه عسگری‌ترجمه جواد کرمی استخراج شده است.

[167]  این روایات در کتاب طبقات ابن سعد، ج 8،  ص 74 الی 76 استخراج شده است.

 

[168]  در این زمینه در آینده سخن خواهیم گفت.

[169]  تفسیر برهان، ج 4، ص 353 ـ تفسیر قمی، ج 2، ص 377 ـ صاحب تفسیر برهان 52 حدیث درباره اینکه صالح مؤمنان علی ( ع ) منظور قرآن بوده است جمع کرده است ـ تفسیر الدر المنثور، ج 6، ص244 و دهها روایت دیگر.

 

[170]  طبقات این سعد، ج 2، ص 147.

[171]  سوره توبه، آیه 25.

[172]  مجمع البیان، ج 11، ص52.

[173]  مجمع البیان، ج 11، ص3 و 4.

[174]  مغازی واقدی، ص 685.

[175]  همان.

[176]  همان.

[177]  مغازی واقدی، ص 685.

[178]  همان، ص687.

[179]  همان، ص 688.

[180]  همان،  ص 690.

[181]  مغازی واقدی ، ص 691.

[182]  طبقات ابن سعد، ج 2، ص 149.

[183]  همان، ص 151.

[184]  همان، ج 2، ص 701.

[185]  مغازی واقدی، ج 2، ص 701.

[186]  همان، ص 700.

[187]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 437‌ترجمه آیتی.

[188]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 424‌ترجمه محمّد آیتی این موضوع در کتب دیگر اهل سنّت نیز ذکر شده است مانند مغازی و ... . 

[189]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 438.

[190]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 425.

[191]  طبقات این سعد، ج 2، ص 153.

[192]  مغازی واقدی، ص 683.

[193]  همان، ص 685.

[194]  مغازی واقدی ، ص 686.

[195]  همان، ص 687.

[196]  همان، ص 698.

[197]  همان ، ص 689.

[198]  همان، ص 690.

[199]  همان، ص 694.

[200]  مغازی واقدی، ص 694.

[201]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 424.

[202]  خوانندگان دقّت داشته باشندکه این اخبار صد در صد از کتب علمای اهل سنّت استخراج شده است.

 

[203]  سیره ابن هشام، ج 2، ص 496

[204]  همان، ص 491

[205]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 442.

 

[206]  برای اطلاعات بیشتر به سایت ویکی شیعه ذیل آیه تطهیر و رجوع شود.

[207]  مسند احمد بن حنبل، ج ۱، ص ۳۳۱ ـ ج ۴، ص ۱۰۷ ـ ج ۶، ص ۲۹۲ـ برای تفسیر مفصل این آیه به المیزان تفسیر نمونه تفسیر قمی و ...رجوع شود

[208]  اصول کافی، ج ۱، ص ۵۲۷ ـ الغیبة  نعمانی، ص ۶۲ ـ کمال الدین شیخ صدوق، ج ۱، ص  ۳۰۸ ـ عیون الاخبار الرضا شیخ صدوق، ج ۱، ص ۴۱ ـ جامعه الرضا تاج الدین شعیری، ص ۱۸ ـ بحار الانوار مجلسی، ج ۳۶، ص ۱۹۵ ـ شیخ مفید الا ختصاص، ص ۲۱۰ ـ شیخ طوسی الغدیر، ص ۱۴۳ ـ درباره منابع اهل سنّت شیخ طوسی در اعلام الوری، ص 258 به منابع اهل سنّت در این باره پرداخته است.

[209]  تفسیر المیزان، ج ۳، ص ۲۲۳.

[210]  تفسیر المیزان، ج ۳، ص ۲۲۳.

[211]  سیره ابن هشام صفحه ۴۷۶.

[212]  سیره ابن اسحاق صفحه ۴۷۸.

[213]  سوره توبه، آیات ۴۴ الی ۵۲.

 

[214]  همان، آیه ۷۶.

[215]  سوره توبه ، آیه ۷۹.

[216]  همان، آیه ۸۶

[217]  مغازی واقدی، ص ۷۶۵.

[218]  سوره توبه، آیه ۸۱.

[219]  همان، آیه ۶۷.

[220]  همان، آیه 55.

[221]  همان، آیات ۸۵ و ۸۶.

[222]  سوره توبه ، آیات ۹۷ و ۹۸.

[223]  همان، آیه ۸۶.

[224]  همان، آیه ۱۰۱.

[225]  همان آیه 120.

[226]  همان، آیات ۸۴ و ۸۰.

[227]  مغازی واقدی، ص ۱۰۴۷.

[228]  سیره ابن هشام، ج ۴، ص ۱۷۴.

[229]  سوره توبه، آیات ۱۰۷ الی ۱۱۰.

[230]  بحارالانوار، ج ۱۷، ص ۴۰۵ ـ ج ۴۰، ص ۱۳۹ .

[231]  همان، ج ۴۵، ص 1.

[232]  عیون اخبار صدوق، ج ۱، ص ۲۸۷.

[233]  سیرة النبویه ابن کثیر دمشقی، ج ۴، ص ۴۴۹ ـ مسند احمد ابن حنبل، ج 1، ص 408 ـ المعجم الکبیر طیرانی، ج 10، ص 109.

[234]  مغازی واقدی، ص ۷۶۱.

[235]  همان، ص ۷۶۴

[236]  همان.

[237]  سوره توبه، آیه ۷۴.

[238]  مغازی واقدی، ص۷۶۶.

[239]  مغاری واقدی، ص ۷۹۴.

[240]  همان، ص ۷۹۴.

[241]  دلایل النبوه، ج ۵، ص ۲۵۶.

[242]  المحلی، ج ۱۱، ص ۲۲۴ ـ  اثر ابن حزم اندلسی اثر الظاهر ابو احمد علی بن احمد بن سعید متوفی ۴۵۶.

[243]  التهذیب، ج ۱، ص ۵۸۲.

[244]  همان، ج ۶ ، ص ۳۵۴.

[245]  همان، ج ۱، ص ۴۶۵.

[246]  همان، ج ۹، ص 8.

[247]  همان، ج ۳۱، ص ۳۶ و ۳۷.

[248]  همان، ج ۴، ص ۱۳۷.

[249]  صحیح مسلم، ج ۵، ص ۱۷۷ ـ ج ۸، ص ۱۲۳.

[250]  صحیح مسلم، ج ۳، ص ۲۷۶.

[251]  تفسیر المیزان، ج 9، ص ۵۴۳ ذیل آیه ۱۱۸ این سوره.

[252]  دلایل النبوه، ج ۵، ص ۲۲۰ ـ سیره النبویه یک، ج ۲، ص۵۱۹ الی ۵۲۰.

[253]  همان، سیره النبویه، ج ۲، ص ۵۲۰ .

[254]  طبقات ابن سعد، ص ۱۸۳.

[255]  ابن خلدون، ج ۱، ص ۴۵۳.

[256]  ابن خلدون ، ص ۴۵۴.

[257]  همان.

[258] سیره ابن هشام، ص ۵۶۸ و ۵۶۹ .  

[259]  همان.

[260]  سوره مائده، آیه 67.

[261]  کافی، ج 1، ص 290، ح 5.

[262]  الغدیر، ج 1، ص 424.

[263]  تفسیر القرآن العظیم، ج 4، ص 173، ح 9 و 66 ـ تفسیر در المنثور، ج 3، ص 117 ـ تاریخ دمشق، ج 2، ص 85، ح 588.

[264]  شواهد التنزیل، ج 1، ص 239، ح 240 و ... .

[265]  المعانی، ج 4، ص 282 و ... .

[266]  شواهد التنزیل، ج 1، ص 255، ح 249.

[267]  فرائد السمطین، ج 1، ص 158، ح 120.

[268]  شواهد التنزیل، ج 1، ص 252، ح 247.

[269]  الکشف البیان، ج 4، ص 92.

[270]  از کتاب ما نزل من القرآن فی علی، ص 86، ح 16.

[271]  مناقب علی ابن ابی طالب، ص 240، ح 348.

[272]  همان، ح 347.

[273]  الولایه فی طریق حدیث الغدیر.

[274]  در المنثور، ج 2، ص 298.

[275]  الکشف البیان، ج 4، ص 92.

[276]  اسباب النزول، ص 135.

[277]  شواهد النزول، ج 1، ص 255، ح 249.

[278]   الولایه به نقل از الطرئف، ج 1، ص 121.

[279]  تاریخ مدینه دمشق، ج 12، ص 237.

[280]  التفسیر الکبیر، ج 12، ص 49.

[281]  مطالب السؤول، ص 16.

[282]  فرائد السمطین، ج 1، ص 158، ح 120.

[283]  الفصول المهمه، ص 42.

[284]  شرح دیوان امیر المؤمنین، ج 7، ص 406.

[285]  در المنثور، ج 3، ص 116.

[286]  روح المعالنی، ج 6، ص 192.

[287]  ینابیع الموده، ج 1، ص 119، باب 39.

[288]  المنار، ج 6، ص 463.

[289]  خصائص الوحی المبین، ص 61 و 62.

[290]  تاریخ بغداد، ج 8، ص 290.

[291]  تاریخ دمشق، ج 7، ص 575 و 578 و 585.

[292]  کتاب الولایه، ص 106.

[293]  تفسیر کبیر، ج 2، ص 14 و ... .

[294]  کتاب الولایه، ص 111.

[295]  مناقب علی ابن ابی طالب، ص 18، ح 24.

[296]  شواهد النزول، ج 1، ص 201، ح 211.

[297]  تاریخ دمشق، ح 575.

[298]   المناقب، ص 135، ح 152.

[299]  تذکره الخواص، ص 30.

[300]  فرائد السمطین، ج 1، ص 72.

[301]  البدایه و النهایه، ج 5، ص 232.

[302]   المناقب، ص 125، ح 152.

[303]  الدر المنثور، ج 3، ص 19 ـ الانقان فی العلوم القرآن، ج 1، ص 53.

[304]  مفتاح النجاه، باب 3، فصل 11، ص 34.

[305]  تفسیر شفاء الصدور ذیل آیه.

[306]  کشف البیان ذیل آیه فوق.

[307]  الاجامع الاحکام قرآن، ج 8، ص 278.

[308]  تذکره الخواص، ص 30.

[309]  نظم دُرر السمطین، ص 93.

[310]  الفصول المهمه، ص 41.

[311]  جواهر العقدین، ص 179.

[312]  ارشاد العقل سلیم، ج 9، ص 29.

[313]  السراج المنیر، ج 4، ص 380.

[314]  اربعین فی مناقب امیر المؤمنین، ج 7، ص 40.

[315]  شرح جامع الصغیر، ج 6، ص 218.

[316]  السیره الحلبیه، ج 3، ص 274.

[317]  نوالابصار، ص 159.

[318]  وسیله المال، ص 119.

[319]  نزهه المجالس، ج 2، ص 209.

[320]  شرح جامع الصغیر، ج 2، ص 378.

[321]  شرح المواهب اللدنیه، ج 7، ص 13.

[322]  ینابیع الموده، ص 274.

[323]  الکشف البیان ذیل آیه فوق.

[324]  تهذیب الاسماع، ج 1، ص 224.

[325]  وفیات الاعیان، ج 4، ص 60.

[326]  فرائد السمطین، ج 1، ص 82، ح 63.

[327]  شواهد النزول، ج 2، ص 381 و 385.

[328] برای اطلاع بیشتر به کتاب الغدیر رجوع شود.
 

[329]  تذکره القا، ج ۲، ص ۴۷۰ ـ صحیح بخاری، ج ۸، ص ۱۴۲ و ۱۴۳ ـ صحیح مسلم، ج ۷، ص ۹۲ و ۹۳ ـ تفسیر فخر رازی، ج ۴، ص ۴۴۴ ـ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص ۱۷۵.

[330]  سوره نجم، آیه1الی3.

[331]  الاشراف، ج ۱، ص ۵۶۸ ـ سیره ابن هشام، ص ۱۰۲۰ ـ طبقات کبری، ج ۲، ص ۲۶۰ ـ عیون الاصول، ج ۲، ص ۲۸۱.

 

[332]  المجدی فی الا نساب محمّد بن محمّد علوی، ص 6.

[333]  المستدرک علی الصحیحین، ج ۳، ص ۶.

[334]  سیره النبویه ابن کثیر دمشقی، ج ۴، ص ۴۴۹.

[335]  مسند احمد بن حنبل، ج ۶، ص ۳۸ و ۴۸ و ۱۲۱ و ۲۰۰ و ۲۷۴ ـ مستند ابواعوانه، ج ۲، ص ۱۱۳.

[336]  صحیح مسلم، ج ۴، ص ۱۸۹۳ ـ طبقات ابن سعد، ج ۲، ص ۲۶۰.

[337]  طبقات کبری، ج 2، ص 235.

[338]  سنن بخاری، ج ۷، ص ۱۷ ـ  ج ۸، ص ۴۰ ـ سنن مسلم، ج ۷، ص۲۴ و ۱۹۴ ـ تاریخ طبری، ج ۲، ص ۴۳۸ و ۴۳۷ ـ سیرت النبوی، ج ۴، ص ۴۴۹ ـ مسند احمد، ج ۶، ص ۳۵ ـ الطب النبوی ابن جوزی، ج ۱، ص ۶۶ و ... .

[339]  طب والنبوی ابن قیم جوزی، ج ۱، ص ۶۶.

[340]  معجم ما استعجم عبدا...، ص ۱۴۲.

[341]  سیرت النبویة ابن کثیر، ج ۲، ص ۴۴۶ ـ معجم ما استعجم اندلسی، ص ۱۴۲.

[342]  مسند احمد، ج ۶، ص ۵۳ ـ سنن مسلم، ج ۷، ص ۲۴۲ و ۱۹۸ ـ سیرت النبوی، ج ۴، ص ۴۴۹.

[343]  صحیح بخاری، ج ۲، ص ۱۱۸ ـ مسند احمد حنبل، ج ۱، ص ۳۲۵ ـ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج ۳، ص ۱۱۴ ـ تاریخ کامل، ج ۲، ص ۳۲۷.

[344]  نقش عایشه در احادیث اسلام، ج ۴، ص ۲۳۰.

[345] تاریخ یعقوبی، ج ۱، ص ۵۱۰.

[346] تفسیر عیاشی، ج ۱، ص ۲۰۰.  

[347]  بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۵۱۶.

[348]  بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۵۱۶.

[349]  منتهی المطالب علامه حلی، ج ۲، ص ۸۸۲ ـ جامع الرواة محمّد اردبیلی، ج ۲، ص ۴۶۳.

[350]  تهذیب الاحکام، ج ۶، ص ۳۱ ـ بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۵۱۴.

[351]  تفسیر قمی، ج ۵، ص ۱۷۷‌ترجمه جابر رضوانی ـ تفسیر عیاشی ذیل تفسیر سوره تحریم.

[352]  بیان شده درتفسیرسوره معارج، آیات 1 الی 3.

[353]  همان، ج ۴، باب ۶۵، ص ۱۳۵۹.

[354]  حیات القلوب، ص ۱۱۳۳.

از خنده تا کشتار(4)

حسین سعادت۱۳۹۹-۷-۲۳۱۵
تغییر رنگ پس زمینه

به نام خداوند بخشاینده مهربان

از خنده تا کشتار

شماره 4

تحلیلی بر سالهای آخر زندگی حضرت رسول (ص) بر طبق آیات قرآن تا شهادت ایشان

 

فهرست

مقدمه ...................................................................................................................................5

قانونمندی و قانون گذاری.................................................................................................... 6

کتک زدن زنان توسط همسرانشان......................................................................................8

معنای ناشزه......................................................................................................................... 9

اصلاح حکم قصاص که قانون اجتماعی برای بازدارندگی از قتل است...............................12

غاز تحریم شراب‌های الکلی.............................................................................................. 12

تحلیلی بر عمل عمر و شعری که خوانده است................................................................... 14

حجاب................................................................................................................................ 15

پنهان کردن محل زینت‌ها................................................................................................. 17

قانون لعان.......................................................................................................................... 21

حادثه افک..........................................................................................................................23

اشکالات روایت اهل سنّت درباره افک.............................................................................. 26

سوره نور و قانون گذاری.................................................................................................... 30   

برده‌داری و کنیز داری........................................................................................................ 36

تولید برده و کنیز................................................................................................................ 37

ادامه وقایع بعد از صلح حدیبیه........................................................................................... 44

عمره قضاء......................................................................................................................... 46

جنگ موته ........................................................................................................................ 46

نبرد ذات السلاسل............................................................................................................. 48

فتح مکّه............................................................................................................................. 50

بیعت زنان مکّه با پیامبر(ص)............................................................................................. 54

تحلیلی مختصر.................................................................................................................. 55

کشتار قبیله بنی جُذیمه به دست خالد بن ولید ....................................................................56

تحلیل این واقعه..................................................................................................................57

واکنش پیامبر به این کشتار................................................................................................ 58

تحلیلی از شرایطی که پیامبر در آن قرار داشت.................................................................. 62

سوره تحریم....................................................................................................................... 67

موضوع تحریم .................................................................................................................. 78

تحلیلی عقلانی درباره موضوع قسم پیامبر....................................................................... 79

روایات در این زمینه........................................................................................................... 80

روایاتی که در تخریب شخصیت پیامبر(ص) به کار رفته است.............................................84

غزوه حنین......................................................................................................................... 89

سوره توبه........................................................................................................................... 91

تحلیل اخبار فوق درباره جنگ حنین................................................................................. 98

سرانجام جنگ................................................................................................................. 100

ارائه الگو برای مومنان تا آخر زمان.................................................................................. 101

آیه تطهیر..........................................................................................................................102

حدیث کساء..................................................................................................................... 103

حدیث لوح....................................................................................................................... 104

آیه مباهله........................................................................................................................ 105

غزوه تبوک...................................................................................................................... 107

پیامبر(ص) به تبوک می‌رود............................................................................................. 115

قصد ‌ترور حضرت رسول(ص) توسط منافقین در بین راه مدینه ..................................... 115

نظر علمای اهل سنّت دربارۀ‌ ترور رسول الله(ص) در راه تبوک....................................... 116

علی(ع) امیر مدینه می‌شود.............................................................................................. 118

قرائت سورۀ توبه در مکّه ................................................................................................. 119

سریه علی(ع) و مأموریت او به یمن..................................................................................122

شورش اسود عنسی  ....................................................................................................... 123

سوء قصد بر علیه حضرت رسول(ص) ..............................................................................123

سپاه اسامه....................................................................................................................... 124

پیامبر(ص) در غدیر خم................................................................................................... 125

آیۀ اکمال......................................................................................................................... 131

انزال سوره معارج درباره غدیر خم.................................................................................... 133

حدیث غدیر..................................................................................................................... 136

شهادت حضرت رسول(ص) ............................................................................................ 137

نقل بعضی روایت‌ها در این زمینه..................................................................................... 144

نظر علمای بزرگ شیعه درباره شهادت رسول(ص)....................................................... 148

تحلیلی بر علل مخالفت‌های مسلمانان با حضرت رسول(ص)......................................... 149

مکّه................................................................................................................................. 149

مدینه .............................................................................................................................. 150

لحظات واپسینِ زندگیِ حضرت رسول (ص).................................................................... 157

 

 

 

 

 

 

مقدمه:

در سه نوشتار قبل، ما به بررسی زندگی حضرت محمّد(ص) با توجه به قرائت سوره‌ها و همچنین نسبت به حوادث اتفاق افتاده برای وی پرداختیم. توجه عمده ما پیرامون رنج‌ها و غم‌های بزرگی است که آن شخصیت عظیم الشأن تحمّل کرده است؛ از سالهای پردرد زندگی در مکّه و مقابله با موج تهمت‌ها و آزارهایی که در راه وصال خداوند به جان خریدند تا تشکیل حکومت در مدینه و حوادثی که در ابتدای هجرت برای ایشان رخ داد. اکنون به سالهای آخر زندگی حضرت محمّد(ص) در مدینه می پردازیم تا از زاویه قرآن به غم‌ها و مشکلاًت زیاد این سالها پی ببریم.

 

 

 

 

 

قانونمندی و قانون گذاری

از لحظه حضور حضرت رسول(ص) در مدینه، برنامه‌هایش برای پیش برد دین اسلام در میان مردم مدینه و قبایل عرب و گسترش اسلام در جزیرة العرب آغاز شد. این توسعۀ عمومی یا به جنگ بود یا به صلح و در هر دو صورت اسلام هم در شرایط صلح و هم در شرایط جنگ رشد پیدا کرد. البته در شرایط صلح، رشد و گسترش اسلام در دورترین قبایل هم به سرعت پیشروی کرد اما در کنار این گسترش عمومی، قانونمند کردن مردم و جامعه و خانواده و انواع روابط میان مسلمانان و ... به عنوان دومین هدف پیامبر بود که به دستور خداوند و نزول تدریجی آیات قرآن این مهم انجام می‌شد. اصولا گسترش و هدف اسلام، جایگزین کردن قوانین الهی به جای قوانین جاهلی بود. اگرچه بسیاری از این قوانین در دوران قبل از هجرت از سوی خداوند ارسال شده بود اما وضع قوانین در ده سال هجرت به هیچ وجه قابل مقایسه با دوران قبل نبوده است.

در ادامه اشاره ای به انواع قوانین وضع شده از اولین سال هجرت می نماییم. در سال اول هجرت، قوانین نماز جمعه که وحدت جامعه و آگاهی دادن بعضی از عبادات جمعی به آن تعلق داشت به اجرا گذاشته شد. تطهیر با آب، دفن مرده رو به قبله، وصیت به ثلث مال، نماز میّت، اضافه شدن رکعت‌های نماز، تشریح اذان، احکام خاص زنان و باطل کردن و از بین بردن احکام جاهلی که از قبل حاکم بود، مانند حکم "ایلاء" که در آن مرد قسم می خورد که رابطه زناشویی با زن خود را قطع کند و بدین‌ترتیب برای انجام اهداف خود و به زیر سلطه درآوردن همسر این کار را انجام می‌داده است. قرآن زمان بی نهایت آن را محدود به چهارماه کرد و سپس اگر مشکل حل نشد حکم طلاق را  راه حل معرفی نمود.[1] بدین‌ترتیب فشار و شکنجه روانی و روحی زنان را از میان برداشت. همینطور قوانینی برای عده نگه داشتن زنان در طلاق و وفات تبیین کرد و منع ازدواج با کفّار را اعلام نمود.

در عده وفات، زن باید تا چهار ماه و ده روز برای ازدواج مجدّد صبر کند. در این مدّت نباید خود را آرایش کند و لباس‌های زینتی و عطریات مصرف کند. شاید از دلایل اینکه این دوران، چهارماه و ده روز است این باشد که اگر بچه ای از همسرش در رحم دارد مشخص شود و اقوام خانوادۀ همسر فشار روحی مضاعفی تحمل نکنند، وفاداری زن نسبت به همسر برقرار بماند، آبروی همسر از دنیا رفته حفظ شود، علاقه ای که از قبل بین زن و شوهر بوده سرد شود و شرایط روحی برای ازدواج مجدد برای زن درصورت نیاز به وجود بیاید، فرزندان متوفی برای شرایط جدید آمادگی پیدا کنند، داغ عزیز از دست رفته به تدریج سرد شود، خانواده همسر دچار رنج و آزردگی نشوند و زن،  بی وفا جلوه نکند. باید توجه داشت که در آن ایام رسم‌های جاهلی فراوانی برای زنانی که همسرانشان می مردند به اجرا گذاشته می‌شد مانند رسم ساتی در هند که تا همین اواخر اجرا می گردید. در این رسم ارتجاعی و خشن، وقتی مرد می مرد زن را نیز با مرده، زنده زنده می سوزاندند. در بعضی از کشورها زن شوهر مرده تا آخر عمرحق ازدواج نداشت. در عربستان در قبایل مختلف رسم‌های متنوعی برقرار بود ولی عدم ازدواج تا یک سال برای زن شوهر از دست داده عمومیت داشت.[2] حدود برای زنان مطلّقه به اندازه سه دوره پاک شدن آنها از حیض است؛ در این ایام  اگر همسر بخواهد می‌تواند رجوع کند. طلاق و رجوع بسیار را نیز محدود به سه طلاق و رجوع کرده و بار چهارم را ممنوع و رجوع چهارم به شرط محلل داشتن ممکن می‌شود. یعنی زن بعد از سه  طلاق که انجام شد باید هم خواب مرد دیگری بشود و با او ازدواج کند، سپس آن محلل او را طلاق دهد  و در آن صورت می تواند برای دفعه چهارم همسر شوهر اول خود شود. این ضربه روانی سختی برای مردی است که  همسر خود را در فشارِ طلاق قرار دهد و ای بسا هدف این قانون، احتراز از طلاق بوده است.

 همچنین خداوند به مادران دستور داده که تا دو سال کودکان خود را شیر دهند و در کنار آن پرداخت مهریه را بر مردان واجب کرد. اکثر این احکام در سوره بقره -که در همان سال‌های اول هجری نازل شده است- وضع گردیده اند.

            

کتک زدن زنان توسط همسرانشان

بسیاری گمان می کنند که در قرآن دستور به کتک زدن زن به مردان داده شده است. در هیچ آیه ای در قرآن یک چنین دستوری داده نشده است. تنها در آیه ۳۴ سوره نساء خداوند حکمی برای زدن زنان ناشزه داده است نه زدن همه زنان. این حکم مانند این است که گفته شود دستِ مردی که دزدی می کند را قطع کنید. شرط قطع کردن دست، دزدی است که باید در فرد اثبات شده باشد نه اینکه دستانِ همه مردان را قطع کنیم.

بنابراین حکم کتک زدن زنان ناشزه نیز چنین است. حد و حدود زنان ناشزه نیز مشخص شده است. اگر اتهام ناشزه بودن زن اثبات شود، سه مرحله را باید طی کند. طبق همان آیه ابتدا مرد باید زن را نصیحت کند و با او گفتگو نماید اگر منطق و نصیحت موثر نشد در خوابگاه و بستر همسرش حضور یابد و از نزدیک شدن به همسر خودداری کند؛ این خود یک فشار سنگین برای مرد می باشد که در چنین شرایطی کنار همسرش  باشد ولی به او رجوع نکند. در مرحله اول ممکن است مسائلی باعث ناراحتی همسر شده باشد -که واکنش او ناشزه شدن بوده- و با گفتگو و نصیحت این گره‌ها باز می‌شود. در مرحله دوم مرد به زنش ثابت  می‌کند که من تو را دوست دارم، کنارت می‌آیم اما به دستور خداوند از تو روی برمی گردانم. این یک فشار روانی برای اصلاح رفتار زن و مواجه کردن او با دستورات شرع خداوند است که یک روز -که زیاد هم دور نیست- در پیشگاه خداوند باید پاسخگو باشد. در مرحله سوم اگر این دو روش کارآمد نبود دستور خداوند به زدن زن ناشزه صادر شده است.

 در روایات بسیار زیادی آمده که این زدن نباید کبودی، شکستگی و زخم ایجاد کند(به نظر می‌رسد که این زدن یک نوع ناز کردن است). شاید این دستور برای خُرد کردن غرورِ شیطانی و نفسانیِ زن و تحقیر او باشد تا از انجام گناه نشوز دست بردارد و نه اینکه فقط زدن هدف باشد. در هر صورت این نوع مواجهه با زنان ناشزه جلوگیری کننده از کتک خوردن و به نابودی کشیدن زن در برابر مرد است که خداوند با این قانون، زنی را هم که در شرایط گناه نشوز قرار دارد پوشش می‌دهد تا او را وادار به اصلاح گناه و رفتار خود نماید، دست مرد را در سرکوب شدیدِ زن کوتاه  می‌کند تا حاشیه‌ای از امنیت جانی برای زن فراهم  آورد[3] و در ضمن باید یادآور شد که مردِ نافرمان و سرکش هم وجود دارد که برخورد با وی باید از طریق حاکم شرع و قضّات صورت ‌گیرد؛ این برای مردان بسیار سخت تر و رنج آورتر است. زیرا آبروی مرد در بیرون از خانه و در جامعه در معرض خطر قرار می گیرد. اما در ناشزه بودن زنان این کار در درون خانواده و به دور از آبرو رفتن زن می تواند انجام شود.

 

معنای ناشزه

معنی ناشزه در لغت، گوشت برآمده بر جسم است که به زنی گفته می‌شود که از اطاعت شوهر بیرون آمده باشد. در حقیقت ناشزه به معنی ارتفاع گرفتن و خارج شدن از مقر و جایگاه جایی است که باید باشد. یعنی سرکشی و با اهداف خودخواهانه زندگی کردن است. فقها بر این اعتقاد هستند که عدم تمکین زن و نافرمانی کردن او نسبت به همسرش وی را ناشزه میکند. تمکین را دو گونه تعریف کردند:

  1. تمکین خاص.
  2. تمکین عام.

تمکین خاص به برآوردن درخواست‌های جنسی شوهر ارتباط دارد و تمکین عام به معنی پذیرفتن و انجام وظایف خانوادگی مانند اطاعت از شوهر و پذیرفتن ریاست شوهر بر خانواده و قبول نظرات همسر در مورد‌تربیت فرزندان و امور خانوادگی و کارها و روابط اجتماعی و ... است.[4]

کلاً نشوز زن نسبت به مرد را به شکل زیر دسته بندی کرده اند:

  1. تحت فشار قرار دادن شوهر برای ارضای خواسته‌های تجمّل گرایانه و گرفتن امتیازات اقتصادی و ولخرجی.
  2. میل به معاشرت با دیگران و تفریحات افراطی بدون اجازه همسر.
  3.  قدرت طلبی و میل به فرمانروایی بر  خانه وشوهر و فرزندان.
  4. عدم ارضای جنسی همسر.
  5.  عدم اطاعت از همسر و سرکشی در برابر او  و مطیع نبودن در برابر همسر.
  6.  تند خویی کردن و استفاده از کلمات خشن با همسر و‌ترشرویی کردن با او
  7. عدم سکونت در منزل مشترک شوهر.
  8. ‌ترک نظافت و آرایش دلخواه همسر.
  9. خارج شدن از منزل بدون اجازه همسر. البته ‌ترک کارهایی که از نظر شرعی بر عهده او نیست مانند جارو کردن خانه، خیاطی، آشپزی و امثال اینها حتی آب دادن به دست شوهر و رختخواب نینداختن جزء  نشوز محسوب نمی‌شود.[5]

 

اما درباره زنانی که طلاق می گیرند شرایطی با توجه به آیات قرآن برای آنها مقرر گردید که اکثر آنها در سوره طلاق نازل شده است. سوره طلاق در سال‌های اول و دوم هجری نازل شده است. این شرایط بدین شرح است:

اول: زن را باید در حالی طلاق داد که به مجرّدِ وقوع طلاق داخل در عدّه شود. یعنی زن پاک باشد.

دوم: باید عده را بشمارند تا تمام شدن آن معلوم باشد و اگر به هر دلیلی شمارش عده صورت نگیرد باید سه ماه زمان این دوران طول بکشد.

سوم : در دوران عده مخارج و هزینه‌های زن به عهده مرد است.

چهارم: در این ایام زن باید در خانه شوهر باشد. نمی توان زن را -به قول قرآن- از خانه خودش بیرون راند.

 پنجم: بر طلاق دو  شاهد عادل حضور داشته باشد.

 ششم : بعد از پایان ارتباط به شایستگی آنها را نگهدارند و یا  به شایستگی از آنها جدا شود.

هفتم: برای زنان حامله تا وضع حمل فرزند دوره آنها طول می کشد و در این مدت خرجی و نفقه آنها به عهده شوهر هست.

 هشتم: زن بعد از طلاق تا هر وقت که به کودک شیر  می‌دهد می‌تواند مزد دریافت کند و بدینسان  در طلاق در بارداری در تأمین مالی( مهریه، شیربها و نفقه و... ) در ناشزه شدن و... حقوق زن حفظ گردیده است.

زن که در جاهلیت با حیوان خرید و فروش می‌شد، کتک می خورد، از تولد او برای خانواده‌ها شر ایجاد می گردید و... اکنون در قوانین اسلام به بلندای امنیت در همه چیز دست یافته است.[6]

 

اصلاح حکم قصاص که قانون اجتماعی برای بازدارندگی از قتل است

در دوران جاهلیت قصاص و انتقام به قدرت و ضعف افراد وابسته بود. مثلاً زمانی که قتل اتفاق می‌افتاد بعضی‌ها قسم می خوردند که به جای یک برده از طرف مقابل یک آزاده را خواهند کشت. به جای زنی، مردی را ، به جای یک نفر دو نفر را، به جای یک زخم دو زخم و به جای یک نفر گاهی ده نفر را می کشتند. گاهی برای انتقام و قصاص جنگ‌های خونینی -که به نابودی و اسیری صدها خانواده و زن و کودک می‌انجامید- رخ می داد. اسلام ضمن پذیرفتن اصل قصاص، به‌شدّت آن را محدود کرده است.[7]

 

آغاز تحریم شراب‌های الکلی

گروهی از صحابه نزد حضرت رسول(ص) آمده و گفتند یا رسول خدا درباره شراب و قمار چه می‌فرمایید که یکی عقل را می‌برد و یکی مال را ؟ این پرسش در قرآن آمده و در جواب خداوند فرموده "یسئلونک عن الخمر و المیسر... ".

"از تو درباره شراب و قمار می پرسند بگو در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی بر مردم است و گناهشان از سودشان بزرگتر است."[8] در این آیه خداوند نشان می‌دهد که نوشیدن شراب و انجام قمار را دوست ندارد. بعد از این آیه مردی شراب خورد و به نماز ایستاد و سخنان پریشان گفت. در آن حال آیه نازل شد که ای کسانی که ایمان آورده اید در حال مستی به نماز نزدیک نشوید[9] . تا اینکه در سوره مائده شراب و قمار را از عملیات شیطان نام می برد و به طور واضح و علنی حرام بودن آنها را اعلام کرده و آنها را رجس و پلیدی معرفی می‌کند[10] . سپس در آیۀ بعد شراب و قمار را باعث عداوت و دشمنی و خشم در میان مسلمانان و بازدارندهِ ذکر خدا و جلوگیرندهِ نماز معرفی می‌نماید.

 در المیزان به نقل از کتاب ربیع الابرار زمخشری آمده است :[11] درباره شراب سه آيه  نازل شده که در آیه اول بعضی آن را اجرا کردند و بعضی همان راه شرابخواری را ادامه دادند.[12] سپس آیه منعِ نماز در حالت مستی بود[13] که باز عده زیادی از مسلمین از خوردن مشروب دست بر نداشتند. حتی عمر خلیفه دوم در این ایام در حال مستی استخوان فک شتر را برداشته و بر فرق عبدالرحمان بن عوف کوفت و سرش را مجروح کرد. سپس نشست و شروع به خواندن اشعار اسود بن یعفرد - که برای کشته شدگان مشرکین در جنگ بدر سروده بود - نمود و بر آنها گریست. مضمون‌ترجمه اشعار این است:

چه بسا کنیزان نغمه سرا و هم پیاله گرامی در چاه بدر پنهان شدند (اجساد مشرکین به دستور پیامبر در چاههای بدر انداخته شده بود) و چه بسا بزرگان که با بزرگترین خود در چاه بدر زیر خاک رفتند و خوابیدند. آیا ابن کبشه (منظور حضرت رسول(ص) است) ما را به زنده شدن بعد از مرگ وعده می‌دهد و چه معنا دارد که انسان پس از آن که تبدیل به دو نوع مرغ به نام صدی و ‌هام شد (در جاهلیت اعتقاد بر این بود که روح انسان به صورت این دو مرغ بعد از مرگ در گورستان زندگی می‌کند) دوباره زنده شود؟ و اگر او راست می گوید مرگ را از من دور کند نه اینکه بعد از پوسیدن استخوان‌هایم بار دیگر زنده‌ام کند! آیا کسی هست که پیامی از من به سوی رحمان برد و به او بگوید من روزه رمضان تو را نمی گیرم؟ آری به خدا بگویید اگر می تواند مرا از نوشیدن شراب منع کند و اگر می تواند مرا از خوردن جلوگیری نماید."

 استاد طباطبایی معتقد است که تحریم شراب در مکّه به وسیله آیات قرآن صورت گرفته و آن هم در سوره اعراف است[14] چون در آن جا از کلمۀ "اثم" سخن به میان آمده است که مصداق آن شراب است و در جهت اثبات آن روایاتی نقل کرده که در مکّه پیامبر قبل از هجرت، شراب و زنا را با هم حرام کرده بوده است. همه مسلمانان می دانستند که پیامبر در سال هفتم بعثت از طریق وحی رسماً شراب خوردن را حرام کرده بود[15] و اگر در سوره بقره و سوره نساء و سوره مائده بر آن تأکید کرده است برای تشدید تحریم قبلی و تحریک مردم برای جلوگیری از سهل انگاری در این امر است. به نظر می رسد که عقیدۀ استاد طباطبایی این است که شراب خوردن درهمان زمان که سوره اعراف نازل شده تحریم شده و اینکه بعضی می گویند منع شراب تدریجی بوده است صحیح نیست. 

 

تحلیلی بر عملِ عمر و شعری که خوانده است

کاملاً مشخص است که عمر عقاید و نگرانی و کینه‌هایی در دل داشته است که با خوردن شراب پرده از آنها برداشته شده است و آن آسیبی است که از جنگ بدر  و کشتار مشرکان  در جنگ به طور روانی به او وارد شده است. این نقطه نظرها همه کفرآمیز است که عبارت  از شک به معاد، شک به نبوّت پیامبر و حسرت برای از دست دادن قریشیان در جنگ، کینه‌ورزی با رسول(ص) به خاطر سرکوب مشرکان و قطعاً کینه نسبت به حضرت علی(ع) که در جنگ بدر ۳۶ نفر از ۷۰ نفر از کشتگان مشرکین به دست او صورت گرفت - و بیشتر از ۵۰ درصد آنها است که اسامی آنها در مغازی واقدی و اعلام الوری ثبت شده است[16] - ،  نفی احکام و فرایضی مانند روزه ماه مبارک رمضان و باور تفکر جاهلی برای روح و دنیای بعد از مرگ در اشعاری که عمر قرائت می‌کند وجود دارد.

 در همین روایات آمده است که وقتی حضرت رسول(ص) عمر را در حالت مستی دید که این اشعار را می خواند از محل خود خارج شد در حالی که چنان به خشم درآمده بود و چنان به سرعت حرکت می‌کرد که ردای ایشان به زمین کشیده می شد. وقتی به او رسید دست بلند کرد تا او را با چیزی که در دست مبارک داشت بزند و ادبش کند عمرگفت پناه به خدا از غضب خدا و رسول خدا (ص). حضرت از شنیدن این کلاًم لحظه ای آرام گرفت و بر او این آیه نازل شد که (یرید الشیطان...فهل انتم منتهون) عمر وقتی آیه را شنید گفت که آری منتهی شدیم و دست از این عمل بر داشتیم.[17] در همین سال‌های اول هجرت قبله از بیت المقدس به کعبه برگشت، روزه ماه مبارک، روزِ بعد از تغییر قبله تشریح شد، در همان سال دوم، احکام اعتکاف، افطار روزه در سفر تبیین گردید. انفال و غنائم جنگی، تشریح خمس اموال و زکات فطره، نماز عید فطر، تشریح زکات، تعیین حد برای خوردن‌شراب، تشریح نماز خوف،  نماز آیات و حکم ظِهار وضع شد . همچنین صدها حکم دیگر در ده سال پس از هجرت وضع گردیده است.

 

حجاب

از جمله احکام و قوانینی که در دوران هجرت وضع شده است، بحث حجاب است که دارای ابعاد و دامنه وسیعی برای پاک ماندن زن و مرد مومن می باشد. عمدۀ این قوانین در سورۀ نور وارد شده است. سورۀ نور یکصد و سومین سوره انزالی بر قلب رسول اکرم(ص) در سال پنجم هجرت است که در آن احکام و قوانینی برای حفظ خانواده و اجتماع و روابط بین زنان و مردان آورده شده است. از جمله این قوانین موضوع حجاب است که از آیه ۳۰ این سوره آغاز می‌شود. خداوند حجاب را ابتدا برای مردان مطرح می نماید که در مرحله اول، حجاب داشتنِ چشم‌ها است. می فرماید مردان باید پلک‌های چشم‌های خود را روی هم بگذارند وقتی که نامحرمی را می بینند. بدین معنی که مرد باید چشم پوشی را از چشم خود شروع کنند و چشم چرانی انجام ندهند و این را به صورت دستور و امر قرآن بیان کرده است.[18] در مرحله بعد حجاب را برای اندام‌های مرد مطرح  می‌کند که مرد باید اندام‌های جنسی خود را بپوشاند استاد طباطبایی می فرماید "یحفظوا فروجهم" به معنی پوشاندن آن اندام‌ها از نظر نامحرم است نه حفظ آن از  زنا و لواط. در روایت هم از امام صادق(ع) رسیده که فرمود تمامی آیاتی که در قرآن درباره فروج هست به معنی حفظ از زنا است به غیر از این آیه که منظور آن حفظ از نظر است[19].

 و اما در مورد زنان در ابتدای امر به َغض چشم‌ها که همان بستن پلک‌ها در زنان و دیدن نامحرمان است و سپس پوشاندن اندام‌ها و قدرت جنسی زنان است و سوم این دستور پوشاندن زینت زنان است بدین معنی که مواضع زینت باید پوشانده شود نه زینت کردن و چهارم پوشاندن تمامی موهای سر و گردن و سینه‌ها در برابر نامحرمان است.

 خُمُر در لغت به معنی پوشاندن یک چیز از همه طرف می باشد به طوری آن چیز از هیچ طرف قابل مشاهده نباشد مانند پیچیدن یک قطعه جواهر در پارچه ای که همه جای آن جواهر در پارچه پنهان شود. پنجم این احکام برای زنان برای چهارده دسته از محرم‌ها لازم الاجرا نیست و فقط برای نامحرمان است. بعضی از محرم‌های از این ۱۴ دسته عبارتند از همسر، پدر، براد،ر فرزند و... .[20] البته غیر از این که زن و مرد باید در حجاب و در عفاف باشند، منازل و بیوت نیز باید در حفاظ و عفاف باشد به این معنی که هیچ کس نباید بدون اجازه وارد خانه کسی بشود و تا صاحب خانه اجازه نداده حق ورود نیست. حتی نباید نگاه به داخل خانه صورت بگیرد. کلاً انواع حفاظت‌ها درباره پاک ماندن زن و مرد و خانه آنها در این آیات ابلاغ شده است. بعضی از روایات در این باره چنین است:

 امام صادق(ع): «بر مرد روا نیست به عورت برادر خویش بنگرد و زنان با ایمان نیز نباید این کار را انجام دهند»[21]

امام صادق(ع): «زنان مومن نیز نباید به عورت خواهر خود نگاه کنند »[22] امام صادق(ع) می‌فرماید: کسی که بدون اجازه به داخل خانه کسی نگاه کند و قبل از سلام کردن چشمش داخل خانه را ببیند خدا را نافرمانی کرده و دیگر احترامی ندارد و می‌توان به او اجازه ورود نداد.[23]

                                       

پنهان کردن محل زینت‌ها

همانطور که گفته شد قرآن می فرماید« ولا یبدین زينتهن الا ما ظهر منها » زینت‌های خویش را آشکار نکنید به جز آنچه که به طور طبیعی آشکار است.[24] درباره محل زینت‌هایی که برای نامحرم باید پوشیده باشد مثل گردن و گردنبند یا گوش و گوشواره کاملاً باید پوشیده باشد. اما محل زینت‌هایی که آشکار است مانند کف دستها و انگشتها و دو کفین پا که اگر حنا شده باشد یا آرایش شده باشد بیرون انداختن اشکالی ندارد به شرطی که نامحرم به قصد شهوت به دست و انگشتها و آرایش آن و یا پاها نگاه نکند.[25] استاد طباطبایی در المیزان روایتی از کتاب خصال نقل کرده که در آن چنین آمده است: رسول خدا (ص) به امیرالمومنین فرمود یا علی! اولین  نظری که به زن اجنبی کنی ایرادی ندارد ولی نظر دوم مسئولیت دارد و جایز نیست[26] و همین روایت در کتاب تفسیر الدّر المنثور چنین آمده است که پیامبر به علی(ع) فرمود در پی نگاه کردن به نامحرم، نگاه دیگری را به او مکن که اولی برایت بس است و دومی را حق نداری[27] برای زنان مومن جایز نیست که در برابر زنان یهود برهنه شوند چون می روند و نزد شوهران خود تعریف می‌کنند.[28]

قوانین حفظ عفت عمومی و شاهکار این قوانین، قانون لعان

آیه دوم سوره نور از تنبیه زن و مرد زناکار سخن آورده است که هر کدام را باید یک صد تازیانه زد که این تنبیه را تأکید می‌کند و می فرماید:

  1. این تنبیه را انجام دهید اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید.
  2. نسبت به خطاکاران دلسوز نشوید.
  3.  باید تعدادی از مردم نیز هنگام زدن شلاق افراد خطاکار حضور داشته باشند.

 در آیه سوم سوره نور برای زن و مرد خطاکار محدودیت در ازدواج ایجاد می‌کند که اینگونه گناهکاران  باید با کسانی ازدواج کنند که مثل خودشان اهل زنا و خطا هستند. در آیه چهارم تا آیه دهم در سوره نور خداوند به جلوگیری بسیار شدید از بیان تهمت زنا توسط کسی به کسی می نماید. این بیان زنا چند حالت دارد:

  1. اگر دروغ باشد که همان تهمت و افترا است.
  2. اگر راست باشد و زنا انجام شده باشد.
  3. اگر مبهم بوده و معلوم نباشد.

در هر صورت خداوند جلوی بیان آن را می گیرد. تنها زمانی زنا اثبات می‌شود که یا خود فرد اقرار کند یا چهار شاهد عادل به انجام این کار شهادت دهند. احتمال اول تقریباً در حد صفر است. زیرا اگر زنای محصنه باشد، بنابر روایات معصومین و اتفاق فقهای شیعه و سنّی حکمش اعدام و سنگسار است که  کمتر کسی است که حاضر به انجام چنین حکمی برای خودش باشد و شیوه برخورد پیامبر و امامان هم این بوده که در نوادری که این اعتراف صورت گرفته است روی برگرداندند و تا آنجا که می شده از شنیدن کلاًم آن فرد خودداری می‌کردند. در مورد صورت دوم که چهار شاهد عادل باید شهادت دهند دو حالت متصوّر است:

الف: چهار شاهد در لحظه وقوع و فعل حرام زنا حضور داشته اند که در این صورت:

  1. یا باید مانع وقوع می شدند و سکوت نمی‌کردند که اگر سکوت کردند که عملاً از عدالت خارج شده اند چون خودشان به تماشای صحنه زنا پرداختند.
  2.  اگر مانع وقوع زنا بشوند -که عقل چنین حکم  می‌کند-  دیگر زنا صورت نگرفته است.
  3.  از محل انجام زنا خارج شوند که در این صورت دیگر نمی‌توانند شهادت دهند.

ب: در محل نباشند و بعداً آنها را به محل وقوع زنا بیاورند که در این صورت:

  1. تا آن‌ها برسند عملیات انجام شده و کار از کار گذشته و امکان شهادت از بین رفته است.
  2. برای کسی که میخواهد آن چهار شاهد را بیاورد باید آنها را شناسایی کند و به محل‌های آنها برود و با آنها گفتگو کرده و آنها را راضی به آمدن کند و اگر آنها مایل باشند یا کاری و قراری خودشان نداشته باشند و تا همه را آماده برای آمدن به محل وقوع زنا کند عملاً زمان بسیاری گرفته می‌شود که در این مدت کار از کار گذشته است.
  3. بر فرض محال که اگر بتوان چهار شاهد را در زمان وقوع جرم حاضر نمود باز به شرایط بند الف مبتلا می‌شوند یعنی هم باید مانع شوند هم عدالت را حفظ کنند یا از صحنه خارج شوند که باز هم نمی توانند شاهد باشند که در هر دو شرایط اثبات زنا امکان پذیر نیست.

حال به روایاتی در این زمینه توجه فرمایید:

در کافی از امام صادق(ع) روایت شده که فرموده هر کس درباره مومنی چیزی بگوید که با دو چشم خود دیده و با دو گوش خود شنیده باشد از کسانی خواهد بود که دوست دارند فحشا در بین مومنان منتشر شود.[29] امام صادق(ع) فرمودند: هرکس عمل زشتی را اشاعه دهد مثل کسی می ماند که آن را باب کرده است.[30] در روایت دیگر آمده که فردی را که تهمت زده و نمی تواند اثبات کند، اگر مرد است ایستاده و از روی لباس و اگر زن است نشسته کیفر گردد.[31] تهمت زننده باید ۸۰ ضربه تازیانه بخورد.[32] کلاً کسی که نتواند ادعای خود را ثابت کند باید هشتاد تازیانه بخورد، گفتار و گواهی او از ارزش و اعتبار می‌افتد و داغ فسق بر پیشانی او زده می‌شود و همچنین او در خطوط شیطان معرفی می گردد و از رحمت الهی نیز دور خواهد شد. چیزی که علمای شیعه بر آن تأکید دارند این است که این ادعا یعنی اثبات فسق باید توسط امام معصوم یا نائب و نماینده نایب انجام شود و هیچ کس دیگری نباید این کار را انجام دهد که این کار نیز دایره فعالیت برای اثبات زنا را بسیار محدود  می‌کند.[33]

پس چه باید کرد؟

قانون لِعان

به روایتی در این زمینه توجه فرمایید. شخصی به نام هلال بن امیه نزد حضرت رسول(ص) رفت و گفت دیروزعصر به خانه آمدم و دیدم که مردی با همسر من جمع شده است و با دو چشم خود دیدم و با دو گوش خود شنیدم، که رسول خدا(ص) خیلی ناراحت شد به طوری که کراهت از رخساره اش مشاهده گشت. هلال گفت مثل اینکه می‌بینم ناراحت شده‌اید. به خدا قسم من راست می گویم و امیدوارم که خدا فرجی فراهم کند. رسول خدا(ص) تصمیم گرفت که او را شلاق بزند. راوی می‌گوید انصار جمع شدند و گفتند ما به همان حرفی که دیروز سعد می‌گفت مبتلا شدیم. آیا راضی شویم که هلال تازیانه بخورد و برای ابد شهادتش مردود گردد؟ پس وحی نازل شد. آن وحی عبارت بود از آیه "الذین یرمون ازواجهم ... ."[34] رسول خدا فرمود ای هلال بشارت باد تو را که خداوند فرج قرار داد و همان فرجی که آرزویش را می کردی. پس فرمود بفرستید تا همسر او بیاید. پس رسول خدا(ص) میان آن دو ملاعنه انجام داد و بعد از آن که لعان تمام شد آن دو را از یکدیگر جدا کرد و طلاق واقع گردید و حکم کرد فرزند از آن زن باشد در حالی که پدری معین نداشته باشد. ولی مرد هم فرزند او را به بدی نسبت ندهد.[35]

در آیات شرح لعان بدین گونه است:

  1. هر یک از طرفین در جلوی هم حاضر شود.
  2. هر یک از طرفین چهار بار قسم یاد کندکه راستگو هستند.
  3. هر یک از طرفین بار پنجم قبول کنند که غضب خداوند بر آنها نازل شوند و قسم بخورند که طرف مقابل دروغگوست و لعنت خدا بر خودش باشد اگر دروغ می گوید.
  4.  بعد از این ۵ مرحله خود به خود طلاق بین آن زن و شوهر صورت پذیرفته است و آنها از یکدیگر جدا می‌شوند که به این شرایط لعان گفته می‌شود. (یعنی لعنت کردن)

این قانون که فوق تصوّر آدمی است دستآوردهای زیر را به همراه دارد:

  1. جلوی تهمت زنا زدن به دیگران را می گیرد. چه برای مرد چه برای زن.
  2. زنا اثبات نمی‌شود و مبهم باقی می ماند.
  3. حکم طلاق جاری می‌شود و بالاخره زنا کننده تنبیه می‌شود و همسرش از او گرفته می‌شود و زندگی اش از هم می پاشد.
  4.  به همسر پاکدامن آرامش برمی‌گردد بدون اینکه بتواند اثبات کند زندگی اش از فسق دور می‌شود.
  5. زناکار به عذاب دنیا و آخرت دچار می‌شود.
  6.  پیروی از خطوط شیطان در خانواده زناکار قطع می‌گردد.
  7. حقوق فرزندان حفظ می‌شود و حق و حقوق زن برایش باقی می‌ماند و احتمالاً اگر دارای فرزندی در رحم باشد حقوق او نیز محفوظ است.
  8. اشاعه فحشا صورت نمی پذیرد و قبح این عمل شکسته نمی‌شود تا جامعه نسبت به انجام این گناه کبیره بی اعتنا گردد یا دیگران نیز به این کار روی بیاورند.
  9.  یکی از ارزشهای لعان حفظ آبروی خانواده‌های دو طرف دعوا است. مادر و پدر و همه اعضای خانواده زن که مورد اتهام قرار گرفته اند یقیناً دچار اضطراب از تهمتی که زده شده است می شوند و همینطور خانواده مرد،که با لعان آبروی هر دو خانواده حفظ و نگرانی‌هایشان برطرف می‌شود و از جنگ و جدال بین اعضای دو خانواده که بیشتر مواقع به خون و خونریزی منجر می‌گردد جلوگیری می‌شود.

 امام کاظم (ع) می فرماید : گوش و چشمت را -که در برابر برادر دینی و یا نوعی مسئول است- گواهی مکن. آنچه را که دیگران می گویند حتی اگر پنجاه نفر سوگند یاد کنند که او کاری ناروا انجام داده و خودش بگوید چنین کاری نکردم، گفتار او را بپذیر و دیگران را رها کن. هرگز کاری را که مایه رسوایی اوست و کرامّت او را خدشه‌دار  می‌کند در میان مردم  پخش مکن چرا که در آن صورت از کسانی خواهی شد که خدا می فرماید آن کسانی که دوست می دارند زشتی‌ها در جامعه پخش شود عذاب دردناکی خواهند داشت.[36]

 

حادثه افک

آیات ۱۱ الی ۲۶ سوره نور به بررسی تهمت‌هایی که به یکی از همسران حضرت رسول(ص) زده شده پرداخته است. در سفری -که ظاهراً جنگ با قبیله بنی مصطلق بوده است-  به حکم قرعه پیامبر(ص) یکی از همسران خود را با خود همراه می‌کند. هنگام برگشت از این غزوه همسر پیامبر در بین راه جا می ماند و یکی از مأمورین حضرت رسول به نام صفوان ابن معطل سلمی او را در بین راه دیده و به همراه خود به مدینه می آورد. اما منافق‌ها به رهبری عبداله ابن ابی سلول شروع به شایعه سازی می کنند و زنِ حضرت را به فحشا با صفوان متهم می نمایند. بعد از مدتی آیاتی نازل می‌شود و آن زن از این اتهام تبرئه می‌گردد. در روایات اسم آن زن یکی عايشه نام برده شده است یکی ماریه قبطیه. روایت عایشه کلاً از زبان خود عایشه نقل شده است که به مختصری از آن اشاره می‌کنیم.

 استاد جعفر سبحانی معتقد است داستان‌هایی که درباره تهمت زده شده از زبان عایشه نقل شده با عصمت رسول نمی‌سازد و با حقیقت واقع در تضاد و تناقض است.[37] عایشه می گوید: قرعه برای این سفر به اسمم بود در بین راه برای قضای حاجات از شتر پیاده شدم و به نقطه دوری رفتم گردنبندم نیز پاره شده و معطل جمع کردن آن شدم و وقتی برگشتم کاروان رفته بود تا اینکه صفوان مأمور پیامبر رسید و من با شتر او به مدینه آمدم و بیمار شده بودم. پیامبر به دیدن من آمد ولی مهر سابق را نداشت کم کم بهبود یافتم شایعه منافقان را شنیدم. دوباره بیمارشدم. پیامبر از اسامه پرسید. اسامه تأکید بر بی‌گناهی من کرد. از علی(ع) پرسید و او گفت از کنیز من بپرسند که پیامبر پرسید و کنیز بر بی‌گناهی من گواهی داد. من یک ماه مریض بودم. آقای سبحانی می گوید این قسمت از روایت با عصمت پیامبران نمی سازد به علاوه با آیه ای که نازل  می‌شود که در آن شایعه کنندگان و باور کنندگان را مورد مواخذه قرار  می‌دهد سازگار نیست[38] بنا براین، رجس و گناه این روایت مخصوص خود پیامبر هم می‌شود و او نیز مورد مواخذه قرار می‌گیرد. اما در روایتی دیگر که استاد طباطبایی در المیزان آورده عایشه بیان می دارد که آن ایام آیه ای هنوز نازل نشده بود و محبت پیامبر هر روز نسبت به من بیشتر و بیشتر می شد.[39]

در میان روایات متناوبی که درباره این حادثه نقل شده تناقضات این چنینی، فراوان به چشم می خورد. یکی از روایات از صحیح بخاری نقل شده است که در آن اشاره به  سعد بن معاذ در دفاع از پیامبر دارد که در زمان وقوع این حادثه مدت‌ها بوده که از شهادت سعد بن معاذ گذشته بود.[40] استاد طباطبایی ماجرای افک را به طور مفصل‌تر از دیدگاه روایتهای مختلف بیان  می‌کند و سپس به نقد آن می‌پردازد که عبارتند از سوء ظن پیدا کردن حضرت رسول(ص) به عایشه، توهین‌های فراوان عایشه به حضرت رسول(ص) که سوءظن حضرت رسول از مصادیق بی ایمانی طبق آیات قرآن است، با این روایات پیامبر بی ایمان معرفی می‌شود که این خلاف قرآن و عصمت پیامبری است.[41] استاد اضافه  می‌کند که اگر حکم تهمت زدن به زنان مسلمانان قبلاً نازل شده بوده چرا یک ماه این ماجرای افک طول کشید؟ پیامبر، تهمت‌زنندگان را حد نزده و منتظر دستور وحی بوده است و همین باعث گسترش شایعات و عمومی شدن آن شده است[42]. استاد اضافه می‌کند که هیچ کدام از آیات شانزده گانه افک دلیلی را بر بی‌گناهی عایشه را به حسب واقع  بیان نمی کند و می افزاید دلیل برائت آیه اول سوره نور است که تهمت زننده باید چهار شاهد عادل داشته باشد و این دلیل بر برائت ظاهری یعنی حکم شرعی به برائت است نه برائت واقعی. چون پرواضح است که بین شاهد نیاوردن و برائت واقعی حتی ذره‌ای هم ملازمه نیست. این قضیه زمانی اتفاق افتاده که حکم تنبیه تهمت زننده هنوز وحی نشده بوده است و پیامبر منتظر نزول وحی در این باره بوده و نه چیز دیگر. همچنین شیعیان این واقعه را مربوط به ماریه همسر دیگر رسول می‌دانند که وقتی ابراهیم فرزند او فوت کرد و پیامبر غمگین بود عایشه به پیامبر گفت که فرزند تو نبود بلکه فرزند غلام ماریه است و پیامبر حضرت علی(ع)را فرستاد و معلوم شد که غلام ماریه خواجه بوده است و عملاً این کار غیر ممکن می باشد. اما آقای طباطبایی این واقعه را نیز همگرا با آیات نمی‌دانند. در هر صورت با نقدی که استاد بر هر دو داستان عایشه و ماریه  می‌کند مشخص  نمی‌کند کدام یک مورد تهمت قرار گرفته بوده اند.

اما در تفسیر‌های دیگر نظیر تفسیر قمی به طور واضح تهمت را متوجه ماریه می‌نماید و آیات برائت را مخصوص او بیان می‌کند در تفسیر قمی آمده است که علمای شیعه روایت کرده‌اند که این آیات درباره ماریه قبطیه نازل شده است و تهمت ناروا به او داده اند.[43]

از امام باقر (ع) نقل می‌شود که وقتی ابراهیم فرزند پیامبر از دنیا رفت او سخت غمگین بود و عایشه به او گفت چه خبر شده چرا اینقدر در مرگ این کودک میگریی که فرزند تو نبوده بلکه فرزند جریح بوده؟ حضرت علی(ع) از طرف پیامبر مأمور تحقیق شد و مشخص گردید جریح خواجه است و برای همگان آشکار شد و پیامبر فرمود شکر خدا که این زشتی را از اهل بیت من دور گردانید.[44]

 

اشکالات روایت اهل سنّت درباره افک

  1. چندین حدیث است که تقریباً بین آنها اختلافات زیادی وجود دارد.
  2. تمام منابع احادیث از عروة بن زبیر و هشام بن عروه شهاب زهری و ... به  خود عایشه برمی‌گردد و عایشه همه احادیث را نقل کرده است.[45]
  3. در این احادیث عایشه می گوید که منبع ساختن این شایعات عبداله بن ابی بزرگ منافقین مدینه بوده است و بعد از تبرئه شدن عایشه و آمدن آیات  افک حضرت رسول سه نفر را به خاطر تهمت‌ها حد زد. دو مرد و یک زن. مردان حسان بن ثابت و مُسطح ابن اثانه و آن زن حمنه  خواهر زن دیگر حضرت رسول (ص) یعنی خواهر زینب بنت جحش بوده است. اما در حد و تازیانه ای که به شایعه پراکنان توسط رسول زده می‌شود عبداله بن ابی بین آنها نیست.[46] در حالی که اگر این احادیث صحیح باشند باید عبداله بن ابی سلول حد بخورد مگر اینکه بگوییم پیامبر از او می‌ترسید یا ملاحظه او را می کرد. در این احادیث کینه و نفرت از حضرت علی (ع) توسط عایشه مشهود است. البته در بعضی از این روایت‌ها عایشه علی (ع) را تبرئه  می‌کند.
  4. بعضی‌ها این روایت را از عمر خلیفه دوم هم نقل کردند که او هم از عایشه روایت می‌کند در روایت عمر آمده که عبداله ابن ابی سلول به مردم گفت به خدای کعبه سوگند که صفوان بن معطل که از مبارزان جنگ بدر بود با عایشه در بین راه زنا کرده است.
  5. در روایات  عمر آمده که علی(ع) به پیامبر گفت که عایشه را طلاق دهد در حالیکه چندین روایت دیگر گفته اند که علی(ع) به پیامبر گفته که از کنیزان عایشه سوال کن.
  6.  اکثر روایات عایشه را در سن کودکی و نوجوانی در ایام افک معرفی کردند در حالی که مطابق دلایل اثبات شده در آن زمان سن او بیست و چند سال بوده است.
  7.  در این روایات تقریبا همه آنها پیامبر(ص) را تحت تأثیر سخنان دروغ مردم معرفی کرده‌اند که باعث شک و ظن او در زنای عایشه شده بود به طوری که یک ماه عایشه را به خانه پدرش فرستاد و او را قسم می‌داد که راستش را بگوید تا خدا او را ببخشد و با دیگران مانند اسامه و علی(ع)، در این باره مشورت می کرد.
  8.  در این روایات که تعداد آنها زیاد و متناوب است یک موضوع مشترک وجود دارد و آن جدال بین سعد بن معاذ و سعد بن عباد از سران انصار در مدینه بر سر این موضوع و رسیدن کار آنها به درگیری است در حالی که در تمام کتاب تاریخی اهل سنّت و حتی تمام کتب روایی آنها ثبت گردیده است که سعدبن معاذ در جنگ خندق با زخمی که خورده بود به شهادت رسیده است و این غزوه بنی مصطلق مدتها بعد از شهادت او رخ داده است. همینطور سخنانی از سعد بن معاذ درباره دفع شّر عبداله بن ابی در این ماجرا ثبت شده که او در آن زمان هیچ گاه زنده نبوده است.
  9.  در این احادیث، پیامبر پخش کننده خبر زنا در میان دیگران معرفی می‌شود. عایشه می گوید اصرار پیامبر برای توبه کردن من از زنا در حضور زن انصاری همسایه ما انجام شد که من به حضرت رسول(ص) گفتم آیا تو از این خجالت نمیکشی که به من اینگونه می گویی و من سپس شهادتین گفتم... تا آخر حدیث.[47] در حالی که در آیه ۱۹ همین سوره برای شایعه کنندگان زشتی‌ها، عذاب دنیا و آخرت داده شده است.
  10.  عایشه توهین‌های زیادی به حضرت رسول کرد. جملاتی مانند آیا تو خجالت نمی‌کشی، تو دهن بین هستی. وقتی مادر عایشه بعد از نزول قرآن در بی گناهی او به او گفت برخیز و از پیامبر تشکر کن عایشه گفت من هیچگاه از پیامبر تشکر نخواهم کرد. فقط از خدا تشکر می کنم و مستقیم به پیامبر گفت من سپاسگزار تو نخواهم بود.[48]
  11.  عایشه تمام آیات افک را درباره خودش معرفی  می‌کند که برای بیگناهی آمده و خود را  مد نظر خداوند و مظلوم جلوه می‌دهد در حالی که در این آیات هیچ اشاره ای به نام عایشه و حتی خود حادثه نشده است. بلکه فقط درباره تهمت و افک است که تکمیل کننده آیات اول سوره نور است.
  12.  در این آیات عایشه نزول آیه ۲۲ را مخصوص پدر خود ابوبکر معرفی کرده که کمک مالی اش را به یکی از تهمت زنندگان قطع کرده بوده و اینکه این آیات در شأن عایشه و ابوبکر و خدمات آنها نازل شده است.
  13.  در کلیه این روایات پیامبر(ص) به عنوان مردی که در سفر همسرش را رها کرده و به او توجه نداشته که همراه کاروان هست یا نه، معرفی می‌شود. رسول(ص)که تا آخر تاریخ را می‌دید و بسیاری از حوادث آینده را گزارش داده از زن خود در کاروانش بی خبر بوده. و او به جا مانده و برایش تهمت‌ها پیش آمده و پیامبر که تا باور کردن این شایعات پیش رفته است، آن را جلوی همه گفته و عایشه را مواخذه کرده و از خانه  بیرونش نموده  و یک ماه او  را‌ ترک کرده و ... .
  14.   در این روایات همگی صفوان بن معطل را که عایشه همراه او به کاروان برگشت را یکی از انصار معرفی کرده‌اند در حالیکه صفوان از مهاجرینی بوده است که در نبرد دیگری نیز به شهادت رسیده است.
  15.  در این روایات از مادر عایشه ام رمان همسر ابوبکر سخن به میان آمده که به دخترش کمک کرده و او را به آرامش دعوت می‌کند در حالی که ام رمان در آن زمان و قبل از این واقعه از دنیا رفته بوده است.
  16.  در این روایات ابداع کننده تهمت، عبداله ابن ابی سلول بزرگ منافقان معرفی می‌شود اما بین سعد بن معاذ و سعد بن عباد رهبران قبایل اوس و خزرج نزاع در می‌گیرند و سعد بن معاذ به خاطر اینکه صفوان معطل از خزرجیان است توطئه را به آنها  متوجه می‌کند در حالی که:

 اولا: می‌بایستی به عبداله بن ابی بتازند نه سعد بن عباد و قبیله اش. این نشان ‌دهنده آن بوده که سعد بن معاذ بزرگ صحابی حضرت رسول(ص) به این باور رسیده بوده که عایشه فساد کرده است. لذا به قبیله خزرجیان می‌تازد که چرا این کار را کرده‌اند.

ثانیاً: همانطور که گفته شد سعدبن معاذ آن هنگام زنده نبوده است.

ثالثاً: صفوان کلاً از مهاجرین بوده نه از قبیله خزرجیان. او به همراه دیگر مهاجرین از مکّه به مدینه آمده بود.

رابعاً: در این روایات شخصیت سعد بن عباد به‌شدّت زیر سوال برده شده است  زیرا او بعد از شهادت پیامبر زیر بار حکومت مهاجرین نرفت و از آنها کناره گرفت و نهایتاً‌ترور شد.

  1.  آیات افک در پس آیات لعان و حد زدن شایعه کنندگان و تهمت زنندگان فسق به دیگران در همین سوره نازل شده است. در آیه ۱۳ این سوره بر آگاه بودن همه مردم برای داشتن چهار شاهد برای اثبات تهمت تأکید شده و پیامبر نیز آن را می دانسته و می توانسته منافقین را حد بزند. بنابراین پیامبر می دانسته که درباره افرادی مثل عبداله بن ابی و تمام شایعه کنندگان چه حکمی را باید به اجرا بگذارد پس نباید یک ماه صبر کرده باشد. این تعلل باعث افزایش شایعه و  اجرا نکردن حکم خدا و تفرقه بین مردم شده است .همچنین رنج متهم، که یک ماه در تهمت‌ها قرارداشته را همراه آورده است. عایشه می گوید که در این دوران مرتب گریه میکرده و حالت مزاجی اش به هم ریخته بود و شبها نمی خوابیده و...این همه سختی که عایشه کشیده است به دلیل آن است که نعوذبالله پیامبر در انجام حکم خدا تعلل کرده است و شاید شایعات را باور کرده که این از عصمت پیامبر به دور است و در صورت وقوع چنین شرایطی بنابر آیات قرآن پیامبر(ص) نعوذبالله گناه کبیره مرتکب شده و شأن پیامبری اش از بین رفته است.

                           

سوره نور و قانون گذاری

قانون گذاری سوره نور در ارتباط با پاک نگه داشتن فرد، خانواده و جامعه از فساد و تبعات آن است و به نظر می‌رسد که آیات حد برای زنا، حفظ چشم ،لعان، اذن ورود به خانه‌ها و  افک، همگی به صورت واحد در پس این هدف می باشد. از این طهارت و پاکی که به وجود می‌آید نور در سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی ظاهر می‌شود. آیات نور این سوره که از زیباترین آیات قرآن است بیانگر همین مطلب می باشد. آنجا که می فرماید "فی بیوت اَذن الله" این نور در خانه‌هایی که خدا رخصت داده که آنها رفعت یابند و نامش در آنها  یاد شود و او را هر بامداد و شامگاه نیایش کنند مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات به خود مشغول نمی دارد و از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود در هراسند و این نور در این خانه‌ها ظاهر می‌شود و نور خدا و نور انسانها در هم می آمیزد و در همه هستی انسان نور او حاکم می‌شود. برای رسیدن به این چنین فرد و این چنین خانه و بیتی و خانواده‌ای و یک چنین جامعه‌ای باید آنها را قانونمند نمود و توطئه شیطان برای جلوگیری از تجلی این نور را در هم کوبید. زیرا شیطان ظلمت‌ها را -که عبارت است از سرپیچی‌ها از دستور خدا و فسق و فساد، کینه و دشمنی  انکار معاد، انکار نبوّت- حاکم می‌کند و جامعه ای می سازد که مصداق آن آیات ۳۹ و ۴۰ همین سوره است و هدفش برقراری تاریکی مطلق است.

 خداوند در این سوره قوانین پاکی و عفّت را وضع و اجرای آن را  جزء واجبات می نماید[49] و بیان می‌دارد که این آیات قانونمند روشن و قابل فهم است. این قوانین از قبل در فطرت انسان‌ها به کار رفته است و با  تذکّر و اجرای حدود الهی پرده عفّت به کنار رفته و فطرت در بیرون تجلی  می‌کند و  اجرای قوانینِ سخت، دلپذیر می‌گردد و این قوانین که با تعیین حکم حد بر کسانی است که به ناموس دیگران تعدّی کرده و اقدام به زنا نموده اند آغاز می‌شود. آنها در حقیقت ناموس  خود را – که فطرت  پاک الهی است-  دریده اند و ظلمت را بر اعماق وجود خود حاکم کرده اند، بنابراین قوانینِ حد به پاکی و نورانی شدن دوباره فرد منتهی‌ می‌شود .

امام رضا(ع)آسیب زنا را، ارتکاب به قتل به واسطه سقط جنین، برهم خوردن نظام خانوادگی، از بین رفتن موازین ارث و‌ترک‌تربیت فرزندان می‌داند.[50] پیامبر می فرمایند زنا باعث از بین رفتن نورانیت و زیبایی انسان و مرگ زودرس و قطع روزی و درآخرت، درماندگی هنگام حساب قیامت و غضب  الهی و جهنم همیشگی است[51] . حضرت علی‌ترک زنا را به استحکام خانواده و‌ترک  همجنس بازی را عامل حفظ نسل می داند[52] زنا خطرات بسیار زیادی را متوجه جامعه انسانی می‌کند. پیامبر(ص) می‌فرماید[53] هرگاه که زنا زیاد شد مرگ ناگهانی هم زیاد می‌شود. فرمود زنا از بزرگ‌ترین گناهان کبیره است و فرمود خود و همسران خود را از آلودگی به زنا حفظ کنید زیرا اگر شما زنا کنید همسرانتان نیز زنا خواهند کرد[54] . امام صادق(ع) فرمودند زمانی که زنا رواج یابد زلزله خواهد آمد[55] . امام باقر(ع) می فرماید خداوند زناکار را در برابر مومنان قرار داده و این نشان  می‌دهد زناکار هنگام زنا مومن نیست[56]

بعد از اعلام حکم حد برای زناکار، خداوند از همه می‌خواهد که  برای آنها دلسوزی نشود و محدودیت‌هایی برای آنها ایجاد می‌کند از جمله عدم ازدواج زنان و مردان پاک با زنان و مردان زناکار. یعنی اگر کسی فهمید که زنی اهل روابط با مردان است و زنی فهمید که مردی اهل زنا با زنان است نباید با او ازدواج کند که با این کار خداوند جلوی انتشار ویروس زناکاری به درون خانواده را می گیرد.

 قانون بعدی جلوگیری از تهمت و افترا زدن به یکدیگر در رابطه با عمل زنا است تا انجام این امر در جامعه سهل و آسان نشود و قبح آن شکسته نگردد. لذا چهار شاهد را تعیین می‌کند که قبلا درباره آن صحبت شد. اگر کسی نتواند این را اثبات کند خودش باید حد و شلاق بخورد. تهمت زدن به منزلۀ پرتاب تیر و هجوم به آبروی مردم -یرمون- است. لذا تهمت زننده دیگر شهادتش مورد قبول نخواهد بود و او فاسق است.  البته همه اینها به شرطی است که توبه  صورت نگیرد و توبه آن افراد در بین مردم به تهمت خود است و لذا توبه در این آیات مطرح است.

 سپس قانون  مترقی لعان برای برون‌ رفت از بن‌بست کشف حقیقت مطرح گشت که به آن اشاره شد. بعد از لعان،  قانون "افک" طرح می‌شود. افک در لغت به معنی گرایش از حق به باطل است که به شایعه پراکنی، دروغ، سوءظن، آزار مومنان و رفتن آبروی مومن و... منجر می‌شود . نکته بسیار بسیار مهم آیه ۱۱ این سوره -که درباره افک بیان شده است- این است: خداوند در این آیه می فرماید : "اِن اَلذین جاءوا بالافک عصبه منکم و ..." . همانا آن گروه منافقان که به شما مسلمین بهتان بسته اند می پندارند ضربه ای به آبروی شما برسد. در آیه ۱۱ سوره نور، استاد طباطبایی کلمه "عصبه" را  چنین تعریف می نماید: عصبه  به معنی جماعت دست به دست هم داده و متعصب است.[57] آنچه که آشکار است عصبه در اصطلاح امروز باند دسته یا گروه مافیای متحد با هم، حزب و غیره تعریف می‌گردد. بنابراین آنانی که در آن زمان تهمت به حضرت رسول(ص) و دیگر مومنان می زدند یک سازمانی بودند که هم رهبر داشتند و هم اعضایشان با هم در ارتباط بوده‌اند و هم جلسات تشکیل می‌دادند و هم موضوعاتی را که می خواستند بر علیه حضرت رسول(ص) مطرح نمایند، در این جلسات طرح و تصمیم گیری می کردند و هم معین می کردند که چه کسی به کدام مومن نزدیک و او را تحت تأثیر حرفهای توطئه آمیز خود کند که بدین طریق جامعه را تغییر داده، فحشا را گسترش داده و مومنان را آلوده به فسق معرفی می‌کردند.

همه اینها از وجود یک توطئه  سازمان یافته توسط یک گروه مافیایی شیطانی بر علیه حضرت رسول و مومنان پیرو که در سطح آشکار و لایه‌های پنهانی جامعه شکل گرفته است حکایت دارند. استاد طباطبایی در معنی این آیه می نویسد: و معنای  آیه این است که کسانی که این دروغ را‌تراشیده اند (لام در کلمه الافک لام عهد است) جماعت خاصی از شما هستند که با هم تبانی و ارتباط دارند و این تعبیر خود اشاره است به اینکه در این تهمت توطئه ای در کار بوده است مبنی بر اینکه این دروغ را بتراشند و آن را اشاعه هم بدهند تا قداست و نزاهت رسول(ص) را لکه‌دار ساخته و او را در میان مردم رسوا سازند[58] متاسفانه در تمام روایاتی که از زبان عایشه نقل شده است نه تنها به این موضوع پرداخته نشده است بلکه بر عکس به این حمله ناجوانمردانه و اهداف آنها کمک شده و جو را چنان گل آلود و غبار آلود نمودند که این سازمان مخوف درون جامعه اهمیتی برای مومنان پیدا نکند. خط جامعه و متاسفانه سیر تاریخ نقل این ماجرا نیز  به دست همان سازمان منافق و پیروان بعدی آنها ادامه یافته است.

این سیستم پیچیده شیطانی در تمام جوامع که مومنان در آن هستند و رهبری مومن دارند همیشه به وسیله شیطان تأسیس می شده تا به تدریج مومنان را بی‌دین و بی اعتقاد و رهبر آنها را بی آبرو و بی اعتبار نماید و نهایتاً مومنان شکار دنیا و شیطان و رهبرانشان تنها و بی یاور بمانند و جامعه مومنان از میان برداشته شود. تنهایی رسول(ص) در اواخر عمر شریفشان، خانه نشینی حضرت علی(ع) و تنهایی در آخرین ماه‌های حکومت کوتاهشان، مظلومیت امام حسن(ع)در رویارویی با معاویه و فرار اکثریت لشکرش به سوی معاویه و صلح با فریب و تهدید ، بی یاوری امام حسین(ع) در کربلا و تهمت‌های فراوانی که به او وارد کردند و مظلومیت همه امامان و نهایتاً  مظلومیت امام زمان (عج) که به دلیل همین گل آلود بودن جوامع و نبودن و نداشتن یاور حتی به عدد ۳۱۳ نفر در میان بیش از ۷ میلیارد جمعیت جهان، برخاسته از همین سازمانها و مافیاهای قوی فرهنگی و شیطانی -که امروزه ابعاد اقتصادی، نظامی و سیاسی نیز دارند- است. این مدیریتی است که شیطان در بعد فرهنگی و شکستن حرمت مومنان و ارزش‌های آنها و رهبریت آنها در کل تاریخ انجام داده است و رهبر اصلی آن خود شیطان است.

 در آیه ۲۱ این سوره خداوند می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید مبادا پیروی شیطان کنید که هرکس قدم به قدم به پیش شیطان رفت به کار زشت و منکر وارد می‌شود.  یعنی اصلی‌ترین هدف شیطان فحشا و منکر است که در جامعه حاکم  می‌کند و حزبش یعنی انس و جن در بین انسان‌ها این اهداف را پیگیری می نماید و مومنان برای دفع این خطرات باید تسلیم دستورات و  فرمانهای خدا و رسولش شوند و از تحریف دین و تغییر آن در درون دینشان- که به وسیله شیطان پیگیری می‌شود- هم آگاهی یابند، هم از آن دور شوند و هم با آن  بجنگند و نگذارند که طریقه شیطانی در ایمانشان ایجاد شود. این همان خطوات شیطان است که روح شیطانی در درون دین و ایمان مومنان می‌شود. قرآن فرمان  می‌دهد که از  قدم زدن در راه و خطوط شیطانی در میان خودتان بپرهيزيد. مهمترین قدم زدن و خط ایجاد کردن شیطان و حزبش در میان مومنان گسترش فحشا و منکر در بین آنهاست که زنا ، تهمت زنا، خیانت، حرمت شکنی ارزش‌ها و رهبری مومنان، مال حرام خوردن، تصویب قوانین شیطانی و پایبند شدن به آن مانند ربا، رشوه و ... از مصادیق آن است.

قانون بزرگ سوره نور این است که از ظلمت به سوی نور باید رفت. لذا در آیات بعدی برای جلوگیری عملی و نیفتادن انسان‌ها در دام فحشا ، قوانینی برای نگاه زن و مرد نسبت به نامحرم و حجاب و پوشش برای مرد و زن وضع کردند که از سر تا مچ پای زن را پوشش می‌داد و کنترل خانواده در حرام و حلال‌ها، عبادت و ذکر در حین کار و بیع، بیرون کردن فحشاء از درون خانواده با ازدواج نکردن با  فواحش، از جمله موارد پیشنهادی این سوره برای فرار مومنان از دام شیطان و حزب او می‌باشد. در آیات ۴۵ تا ۵۲ و سپس ۵۴ و ۵۵ و ۶۲ و ۶۳ بر پیروی از حضرت رسول(ص) و گوش کردن هر امر اجتماعی که او فرمان می‌دهد است و می افزاید بدون اجازه او کاری را انجام ندهند و عهد او را نشکنند. از انجام دستورات او دوری نکنند. قضاوت رسول در مشکلات بین خودشان را بپذیرند و بر اطاعت دستور رسول که بالاترین قانون و سنّت خداوند است و حضرت رسول(ص) آن را بنیان‌گذاری کرد تأکید شده است. بدین‌ترتیب باید توجه داشت اصل بسیار مهم سوره که به  حضرت رسول(ص) -بعد از آخرین ضربه‌ای که به یهودیان در غزوه بنی مصطلق وارد آورد- نازل گردید اطاعت از دستورات پیامبر و دوری از خط شیطان از درون نفس و ایمان مومنان است و ساختن فرد و جامعه و خانواده بر مبنای نورانیت و به دست آوردن قوانینی که فساد و تهمت و فحشا را به کنترل در بیاورد. حال اگر سر مخاطب را با سوالات فرعی (مثل اینکه آیا مصداق آیات عایشه بوده یا ماریه؟) گرم کنیم، به جای پرداختن به متن به حاشیه نرفته ایم؟ و موضوعات مهم این سوره را فدای مطالب کوچکتر آن نکرده‌ایم؟

 

برده‌داری و کنیز داری

یکی از غم‌ها و نگرانی‌های حضرت رسول(ص) شکسته شدن کرامّت انسانی در نظام برده‌داری و کنیزداری حاکم در آن زمان بوده است. برده‌داری یک سنّت و قانون حاکم در طول تاریخ انسان‌ها بوده است. می‌توان اظهار داشت که از اول تشکیل جوامع در همه جای جهان و تمام کشورها برده‌داری رواج داشته است. اگرچه شاید بعضی از زمامداران در بعضی از کشورها زمانی با قوانین بسیار سهل با آزادی بردگان موافقت کردند اما این سنّت قدرتمند میان جوامع بشری هیچگاه از بین نرفته و فقط شکل و ماهیت آن تغییر می‌یابد.  

پیامبر(ص) قبل از هجرت به مدینه با نظام برده‌داری حاکم به طور مستقیم رو در رو نشده بود. او و یارانش تن به قوانین حاکم در مکّه درباره برده‌داری داده بودند. آنها برده‌های مسلمان شده را می‌خریدند و آزاد می کردند و به یاران خود می افزودند. بردگانی همچون بلال، زید، عمار، یاسر و ... .اما وقتی که در مدینه مجبور شدند که حکومتی بر پایه اسلام و قرآن را پایه‌گذاری نمایند به تدریج وارد شرایط قانونگذاری برای حق و حقوق بردگان گردیدند.

سوره بقره که از نظر راویان سیر نزولی قرآن، هفتاد و هشتمین سوره انزالی به قلب رسول(ص) است دربرخی از آیاتش، نوعی رابطه با برده‌داری برقرار کرده است. به این آیات دقّت نمایید:

« ای کسانی که ایمان آورده اید درباره کشتگان  شما قصاص مقرر شد. آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده. »[59]

« و با زنان مشرک ازدواج نکنید تا ایمان بیاورند. قطعاً کنیز با ایمان بهتر از مشرک است هرچند زیبایی او شما را به شگفت آورد. »[60]

این دو آیه بیانگر اولین اصطکاک‌های جامعۀ نوپای اسلام با برده‌داری و کنیزداری می باشد. قبل از اینکه به تحلیل و بررسی ابعاد برده‌داری در اسلام وارد شویم لازم می دانیم که ریشه‌یابی نماییم تا بفهمیم که اصولا نظام قدرتمند برده‌داری و کنیزداری به چه علّت به وجود آمده است.

 

تولید برده و کنیز

به دست آوردن برده و کنیز چندین راه دارد که عمده‌ترین و قویترین آنها در جنگ‌هاست. در هر جنگ در گذشته قبل از پیامبر(ص) ممکن بود هزاران اسیر نصیب لشکر‌های پیروز بشود که بلافاصله همه آنها تبدیل به برده و کنیز می‌شدند، بین لشگریان پیروز تقسیم و در بازار برده فروشان خرید و فروش می گردیدند. این نوع برده گیری نقطۀ کلیدی و اصلی‌ترین عاملی است که در به وجود آمدن نظام برده‌داری موثر بوده است. سوال اینجاست که اگر در جنگی اسیرانی به دست لشگر پیروز افتادند با آنها چه باید بکنند. راه‌های ذیل قابل تصوّر است:

  1. همه اسیران را بکشند که این از ناعادلانه‌ترین روشها در برخورد با اسیران است زیرا بسیاری از لشکریان در جنگ‌ها به میل خود به جنگ نیامده اند و چون اسیر می شوند و کشته می گردند ظلمی بزرگ در حق آنها است. اگر لشکریان با میل خود آمده باشند وبعد ازاسارت کشته شوند و از طرف مقابل نیز همین عمل انجام شود  هزاران انسان قتل عام می گردنند و این نابودکردن اسیران و رسیدن خبر اعدام آنها به خانواده‌هایشان باعث کینه و انتقام و در نتیجه استمرار جنگ و نزاع دائمی و باعث کشتار بیشتر اسیران می‌گردد.
  2. اسیران را آزاد کنند که هیچ لشگری و فرماندهی حاضر نیست اسیران را -که به بهای کشته شدن سربازان خودی و هزینه‌های زیاد به دست آمده- آزاد کند و دیگر اینکه در صورت انجام این کار، اسیران دوباره با لشگری قبلی خود برمی گردنند و دوباره به جنگ می‌آیند در نتیجه این راه هم میسرّ نیست و عملاً احمقانه جلوه  می‌کند.
  3. اسیران را به زندان بیندازند که در این صورت هزینه‌های زیادی برای نگهداری و حفاظت و پوشاک و غذا و دارو درمان و غیره باید صورت پذیرد و از طرف دیگر انواع فساد‌ها در زندان در بین زندانیان اتفاق خواهد افتاد. امروزه ما شاهد پخش مواد مخدر در درون زندانها و تشکیل باندهای مافیایی و‌ترور زندانیان و غیره در کل جهان می‌باشیم.
  4. راه‌های مقبول‌‌تر این است که:

 الف: بخشی از اسیران را با اسیران خودی در دست دشمن معاوضه نمایند.

 ب: اسیران را تبدیل به ابزار اقتصادی کرده و آنها را در مزارع و خانواده‌ها به خدمت در آورند. در صورت دوم اسیر زنده می‌ماند اما در زیر فشار و سنگینی کار  قرار می گیرد که یا معلول می‌شود یا بیماری‌های فراوان می گیرد و یا خیلی زود می میرد.

روش ۱ و ۳ و ۴ در زمان پیامبر(ص) در میان قبایل برقرار بوده است و روش چهارم مقبول‌ترین آنها بوده است اما انسان‌ها به عنوان اینکه همه از کرامّت برخوردار هستند در شأن اینگونه زندگی کردن نیستند. نه کسانی که برده و کنیز می‌شوند و نه کسانی که برده‌داری می‌کنند، هیچ کدام شأن انسانی خود را به دست نمی آورند. سوره حجرات تفاوت‌های جنسیتی و نژادی را دلیلی بر برتری آدمیان بر یکدیگر نمی داند و بهترین‌ها را با تقوا‌ترین آنها معرفی می‌کند.[61]

 در این مرحله بود که اسلام نظام حکومتی تشکیل داد و در چنین شرایط چه باید می کرد و چه نوع رابطه ای با این معضل تاریخی برقرار باید می نمود؟ بنابراین تا به اینجا ما دریافتیم که تولید برده و کنیزداری به دلیل وجود جنگها و سختی‌های فراوان امری اجتناب ناپذیر است و نوع برخورد با اسیران به چهار روش بالا می‌تواند صورت بگیرد. اما کدام مطلوب‌تر است؟ پیامبر و قرآن راه پنجمی برای روبرو شدن با این مشکل سخت را ارائه دادند:

الف: برده‌داری مورد قبول قرار گرفت با شروطی خاص، اما تولید برده و نگهداری آنها محدود گردید:

  1. اصل بر آزاد کردن تدریجی برده‌ها است که در شرایط مختلف  انجام می‌شود تا از انبوه برده جلوگیری شود.
  2. آزادسازی برده‌ها با شرایط خاص صورت پذیرد.
  3. راه‌های گرفتن برده محدود و محدودتر شود مثلاً گرفتن برده در غیر از جنگ‌ها ممنوع شد. شکار انسانها از قبایل مختلف بدون جنگ با آنها ممنوع شد یعنی با راهزنی و غافلگیر کردن نمی‌توان برده به دست آورد. به عنوان مثال در چند قرن قبل غربی‌ها به آفریقا می‌رفتند و قبایل سیاه پوست را بدون هیچ دلیلی اسیر می کردند و آنها را خرید و فروش می کردند. این گونه برده‌داری در اسلام حرام شد.

 

ب: اسلام نگهداری برده و کنیز را قانونمند کرد. بعضی از این قوانین به شرح ذیل است:

  1. نفقۀ برده به عهده مالک است بنابراین مخارج غذا، لباس و مسکن برده به عهدۀ مولای اوست. در صورتیکه کسب و کار برده کفاف مخارج او را ندهد تأمین کسری هزینه شرعاً به عهده مولاست.[62]
  2. صاحب برده حق ندارد او را به امور خلاف شرع وادار کند. اسلام به غلام و کنیز اجازه داد که در غیر موارد شرعی از مولای خود اطاعت نکنند. حضرت علی(ع) می فرماید مخلوق در معصیت خالق قابل اطاعت نیست.[63]
  3. درباره موضوعاتی که قوانینی برای برده وضع نشده است حکم او مانند یک انسان آزاد است و از حقوقی مانند انسان آزاد برخوردار است مانند تفریح ورزش و غیره.
  4. فروش برده صغیر مجاز نیست یعنی اگر مادری کنیز شد و بچه داشت تا بچه به خودکفایی نرسیده باشد  نمی‌توان او را از مادر جدا کرد و فروخت.[64]

ج: راه‌های زیادی برای آزادی برده فراهم گردید:

  1. خرید برده و آزاد کردن آن. امام سجّاد (ع) در طول زندگی خود هزاران برده را خرید و آزاد کرد[65] و این سنّت در بین همه ائمه و مومنان به آنها بوده است و همه آن را اجرا می کردند.
  2. کفّارۀ واجب برخی از گناهان، آزادی برده قرار داده شد که در شرع اسلام موارد آن مشخص گردیده است.
  3. خرید و فروش کنیزی که از ارباب خود صاحب فرزند شده باشد ممنوع شد و کنیز دیگر حکم بردگی ندارد و به این افراد ام‌ولد می گویند. چند امام معصوم ما از مادر ام ولد متولد شده‌اند مانند امام رضا(ع) امام زمان(عج)و  امام سجّاد(ع) مادرانشان ام ولد هستند و حتی بسیاری از خلفا ام‌ولد بودند مانند مأمون ... .
  4. فرزند ام ولد نیز از  بردگی آزاد می‌شد.
  5. برای  بردگان حقوقی قرارداد تا با صاحبان خویش بتوانند قرار داد ببندند تا بتواند با کار و تلاش جمع مال  بهای آزادی خود را بپردازند به شرط رضایت مالک برده.
  6. پیامبر در یکی از جنگ‌هایش با بردگان شرط کرد که اگر ۱۰ مسلمان را با سواد کنند آزاد خواهند شد. در این قرارداد هم برای علم اعتبار قائل شد و هم برای برده امکان آزادی ایجاد شد.
  7. بردگان آزاد شده می‌توانستند تا بالاترین سطوح اجتماعی رشد نماید مانند زید که صحابی پیامبر شد و اسامه بن زید که فرمانده سپاه اسلام گردید بلال نیز فرمان دار مدینه گردید.
  8. باید توجه داشت مسلمانان را نمی‌توان برده و کنیز نمود.
  9. هر برده ای که مسلمان شود آزاد می‌گردد و ... .

البته برای اینکه دشمن و لشکر آنها با دیدن این حدود درباره اسرا تشویق به جنگ و مبارزه با مسلمانان نشوند و از سوی دیگر مسلمانان نیز انگیزه لازم برای جنگ با مشرکان را در به دست آوردن غنیمت داشته باشند مقرراتی برای بهره مندی از بردگان تدوین کرده‌اند که بعضی از آنها به شرح زیر است:

  1. یک برده غلام یا کنیز ملک مولای خود می باشد و مالک شرعاً مجاز است هر گونه صلاح می‌داند در ملک خویش تصرف کند در هیچ یک از تصرفات رضایت مملوک شرط نیست و در امور مباح نیز کنیز یا برده موظف است رضایت مولا را تأمین کند و برده موظف است که آنچه را که مولی مشخص کرده بپوشد بخورد و بیاشامد در جایی که او می گوید ساکن شود  آنگونه که مولی می گوید آرایش کند یا نکند آنگونه که او می‌خواهد سخن بگوید و رفتار کند اطلاق آیه شریفه "عبدا مملوکا لایقدر علی شی" جز این نیست.[66]
  2. برده بدون اجازه مولای خود فاقد حق مالکیت است.[67]
  3. درآمد برده اگر مالک از او بخواهد به مالک می‌رسد و کسب و کار او را مالک مشخص می‌کند.
  4. غلام و کنیز بدون اجازه مولی حق ازدواج ندارد[68] و اگر مولی اجازه داد مهریه و نفقه برده و غلام به عهده مولی است و اگر کنیز مهری دریافت کرد به مولی او تعلق دارد.
  5. مردان برده و زنان برده اگر قبل از بردگی همسر داشته باشند به محض برده و کنیز شدن عقد و ازدواج شان باطل می‌شود و نیاز به طلاق دادن ندارند حتی اگر زن و شوهر با هم اسیر شده و به یک مولی رسیده باشد دیگر همسر هم نخواهند بود و مولی حق دارد بدون خطبه عقد کنیز را تصرف کند. حکم بردگی حکم عقد هم محسوب می‌شود ولی اگر مولی اجازه داد که کنیز با کسی ازدواج کند دیگر نمی تواند به کنیز دست بیابد.

این قوانین سخت برای بندگان و کنیزان که حاضر به مسلمان شدن نبودند قابل اجراست و این شرایط باعث‌ترس دشمن در برابر مسلمانان خواهد شد زیرا می دانند که اگر اسیر شوند چه قوانینی بر سر راه آن‌هاست و آزادی آنها چگونه از بین خواهد رفت و می‌تواند جلوی حمله مشرکان را بگیرد یا به حداقل برساند. از طرف دیگر این قدرت در بهره مالی و کاری و جنسی کنیزان یک انگیزه قوی برای مسلمانان در دفاع از مرزهای کشورشان و دفع مشرک و کافر می‌گردد.

بدین طریق اسیران به زندان‌های مخوف و سیاهچاله آن نمی‌افتند. مرگ و اعدام برای آنها صورت نمی گیرد. امکان مسلمان شدن و راه حق را یافتن برایشان مهیا می‌شود. اگر زن مسلمانی همسر مشرک باشد، پیوند زناشویی قطع می‌گردد و زن آزاد می‌شود و اگر مرد مشرک زن را دوست داشته باشد، انگیزه برای مسلمان شدن او به دست می‌آید و از بردگی نجات می‌یابد.

بدین طریق و با وضع این قوانین در یک جمع‌بندی کلی می توانیم بگوییم که:

  1. اسلام رابطه خود را با سنّت پست برده‌داری به سبک حکومت‌های فاسد گذشته منتفی  می‌کند.
  2. ضمن قبول اصل برده و کنیز داری آن را قانونمند می نماید.
  3. راه‌های زیادی برای آزادی بردگان ایجاد  می‌کند.
  4. بهره‌وری صاحبان برده و کنیز را تأمین  می‌کند.
  5. انگیزه دفاع از کشور به وسیله مسلمانان را فراهم می‌آورد.
  6. ترس از حمله به سرزمین‌های اسلامی را در دل دشمن ایجاد می‌کند.
  7. هزینه برای نگهداری اسیران به بیت المال مسلمین تحمیل نمی‌شود.
  8. اسیران زندانی و شکنجه و کشته نمی‌شود.
  9. از وجود اسیران برای آزاد سازی اسیران مسلمان استفاده می‌شود.
  10.  مزارع و کشتزارها آباد می‌شود.
  11.  برای همسران مومنان کمک در کارهای منزل پیدا می‌شود.

البته صاحبان برده‌ها و کنیز‌ها می توانند آنها را به دیگران بفروشند و از این راه درآمد برای خود فراهم کنند. لذا بازارهایی برای عرضه برده در کشورهای اسلامی به وجود آمد که اسیرانی که فقط در جنگ‌ها به دست می آمد و مشرک باقی می ماندند در آنجا خرید و فروش می گردیدند. در زمان ائمه بسیاری از این بردها مسلمان می‌شدند و در تحصیل علم چنان پیشرفت می کردند که جزء صحابه خاص و از مدرسین اسلام قرار می‌گرفتند و ده‌ها شاگرد‌تربیت می‌کردند.[69]

ادامه وقایع بعد از صلح حدیبیه

 پیامبر اسلام از حدیبیه به سوی مدینه حرکت کرد.سال 7 هجری را در مدینه گذراند. بعد از ورود پیامبر به مدینه در رابطه با قریش دو اتفاق افتاد .یکی این که فراریان مسلمان شده مرد از مکّه به اطراف آن می رفتند و با تشکیل گروه برای خود به کاروانهای مالی و تجاری کفّار قریش حمله می کردند که قبلا در موردشان صحبت کردیم. دوم تعدادی از زنان مکّه به تدریج مسلمان شدند و چون حکم رسول را در جدایی از همسران کافر شنیدند به طرف مدینه آمدند وبه مسلمانان می پیوستند. در این رابطه سورۀ ممتحنه نازل شد که بنابر روایات راویان سیر نزولی قرآن نود و یکمین سوره انزالی به حضرت رسول (ص) است. در این سوره بر عدم ارتباط بین مسلمانان و مشرکان تأکید گردید وحب و بغض مسلمانان راسازمان  می‌دهد. این سوره از پیامبر(ص) می‌خواهد که زنان مهاجر از مکّه را آزمایش کند و در مدینه بپذیرد و ازدواج کافر با زن مومن را منع می‌کند.یکی از مهاجران نامه ای به مشرکان نوشت و در آن به آنها پیام داد که حضرت رسول (ص) در حال حمله به مکّه است.پیامبر به وسیله جبرئیل مطلع شد و نامه را که یک زن می برد را ضبط کردند و نزد رسول بردند وآیاتی نازل شد و در آنها فرمود که دشمن خدا و دشمن مومنان را به دوستی نگیرد. در این آیات  خداوند به مومنان می گوید در راه دین خدا باید از علاقه و حتی خانواده خود هم عبور کرد  و نگذارند این علایق سّد راه آنها شود. نباید خطِ خدا را به خاطره خانواده رها کرد و این یک خطری بوده که همیشه مومنان را از دفاع از حق متزلزل می نمود. حفظ خانواده‌ها برای آنها از حفظ اعتقاد وایمانشان ارجح می گشته است. خداوند با بیان زندگی حضرت ابراهیم(ع) که  اسوه رها کردن خانواده در بیابان‌های مکّه برای به دست آوردن رضای خدا بود، مردم را به این شیوه ابراهیمی دعوت می‌کند.حضرت ابراهیم در یکی از دعا‌هایش می فرماید:« ربنا لا تجعلنا فتنة للذین کفرا » خداوندا مرا در فتنه کافران قرار مده.

در این سال پیامبر به تمام سران کشورهای بزرگ نظیر ایران ،روم و مصر پیام فرستاد وآنها را به دین اسلام دعوت کرد که واکنش‌های متفاوتی را به دنبال داشته است.[70] 

بعد از فتح خیبر پیامبر به وادی القری رفت وچند دژ باقیمانده یهودیان را بدون جنگ فتح کرد و با آنان قرداد صلح نوشت. بدین‌ترتیب تمام یهودیان ومزاحمت‌های علنی آنها بر علیه اسلام وعربستان به پایان رسید. از این تاریخ به بعد یهودیان به صورت نفوذی در میان مسلمانان در پی اهداف خود بر آمدند.

 

عمره قضاء

پیامبر بنا بر قراردادی که با کفّار بسته بود در مراسم حج به قضای حج عمره سال قبل پرداخت و با دو هزار نفر از مسلمانان به سوی مکّه رفت و وارد این شهر شد و مراسم حج را به جای آورد. بدین‌ترتیب پیامبر بعد از هفت سال دوباره به شهر خود بازگشت. خواب او -که وارد مکّه و اطراف آن خواهد شد- تبدیل به حقیقت شد. در همین سفر بود که میمونه خواهر زن عباس عموی پیامبر(ص) ازعظمت حضرت رسول(ص) و سپاهیان او به وجد آمد وبه شوهرخواهر خود گفت: که حاضر به ازدواج با حضرت رسول(ص) است. پیامبر که این ازدواج را پیوندی بین مسلمانان و قریش می دانست آن را پذیرفت و در سن شصت سالگی با میمونه ازدواج کرد. این آخرین ازدواج پیامبر(ص) بود.

 

جنگ موته

در همین ایام افرادی مانند خالد بن ولید، عمر بن عاص و عثمان بن ابی طلحه اسلام آوردند.[71]

پیامبر غلام و پسر خوانده خود زید بن حارثه را فرمانده یک سپاه سه هزار نفری کرد و خالد بن ولید را زیر نظر او قرار داد. این سپاه با همراهی جعفر طیّار برادر حضرت علی(ع) که در زمان پایان یافتن جنگ خیبر از حبشه به مدینه آمد و به همراه عبداله بن رواحه سه سردار بزرگ اسلام به دفع رومیان در محل موته رفتند که به جنگ موته مشهور شد. در این جنگ سپاه اسلام از رومیان شکست خورد  و هر سه سردار پیامبر یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند.خالد بن ولید باقی مانده سپاه را به مدینه آورد.

علّت رخداد جنگ موته این بود که پیامبر مبلّغانی برای هدایت مردم به اسلام به مرزهای روم فرستاده بود. رهبر آنها کعب بن عمیر غفاری بود. رومیان وقتی دیدند مردم در حال پیوستن به اسلام هستند به یکباره به آنها حمله کردند وهمه آن مبلّغان را به شهادت رساندند.پیامبر(ص) زید را به همراه سه هزار سرباز به مرز رومیان فرستاد تا شرّ آنان را دفع کند.

حال پیامبر سه سردار بزرگ خود را از دست داده است. بسیاری از یاران نزدیک او همچون سعد بن معاذ، حمزه سید الشهدا و ... در جنگ‌های گذشته به شهادت رسیده اند. بهترین و نزدیکترین یاران یکی پس از دیگری از کنار رسول(ص) بیرون رفته اند.

از طرفی دامنه اسلام هر روز گسترده‌تر می‌شود. مناطق بسیاری روی به اسلام می آوردند. از سوی دیگر بزرگان قریش که به اسلام گرویده بودند هم متوقع گرفتن مقام‌های خالی شده بودند و هم اندیشه نفوذ در سطوح بالای مدیریت و فرماندهی در سپاه اسلام را در سر می پروراندند.

پیامبر مجبور بود برای حفظ وحدت اسلامی وقبایل و در اِنقیاد نگه داشتن آنها در سطوح پایین‌تر از بعضی از فرمانده‌های قریش مسلمان شده مثل عمر بن عاص ،خالد بن ولید و ... استفاده نماید.

لذا ما مشاهده می کنیم از این تاریخ به بعد در سریه‌های مختلف این افراد حضور دارند و سعی می کنند به تدریج خود را به سطوح بالاتر برسانند.

به نظر می رسد فرماندهان تازه به اسلام جذب شده و هم فرماندهان ضعیف قبلی که در سپاه اسلام بودند به سوی هم جذب شده اند.که عمده آنها از میان مهاجرین هستند مانند: ابو عبیده جراح، عبد الرحمان بن عوف، عمر، ابوبکر و همه تلاش می کردند که به کمک یکدیگر فرماندهی و مدیریت بالای سپاه اسلام را به دست آورند. اما آنها با دو مانع بزرگ رو برو بودند. اول شخص پیامبر(ص) که کاملاً آنها را تحت کنترل خود داشت و دوم علی بن ابی طالب، شیرمرد جوانمردی و شجاعت و مغز متفکر مدیریت جنگی و نظامی و صاحب تدبیر در امور مردم و جذب مومنان و ...که در این روزها به اوج قدرت و اقتدار خود نزدیکتر شده بود و هر لحظه از خود شاهکاری را نشان می داد که پیامبر ومومنان را به‌شدّت شاد وسرافراز می نمود. به نظر می رسد از همین دوران‌ها نقشه حذف حضرت علی(ع)ریخته شده است و نفوذی‌ها متحداً به این هدف فکر می کرده اند.

 

نبرد ذات السلاسل

ابتدا به شرحی بر چرایی جنگ ذات السلاسل می پردازیم. قبیله‌های کلبی و قضاعه با یکدیگر اتحاد کردند و قصد نمودند که به اطراف مدینه وسپس به خود مدینه حمله کنند و تعدادآنها هر روز زیادتر می شد.[72] پیامبر بر آن شد که قبل از وقوع حمله آنها وغافلگیرشدن در برابرشان در جنگ برعلیه آنها اقدام نماید.

نکات زیر در این باره حائز اهمیت است:

  1. اکثر تاریخ نویسان درباره این جنگ یا سکوت کرده اند یا بسیار کم نوشته اند.
  2. مقداری از آنچه تاریخ نویسان اهل سنّت نوشته اند با منابع تاریخی شیعه بسیار متفاوت است.
  3. اختلاف این منابع بین منابع شیعه و سنّی بر سر نصب فرماندهی لشکر توسط حضرت رسول(ص) وکسی که توانست دشمن را شکست دهد می باشد. چند  منبع اهل سنّت که گزارش بسیار کوتاه داده اند ،فرمانده و فاتح جنگ را عمروعاص معرفی کرده اند. اما منابع روایی وتاریخی شیعه فرمانده و فاتح این جنگ را حضرت علی(ع) معرفی کرده اند که بعد از شکست ابوبکر و عمر و عمروعاص در نبرد با دشمنان به فرماندهی از سوی رسول(ص) منصوب شد و توانست در عملیات‌های شگفت آوری دشمنان را سرکوب کرده و اسیران زیادی را نیز با خود بیاورد وپیامبر لقب "کرّار غیر فرّار" را در این جنگ به علی(ع) داده است.[73]
  4. تاریخ نویسان اهل سنّت مانند واقدی و طبری می نویسند وقتی که عمروعاص فرماندهی سپاه اسلام را به عهده داشت از شمار زیاد نفرات آنها نگران  شد و از حضرت رسول(ص) درخواست نیروی کمکی کرد. در لشکر عمروعاص افرادی مانند سعد بن ابی وقاص حضور داشتند و پیامبر(ص) ابوعبیده جراح، ابوبکر، عمر و تعدادی دیگر را به کمک عمروعاص فرستاد. واقدی  و طبری می نویسند که ابوعبیده وقتی به لشکر عمروعاص رسید خواست نماز بخواند و امامت نماز را به عهده بگیرد که عمروعاص با او مخالفت کرد و با اعلام این که امیر لشکر من هستم نه ابو عبیده جراح ، به هیچ کس دیگر اجازه امامت نماز را نداد و  ابو عبیده تسلیم شد.[74]
  5. اگر این گزارش تاریخی صحیح باشد، این اختلاف ابو عبیده جراح و دوستانش در برابر عمروعاص تازه مسلمان شده نشان می‌دهد که جنگ برای قدرت و نفوذ به سطوح رهبری میان این افراد به وجود آمده است و نهایتاً این باند وگروه ابوعبیده جراح بود که توانست در سقیفه قدرت را به دست بگیرد وابوبکر را خلیفه نماید.

 

 

 

فتح مکّه

بعد از پیروزی‌های داخلی پی در پی و در کنار آن پیوستن تدریجی سران قریش به اسلام، قبایل باقی مانده اطراف مکّه آهسته آهسته به سوی اسلام گرایش یافتند و در نزاعی که بین یک گروه از قریش با طرفداران پیامبر به وجود آمد قریشیان رسماً پیمان خود با رسول(ص) در غزوه حدیبیه را نقض کردند و آن را نیز اعلام نمودند. از این رو پیامبر(ص) با سپاه فراوانی برای فتح مکّه به سوی این شهر لشکر کشید.[75]

ابوسفیان و قریشیان بسیار‌ترسیدند .ابوسفیان برای برقرار کردن دوباره عهد نامه حدیبیه به مدینه آمد ولی کسی به او بها نداد. او به مکّه برگشت . این فتح در ماه مبارک رمضان بود. پیامبر(ص) در بین راه روزه خود را افطار کرد. ولی عده ای از مسلمانان از این کار امتناع کردند و اعلام کردند ما روزه خود را باطل نمی کنیم وعملاً از دستور پیامبر(ص) سرپیچی کردند. [76]

آیه 2 سوره حجرات در مورد این افراد نازل شده است. (ای کسانی که ایمان آورده اید از پیامبر(ص) سبقت نگیرید.)

این اتفاق بیانگر حقیقتی دیگر است که در سپاه رسول(ص) کسانی ظاهر شده اند که از خود صاحب نظرند و حتی در احکام اسلامی، خود را از رسول(ص) برتر می دانند. در هر حال ابوسفیان در بین راه مکّه به اسلام پیوست و با اصرار و خواری بسیار از رسول(ص) می خواست که اسلام را به او عرضه کند. سپس مسلمان شد و به مکّه برگشت وقریش را به تسلیم شدن در برابر سپاه اسلام فرا خواند. قریشیان تسلیم شدند و مکّه فتح شد. شرک و شرک ورزی از مکّه وخانه خدا پاک شد. سپاه اسلام وارد شهر شد و پیامبر به خانه کعبه رفت و به همراه علی(ع) تمام بت‌های آنجا در هم شکست. پرچم توحید برفراز مکّه بر افراشته شد. پیامبر(ص) بسیاری از دشمنانش را که در مکّه بودند و مسلمان شدند را عفو کرد مانند: پسر ابوجهل عکرمة بن ابی جهل، سهیل بن عمر کسی که پیمان حدیبیه را نوشته و نام خدا ورسول را در قرارداد پاک کرد، صفوان ابن امیه و ... .

بیش از دهها زن از زنان بزرگان قریش به ناگاه مسلمان و بخشیده شدند مانند: هند دختر عتبه ام حکیم، دختر حارث، همسر صفوان بن امیه، فاطمه دختر ولید بن مغیره، هند دخترمُنبه که همسر عمرو عاص بود. همین زنان بعد از مسلمان شدن اقوام و همسران خود را به اسلام دعوت کردند و برای آنها از حضرت رسول امان نامه گرفتند.

از دیگر کسانی که در مکّه بخشیده شدند عبداله بن سعد بن سرح ، برادر شیری عثمان بن عفان بود. واقدی می نویسد که او قبلا مسلمان شده بود و از کاتبان وحی بود. اما وقتی آیه ای نازل می شد و او می نوشت جملات قرآن را تغییر می داد و می گفت این‌هایی که نوشته ام و وصل کرده ام  به خود من وحی شده وسپس مرتد شد.[77]

پیامبر(ص) وقتی که مکّه را فتح کرد و کشتن او را تأکید نمود، عبداله بن سعد نزد عثمان رفت و به او پناهنده شد. عثمان او را همراه خود نزد پیامبر آورد و برای او امان خواست. پیامبر(ص) رویش را از عثمان بر گرداند وعثمان دوباره جلوی پیامبر(ص) رفت. پیامبر دوباره رویش را برگرداند و منتظر بود مردی برخیزد و گردن عبد الله بن سعد بن سرح را بزند. هیچ کس این کار را نکرد و بالا خره با اصرار عثمان و اینکه هیچ کس به کشتن عبد الله بن سعد قیام نکرد پیامبر(ص) به او امان داد. سپس پیامبر(ص)به آنها اعتراض کرد که چرا شخصی را که  کشتن او را  ابلاغ کرده بودم را رها کردید و همه به او نگاه کردند[78]. این نشانگر آن است که عثمان در همان زمان هم به خویشاوندان خود توجه خاصی می کرده است. از طرفی دیگر سکوت یاران در کشتن فردی مرتد قابل تأمل است و بیانگر سکوت آنها در روزهای بعد از شهادت رسول(ص) است. گویا عده زیادی از آنان بی تفاوت و منفعت طلب بودند و در کار یا عملی که برایشان منفعتی نداشت دخالتی نمی‌کردند.

 این گونه حوادث در فتح مکّه وبعد از آن بارها اتفاق افتاده است و بیانگر این موضوع مهم است که مشرکان -که بعد از سقوط مکّه به اسلام روی آورده بودند- با فرهنگ خودشان و باورهایشان مسلمان شده بودند و رجوع به فرهنگ اسلام نداشته اند. فقط شهادتین می گفتند و وارد اسلام می شدند ولی باورهای فرهنگی واجتماعی و نوع روابط آنها با یکدیگر بر اساس سنّت‌های جاهلی در بین آنها باقی ماند. ما شاهد هستیم کسانی مانند عثمان که سالهای قبل مسلمان شده بودند نیز میل به فرهنگ جاهلی داشتند. کسی که قرآن را تحریف کرد و به  پیامبر خیانت کرد و مرتد شد و پیامبر ریختن خونش را از همگان تقاضا کرد را وساطت کرد و او را نجات داد و هیچ کس دیگر هم با پیامبر همراه نشد.

آری علائم نشان می‌دهد که فرهنگ جاهلی زیر پرچم اسلام، توسط مشرکان تازه مسلمان شده حفظ شده و حوادث آینده تاریخ اسلام این حقیقت را ثابت می‌کند. شدّت وجود و عملکرد این فرهنگ به حدّی بود که بعد از شهادت حضرت رسول(ص) در اندک زمانی با وجود تأکید خدا و رسول(ص) بر ذوی القُربیِ حضرت، یعنی حضرت فاطمه(س)، او رامجروح کردند و در نهایت باعث شهادت او شدند. هیچ کس به یاری او نیامد و همه در سکوت و در پی منفعت طلبی خود بودند؛ آری این همان فرهنگِ جاهلی بود.

می دانیم وقتی پیامبر وارد مکّه شد عفو عمومی اعلام کرد و فرمود شما مردم هم وطن‌های بسیار نامناسبی بودید. رسالت مرا تکذیب و مرا از خانه ام بیرون کردید. با من به نبرد برخاستید. من با این همه جرائم شما را بخشیدم و بندگی و بردگی را از پای شما باز کردم. بروید دنبال زندگی خود. همه شما آزادید.[79]

سپس به کعبه رفت و با علی(ع) -که ازدوش پیامبر(ص) بالا رفت - تمام بت‌های در دسترس و دور از دسترس را یکی پس از دیگری شکستند.[80] سپس بلال بر بام کعبه اذان گفت و مردم به گرد رسول(ص) جمع شدند. پیامبر به مردم مکّه فرمود امروز بر شما ملامتی نیست. خدا گناهان شما را می آمرزد. او ارحم الراحمین است و آیه 92 سوره یوسف را قرائت کرد.[81]

در آن روز یکی از یاران پیامبر پرچم به دست در میان مردم مکّه می گشت و می گفت: ای مردم مکّه امروز جان و مال شما بر ما حلال شمرده شده که پیامبر(ص) به‌شدّت عصبانی شد و فرمود که پرچم از دست او گرفته شود و او را توبیخ کرد. سپس پیامبر خویشان خود را جمع کرد و فرمود: ای فرزندان‌هاشم و عبدالمطلب! من فرستاده خدا به جانب شما هستم. مودّت و مهربانی میان من و شما پاره نشدنی است. ولی تصوّر نکنید که تنها پیوند خویشاوندی می تواند شما را از روز رستاخیز نجات دهد. روز رستاخیز از دست من کاری بر نمی آید. تنها اعمال شما، شما را نجات می‌دهد.[82]

سپس پیامبر(ص) دوباره تمام مردم مکّه را جمع کرد و مطالب مهمی را ایراد نمود که خلاصه ای از آن به شرح زیر است:

  1. ملاک برتری، تقوی است و مردم دو دسته هستند یا متّقی یا فاجر و شقی که فاجر و شقی نزد خداوند خوار و ذلیل هستند.
  2. عرب بودن جزءِ ذات انسان نیست بلکه فقط زبان وسخن گفتن با آن است و هیچ برتری برای اعراب بر دیگر ملت‌ها وجود ندارد.
  3.  افتخارات آباء و اجداد هیچ تأثیری در حال امروز شما ندارد و تفاخر به آن مورد قبول نیست.
  4. همه مردم در گذشته، حال و آینده مثل دانه‌های شانه در حقوق انسانی با هم برابرند.
  5. مسلمان برادر مسلمان است. همه مسلمانان با هم برادرند و در برابر کفّار و دشمنان اسلام باید وحدت داشته باشند.[83]

پیامبر(ص) سپس دستور دستگیری وکشتن ده نفر را می‌دهد. آنها بسیار جنایت وخیانت کرده بودند از جمله عکرمة بن ابی جهل  وعبداله ابن ابی سرح و صفوان ابن امیه که شرح حال بخشیده شدن آنها قبلاً گفته شد.         

                                  

بیعت زنان مکّه با پیامبر(ص)

زنان مکّه با پیامبر(ص) بیعت کردند و پیامبر(ص) شروطی برای آنها قرار داد که شرک نورزند، خیانت نکنند، گرد فحشا نگردند، فرزندان خود را نکشند، فرزندانی که مربوط به دیگران است را به همسران خود نسبت ندهند، در کارهای نیک و خیر با پیامبر مخالفت نکنند، و بعد از آن ظرف آبی آوردند و پیامبر(ص) فرمود: هرکسی که با من موافق است دست در این ظرف کند. 

 

تحلیلی مختصر

ما در عملکردهایی که پیامبر(ص) در مکّه انجام داد شاهد سخنان و رفتارهایی از وی هستیم که عمده آنها بر نابودی شرک، لغو امتیاز عربیت، حذف برتری نژادی، لغو برتری قومی، لغو کینه‌های گذشته، بخشش و عفو کردن یکدیگر، تقوی را دلیل برتری دانستن، برادری بین مسلمانان، لغو حزب و گروه گرایی، داشتن خانه پاک از فساد و خیانت، حفظ فرزندان و‌تربیت صحیح آنها، انجام کارهای خیر و نیک، عدم مخالفت با دستورهای رسول(ص) و اطاعت از آن  و ... تأکید شده است.

اما آنچه در بین قبائل عرب و نزدیکان پیامبر می گذرد مسیری غیر از این سخنان رسول(ص) است که چند نمونه آن برای جمع بندی دوباره تکرار می‌شود:

  1. وساطت عثمان از عبداله بن سعد ابن ابی سرح که به واسطه خویشاوندی و دوستی خانوادگی برخلاف گفته پیامبر(ص) این کار را انجام داد و در گرفتن امان برای او چند بار گفته پیامبر را زیر پا گذاشت.
  2. بی حمّیتی بسیاری از یاران که گرد پیامبر(ص) حضور داشتند و امر پیامبر برایشان مهم نبود و در برابر فردی که مرتد بود سکوت کرده و اقدامی نکردند. ابن ابی سرح در خانه اش دو کنیز خواننده و فاحشه داشت و مردم را به خانه خود دعوت می کرد و برای آنها رقص زنان فاحشه را به اجرا می گذاشت. وی همچنین چندین نفر از مسلمانان را نیز اعدام کرده بود و همه مردم این اخبار را می دانستند. هم عثمان و هم همراهان رسول(ص) از این اعمال چشم پوشیدند.[84]

اما وضع از این هم بسیار بدتر بود. به شرح حال پاکسازی مسلمانان و کشتار آنها به دست خالد بن ولید دقّت فرمایید.

کشتار قبیله بنی جُذیمه به دست خالد بن ولید

واقدی می نویسد: که پیامبر(ص) خالد بن ولید را برای دعوت کردن قبیله بنی جُذیمه به همراه سیصد و پنجاه نفر از مسلمانان که از مهاجرین و انصار و قبیله بنی سلیم -که قبیله خود خالد بن ولید بود- فرستاد و به او فرمود: با آنها جنگ نکن و فقط آنها را به سوی اسلام دعوت کن[85] وقتی که خالد بن ولید با قبیله بنی جُذیمه روبرو شد آنها گفتند از چه رو به جنگ ما آمدی؟ اولاً ما همه مسلمانیم. ثانیاً اهل نماز و طاعت هستیم. مسجدها داریم که در آن اذان می گوییم.[86] اما خالد به آنها گفت اسلام بیاورید.آنها گفتند ما همه مسلمانیم. خالد گفت پس اسلحه‌هایتان را به من تحویل دهید. آنها گفتند آیا ما در امان هستیم؟ خالد به همه آنها قول داد که اگر اسلحه‌هایشان را بدهند همگی در امان هستند و همه این کار را کردند. ناگهان خالد دستور داد همه آنها را به زنجیر بکشند. عبد الرحمان بن عوف که معاون خالد بود به او اعتراض کرد، اما خالد نپذیرفت. بعد از دستگیری و به زنجیر کشیدن قوم بنی جُذیمه هر یک از آنها را به یکی از یارانش داد وسحرگاه به یارانش گفت هر کس اسیر دارد او را گردن بزند و اعدام کند. سربازان مهاجر و انصار از این کار خودداری کردند، اما دسته سوم همراه خالد بن ولید که قوم او یعنی بنی سلیم، تمام اسیران خود را سر بریدند. خالد بن ولید به عبد الرحمان بن عوف گفت: این قبیله پدر تو و عموی مرا در جاهلیت کشته اند. الان وقت انتقام است. آن جنگ نامش برزه نام داشت که بنی سلیم شکست خوردند. عبد الرحمان بن عوف به خالد بن ولید گفت: کینه‌های جاهلی را دوباره زنده کردی خدا تو را بکشد. این قوم را در مقابل خون عمویت کشتی و به خدا قسم برای انتقام خون پدر من این کار را نکردی. من قاتل پدرم را به دست خود کشتم و عثمان بن عفان را هم به عنوان شاهد گرفتم و سپس عثمان آن را تأیید کرد. تازه اگر چنین باشد این اتفاق برای دوران جاهلی است. حال تو باید مسلمانان را برای انتقام در جاهلیت بکشی؟ خالد گفت که این‌ها مسلمان نبودند. عبد الرحمان بن عوف گفت:آیا مساجد آنها را نمی بینی؟ چطور می گویی که این‌ها مسلمان نبودند؟[87]

 

تحلیل این واقعه

حال به تحلیل این حمله و کشتار مردم مسلمان بنی جُذیمه می پردازیم:

  1. پیامبر(ص) دستوری برای کشتن این قبیله نداده بود. خالد بن ولید با سرپیچی از دستور پیامبر این کار را کرد.
  2. این قبیله اهل عبادت بودند و نماز و نماز جماعت بر پا می کردند و مسجدها داشتند.
  3. این قبیله همگی اعتراف به مسلمان بودن کردند. اما خالد مسلمان بودن و اقرار آنها به اسلام را نپذیرفت و آنها را مشرک خواند در حالی که دستور پیامبر این بود که هر کس اقرار به مسلمانی کرد بخشیده شده است .خالد بن ولید بعد از آن همه جنایت به خصوص در جنگ بدر که حضرت حمزه به شهادت رسید فقط با اقرار زبان مسلمان شد و در میان مسلمانان آمد. بنابراین خالد  دستور اسلام وحضرت رسول (ص) را زیر پا گذاشت.
  4. انگیزه قتل مسلمانان توسط خالد انتقام کینه ای بود که از قبل داشت نه برای اسلام و حاکمیت آن و خود رسماً به آن اعتراف کرده است. این خلاف دستور پیامبر(ص) و قرآن بود. سخنرانی پیامبر برای مردم مکّه که خالد چند روز پیش شنیده بود تأکید مجدّد بر این امر و دستور خدا بود. خالد بن ولید دستور خدا و قرآن و رسول(ص) را زیر پا گذاشت.
  5. خالد به مسلمانان قبیله بنی جُذیمه تعهد داد که آنها را نمی کشد و پیمان بست و همه مسلمانان شاهد این پیمان وتعهد بودند. اما وقتی آنها تسلیم شدند خلاف پیمان وتعهد عمل کرد و دستور اعدام آنها را داد.
  6. خالد بن ولید دستور اعدام اسیر را داد. در سیرۀ رسول(ص) هیچگاه اسیران اعدام نشدند حتی اگر مشرک بوده باشند. بر خلاف سنّت رسول و دستور خدا اسیران گردنشان زده شد. در حالی که دست بسته بودند سرشان از تنشان جدا شد.
  7. در این کشتار بی رحمانه یاران خالد بن ولید مانند: عثمان، عبد الرحمان بن عوف، عمر بن خطاب و همه ی انصار و مهاجرین لشکر او به او اعتراض کردند که چنین کاری نکند وحتی خودشان اسیران در دست خود را آزاد کردند.[88] اما خالد به سخنان هیچ یک از آنها گوش نکرد وسخنان هیچ یک از آنها را نپذیرفت و فقط حس انتقام وتعصب جاهلی دفاع از قوم وقبیله خودش به دور از رضای خدا، او را به این کار واداشت.

 آیا یک چنین شخصی راحضرت رسول سیف الله لقب داده است؟

تمام منابع اهل سنّت می گویند که پیامبر او را سیف الله لقب داده است. کاملاً بر جعلی بودن و تحریفی بودن این روایت می توان به باور محکم دست یافت. تحریفی که همواره صورت گرفته است.

 

واکنش پیامبر به این کشتار

هم منابع شیعه وهم منابع اهل سنّت تأکید کرده اند که حضرت رسول(ص) به این اقدام خالد واکنش شدیدی نشان داده است .واقدی می گوید چون رفتار خالد بن ولید به گوش پیامبر رسید چنان دستهای خود را به سوی آسمان بلند کرد که سپیدی زیر بغل ایشان دیده شد و فرمود: خدایا من از آنچه خالد کرده به درگاه تو تبری می جویم. چون خالد به حضور آن حضرت رسید بر او خشمگین بود.[89]

پیامبر به حضرت علی(ع) فرمود: به میان افراد باقی مانده از قبیله بنی جُذیمه رفته و تمام خسارات جنگ و دیه و خون بهای همه را پرداخت نماید. حتی قیمت ظرف‌های چوبی را که سگ‌های آن قبیله در آن آب می خوردند و خالد شکسته بود، پرداخت کردند و مقدار اضافه‌تر برای چیزهایی که شمارش نشده به آنها پرداخت سپس دوباره پیامبر ایستاد و دستهایش را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود خدایا تو آگاهی که من از جنایات خالد بیزارم ومن هرگز به او دستور جنگ نداده بودم.[90]حضرت علی(ع) برای جبران خسارات روحی این قبیله نیز مبلغی را به آنها پرداخت که پیامبر(ص) درباره این عمل علی(ع) فرمود: یا علی من این کار شما را با شتران زیاد سرخ مو عوض نمی کنم[91] و فرمود: علی تو رضایت من را به دست آوردی خدا از تو راضی باشد. علی تو راهنمای مسلمانان هستی. سعادتمند کسی است که تو را دوست بدارد و راه تو را در پیش گیرد. بدبخت کسی است که با تو مخالفت کند و از طریق تو منحرف شود.[92]

مثل تو نسبت به من مثل‌هارون است نسبت به موسی جز این که بعد از من پیامبری نیست.[93] ما شاهد هستیم که خالد بن ولید بعد از شهادت حضرت رسول(ص) و خلافت ابوبکر به قبیله خالد بن نویره که همه مسلمان بودند به بهانه ارتداد حمله کرد و مالک بن نویره که مسلمان بود وشیعه علی(ع) بود را به بند کشید و سرش را از تن با تهمت ارتداد جدا کرد و همانجا به زن او که مسلمان بود وشیعه علی(ع) بود تجاوز کرد وکل قبیله را خلع سلاح کرد[94]  و خلیفه به او چیزی نگفت و مأموریت دیگری را به او محول کرد.

خالد بن ولید در این کار:

  1. حرمت حضرت رسول(ص) را از بین برد.
  2. بر خلاف قرآن ودستورات آن نسبت به اسیران عمل کرد.
  3. مسلمانان را قتل عام کرد.
  4. باعث شد تا بسیاری از مردم جسارت این را پیدا کنند تا بر علیه رسول عمل کنند.
  5. به مشرکان تازه مسلمان شده فهماند که مراکز قدرت و تسلیم گیری دیگری وجود دارد که به طوری مستقل عمل می‌کند.

حال سؤالات مهم اینجاست :

  1. چرا پیامبر خالد بن ولید را به جرم کشتن مسلمانان بی گناه و اسیر قصاص نکرد؟
  2. چرا وجه دیه‌ها را از خالد نگرفت؟
  3. اصولاً چرا به یک چنین شخصی که سابقه کشتار مسلمانان را دارد، فرماندهی سپاه را داده است؟
  4. آیا پیامبر(ص) نمی دانست که فرهنگ جاهلی وکینه در دل خالد است؟ چرا او را به جنگ قبیله ای که قبلا با قبیله خالد جنگیده و نزدیکان خالد را کشته بودند فرستاد؟
  5. چرا واکنش پیامبر فقط تبری از خالد بن ولید بود و پرداخت دیه کشته شدگان از بیت المال بوده است؟ ما می دانیم که عملکرد خالد بن ولید در آینده تکرار یک چنین جنایت دیگر درباره مالک بن نویره است. بنابراین متوجه می شویم که مالک از کار خود توبه و استغفار هم نکرده است. اگر هم توبه کرده باشد پایبند به آن نبوده است. به علاوه اگر توبه هم کرده باشد باید جزای اعمالش به او داده می شد که متاسفانه این کار صورت نگرفته است. چرا؟
  6. چرا پیامبر(ص) غزوه بعدی که نبرد حنین است خالد بن ولید را دوباره فرمانده سپاه کرد و قبیله جنایت کار بنی سلیم را که قبیله خود خالد بن ولید بودند، سپاه پیش قراول شدند؟[95] پیامبری که از خالد بن ولید تبری جسته بود چرا دوباره او را به همراه قبیله اش در سپاه مسلمانان قرار داده است؟

درباره غزوه حنین به زودی سخن خواهیم گفت اما اشاره ای بنمائیم که در آن جنگ به محض روبرو شدن سپاه اسلام با دشمنان قبیله‌های هوازن، سپاه پیش قراول بنی سلیم و خالد بن ولید بلافاصله اقدام به فرار نمودند. این فرار آنقدر شدید بود که‌ترس درمیان سپاه اسلام انداخت و مهاجرین وانصار هم به یکباره به جز عده بسیار کمی از میدان جنگ گریختند. واقدی می گوید: عمر نیز از میدان گریخته است.

سؤال اینجاست با چنین‌ترکیبی چرا پیامبر(ص) دوباره فرماندهی سپاه را به خالد بن ولید داد؟

  1. ابن خلدون می گوید: قبل از جنگ حنین پیامبر(ص) مأموریت مهمی به خالد بن ولید داد و آن خراب کردن قصری بود که در آن بت بزرگی نگهداری می شد که قریش و کنانه و دیگران تعظیمش می کردند وعده ای از آن حمایت می کردند که خالد آنها را تار و مار کرد .[96]
  2. پیامبر( ص) چندی بعد از غزوه تبوک خالد بن ولید را به فرماندهی سپاهی گماشت که آنها را روانه منطقه دومة الجندل کرد. خالد توانست به اهداف تعیین شده در آنجا دست یابد. این انتصاب‌ها همه بیانگر این است که رسول خدا(ص) از بعد از جنگ با بنی جذیمه و جنایاتی که خالد بن ولید انجام داد بطور مرتب از وی استفاده می کرده است و این شیوه برخورد پیامبر(ص) با خالد بن ولید ما را مصمم‌تر برای کشف این عملکرد می‌کند.

 

تحلیلی از شرایطی که پیامبر در آن قرار داشت

الف ـ با فتح مکّه وگرایش عده زیادی از مشرکان به اسلام جمعیت مسلمانان به‌شدّت رو به افزایش گذاشت به طوری که ما شاهد هستیم در جنگ با مردم هوازن در جنگ حنین دو هزار نفر از لشکر دوازده هزار نفری سپاه اسلام از جوانان قریش بود که به اسلام پیوسته بودند و ابو سفیان آنها را رهبری می کرد.

ب ـ در اکثر جنگ‌های اخیر نقش حضرت علی(ع) پررنگ بوده است. قدرت او در کشتن دشمنان، پایداری‌هایش در لحظات فشارهای سنگین دشمن، فرار نکردن از میدان نبرد، حمایتش در جنگ‌ها از شخص حضرت رسول(ص)، تأیید‌های مکرر حضرت رسول از حضرت علی(ع)، برتر خواندن و دانستن وی از همه مسلمانان دیگر و دادن پست‌های حساس در مقاطع مختلف و کارزارهای بسیار به حضرت علی(ع) مانند: پرچم داری، جلودرای، فرماندهی، رهبری و ... و نهایتاً تأکید بر امامت وجانشینی او که به دستور خدا بوده صورت می گرفت که این موضوع از همه موارد دیگر در میان بزرگان مهاجر و انصار وقریش و غیر قریش مورد توجه قرار گرفت.

ج ـ از مدتها قبل از فتح مکّه شواهدی از نافرمانی عمومی میان مسلمانان دیده می شد:

  1. ساختن مسجد در برابر مسجد رسول (ص) در مدینه مسجد ضرار.
  2. افطار نکردن روزه در بین راه مکّه. عده ای زیاد از لشکریان بعد از این که پیامبر(ص)روزه خود را افطار کرد و اصرار بر آن نمود که همه افطارکنند، بسیاری حرف رسول(ص) را گوش نکردند و روزه خود را نگه داشتند.
  3. رد دستور پیامبر(ص) در صلح حدیبیه با اینکه قبلاً پیمان و بیعت دوباره زیر درخت رضوان انجام داده بود.
  4. اعتراضات شدید از بسته شدن قرارداد صلح به پیامبر(ص).
  5. تمرّد دسته جمعی از مُحرم شمردن برای حج و نتراشیدن موهای سر.
  6. گوش نکردن به فرمان‌های رسول در جنگ‌ها از جمله عصیان خالد بن ولید در جنگ بنی جذیمه.
  7. ساختن شایعات فراوان برعلیه حضرت رسول(ص) و خانواده اش و زدن تهمت‌های بسیاری به او.
  8. زیر سؤال بردن عدالت پیامبر در تقسیم غنائم بین مسلمانان که در این تقسیم بندی‌ها بعد از جنگ حنین که پیامبر برای تألیف قلوب به ابوسفیان و چند نفر از اعضای خانواده او از مال خود- نه از بیت المال- چیز بیشتری بخشید و آنقدر جنجال به پا شد که انصار مدینه متحداً به حالت قهر و اعتراض در آمدند تا پیامبر(ص) برای آنها سخنرانی کرد وآنها آرام شدند. توطئه‌ها حتی به درون خانه رسول(ص) وارد شده بود که سوره تحریم نازل شد.دو همسرش به او خیانت کرده و سرّ او را فاش کردند.
  9. افراد تندرو مانند ذوالحویضره رهبر آینده خوارج، عدالت حضرت رسول(ص) را زیر سؤال بردند و مردم را بر علیه حضرت رسول(ص) می شوراندند.
  10.  نقشه‌ترور حضرت رسول در چندین نوبت که قرآن یکی از آنها را گزارش کرده است. اتحاد دوازده نفر برای رم دادن شتر پیامبر در لبه پرتگاه کوه در جنگ تبوک که به آن خواهیم پرداخت.
  11.  فرار دسته جمعی از جبهه‌های جنگ به شکل فاجعه آمیز که در جنگ حنین از سپاه دوازده هزار نفری  فقط چندین نفر کنار پیامبر ایستادند و بقیه گریختند، حتی عمر -که به زودی درباره او سخن خواهیم گفت- و اگر فداکاری حضرت علی(ع) و آن چند نفر نبود مشکلاًت پیامبر بسیار جدی می شد. خداوند لشکر ملائک را در آن تنهایی رسول به یاریش فرستاد.
  12.  پیدایش میل به دنیا خواهی و زیاده خواهی، دوست داشتن کنیز و برده و غنیمت باغ، زمین، اسب، زره و شمشیر، شهوت و ... در بین مسلمانان که برای کسب بیشتر آن پیامبر را تحت فشار قرار می دادند یا او را رها می کردند.
  13.  حفظ ارزشها و فرهنگ جاهلی از جمله برتری نژادی وخانوادگی و قبیله ای این بار با ظاهر اسلام که همین انگیزه کشتار قبیله خذیمه توسط خالد بن ولید شد.
  14.  پارتی بازی و خانواده سالاریِ به مراتب بالاتر از خدا دوستی و حق دوستی مانند وساطت‌های زیادی که مسلمانان برای افراد گناهکار و مشرک قوم خود می کردند و توقع داشتند که پیامبر(ص) بپذیرد مانند وساطت عثمان از فردی که پیامبر(ص) او را لعنت کرده بود وخواهان کشتن او بود.
  15.  سکوت و بی تفاوتی نسبت به بی عدالتی وحق گریزی‌های خلافکاران و فقط نگاه کردن به حوادث.
  16.  حمایت شدید هر قبیله از رهبران خود و بی توجهی به توصیه‌های رسول(ص) در حمایت از افراد برگزیده و دهها مطلب دیگر بخشی از فضایی  بود که پیامبر اکرم(ص) به همراه گروه کمی از مؤمنان وفادار به او در آن به سر  می بردند. لازم به یاد آوری است که در سال آخر دیگر عبداله ابن ابی سلول رهبر منافقان مدینه از دنیا رفته بود  و بخش وسیعی از کانون مخالفان منافق نیز فروریخته بود و اکثر موارد فوق بوسیله منافقان دیگر که از میان مسلمانان پدید آمده بودند  ایجاد گردیده است. مسلمانانی که نفوذ آنها تا نزدیکترین یاران پیامبر(ص) سرایت کرده بود. به زبانی دیگر بسیاری از یاران نزدیک پیامبر(ص) به دسته منافقین پیوسته بودند و توان همراهی با رسول(ص) را از دست دادند. نه تنها او را رها کردند بلکه از دشمنان او گردیدند که عملکرد آنها چندی بعد به صورت علنی و آشکار قابل مشاهده گردید.

به نظر ما پیامبر اکرم(ص) با مظلومیتی شدید در مسیر تدریجی یک کودتای عنوان نشده قرار گرفته بودند و به طور مرموز ودر سکوت، این کودتا گسترده می شد و به تدریج محدوده اختیارات رسول(ص) را تنگ و تنگ‌تر کرد. دشمنان درون خانه و بیرون خانه درمیان نزدیکان در مدینه، در مکّه، در میان قبائل و ... سعی می کردند که مدیریت را از دست حضرت رسول(ص)، مظلومِ اسلام خارج نمایند. سخنان ودستورات او را کنار بگذارند و سخنان او را بی اهمیت جلوه دهند. در ماه‌های آخر عمر پیامبر این کارها به اوج خود رسید که به زودی درباره آن سخن خواهیم گفت. اگر پیامبر(ص) می خواست به طور علنی در مقابل آنها بایستد آنها مجبور می شدند که از ایمان خود خارج شوند و به طور عمومی و علنی پیامبر(ص) را حذف کنند  که در این صورت موارد ذیل پدید می آمد:

الف ـ رسالت پیامبر به پایان نمی رسید و اسلام نیمه کاره رها می شد وآنچه باقی می ماند باعث گمراهی و نابودی جمعیت جهان در تاریخ می گردید و شیطان پیروز می شد.

ب ـ امامت قطع می شد. ما می دانیم که یکی از نگرانی‌های حضرت رسول(ص) بیان علنی امامت علی(ع) برای جمعیت زیاد مسلمان و نسل‌های تازه به میدان آمده بود تا اینکه خداوند به او فرمان داد: « بلغ ما انزل الیک من ربک »[97] آنچه را که به تو ابلاغ کردیم بگو وگرنه اسلام ناقص می ماند وقتی در غدیر خم علی(ع) به عنوان جانشین برگزیده شد خدا فرمود که امروز دین شما را کامل کردم.

ج ـ در خطر بودن مال و جان و ناموس مؤمنان که به دست جماعت عظیم منافقان  می افتاد و آنها را به فجیع‌ترین حالت کشتار و تجاوز می کردند. کاری که با کشتن حضرت زهرا(س) و دو فرزند او انجام دادند و فاجعه ی عاشورای سال 61 هجری بیانگر همین نگرانی حضرت رسول اکرم(ص) است.

د ـ اسلام طور دیگری مطرح می‌شود. دینی پدید می آمد که دیگر هیچ مؤمنی امکان هدایت به دست نمی آورد. همان کاری که در حق دین موسی(ع) و عیسی(ع) شد و مجموعه این شرایط که سخن از آنها به میان آمد رسول را مجبور می ساخت که در برابر این کودتای سفید و گسترده و خطرناک با شیوه‌های خاصی عمل نماید تا کار خود را به سرانجام برساند. یکی از این شیوه‌ها سکوت دربرابر خالد بن ولید جنایتکار و دست کشیدن از تنبیه او بود که در به رسوا و نفرین کردن او بسنده کرد. خالد و بسیاری از جنایتکاران دیگر که با وی متحد بودند منتظر فرصت کوچکی بودند که پیامبر(ص) و خانواده و یاران کم  او را قتل عام کنند.

این تنها تحلیلی است که می توانیم قبول نماییم و راه دیگری جز باور این تحلیل وجود ندارد و ما در این راه اکنون باید به دنبال پیدا کردن منافقان وخائنان و یاران وقبیله‌های آنها باشیم و پرده ضخیمی که دروغ‌ها و جعلیات وتحریفات درباره شخصیت منافقانه آنها پدید آمده است را پاره نماییم. عملکرد این گروه خبیث که اکثریت جمعیت حجاز از آنها دفاع می کردند بعد از شهادت حضرت رسول(ص)بسیار آشکار‌تر می‌گردد و جنایت هولناکی که آنها به مدت بیست و پنج سال انجام دادند حکایت از بی رحمی و قساوت فراوان آنها دارد.  اتحاد یکپارچه آنها در آخرین سالهای عمر پیامبر موجب شد که عملاً انجام هر گونه اختیار و تصمیم گیری از حضرت رسول(ص)سلب شود. دیگر پیامبر صاحب هیچ قدرت و آزادی در رأی خود نبود و منافقان آنچه می خواستند کردند و حکومت را دوباره از مومنان پس گرفته و این بار در لباس دین به قدرت رسیدند. و در تنهایی رسول(ص) به جز نفرین وآه کار دیگری از وی بر نمی آمد.

 

 

سوره تحریم 

اکنون به بررسی سوره تحریم رسیدیم. در این سوره از چند غم بزرگی حضرت رسول(ص) در سال‌های آخر عمر پرده‌برداری شده و قرآن کریم بر رنجی که ایشان می‌برده است تأکید کرده است.

این سوره از سوره‌های مدنی است که بنابر روایت راویانِ سیر نزولی سوره‌های قرآن،  یکصد و هشتمین سوره ای است که بر پیامبر اکرم(ص) وحی شده است این سوره در میان سوره‌هایی مثل منافقین، مجادله، حجرات، تحریم و جمعه نازل شده که به ‌ترتیب پشت سر هم می باشد که بین این سوره‌ها مطالب مشترک وجود دارد که همه بیانگر رنج‌هایی است که حضرت رسول(ص) در آن ایّام تحمل می نمود. 

در زیر به بعضی از این مطالب اشاره می‌شود:

  1. حکم خدا که دربارۀ نجوی که منع شده بود شکسته می‌شود.  به منظور گناه و تعدی و سرپیچی از پیامبر(ص) توسط مؤمنان (ظاهری) در حضور او، با نجوی و در گوشی صحبت می‌کنند.[98] سلام و تحیّت را به شیوه‌ای که خدا و رسول(ص) می گفتند‌ترک می‌کنند و به سبک بی‌ادبانه خود به هم سلام می دهند.[99]
  2.  خدا به آنها وعدۀ عذاب می‌دهد. ولی آنها در دل‌های خود می‌گویند پس چرا خدا ما را عذاب نکرد؟ که به این وسیله سخن پیغمبر(ص) را دروغ می‌انگارند.[100]
  3.  مؤمنان نجوایشان به قصد نافرمانی علنی از پیامبر است و توطئه‌ها در کار است.[101]
  4.  این نجوا و توطئه‌ها و نافرمانی‌ها از حضرت رسول(ص)، به وسیله شیطان به آنها القا و وحی می‌شود.[102]
  5.  مساجد را در اختیار خود می گیرند و جای دیگران را اشغال می‌کنند و وقتی از آنها خواسته می‌شود که برخیزند گوش نمی‌کنند. محل‌های نشستن خود را نشان شأن و درجه خود می‌دانند.[103]
  6.  با باندها و قوم‌هایی که مورد خشم خدا هستند رابطه دوستی بر قرار کرده اند.[104]
  7.  این باند‌ها و افراد و قبیله‌ها و قوم‌ها با مؤمنین نیستند ولی به دروغ می گویند که با آنها هستند.[105]
  8.  شیطان بر آنها چیره شده است. خدا را از یادشان برده و آنها حزب شیطان هستند.[106]
  9.  آنهایی که با خدا و رسول(ص) دشمنی می کنند ذلیل و پست هستند.[107]
  10.  نزد پیامبر(ص) می‌آیند و می‌گویند ما با شما هستیم اما دروغ می‌گویند، با رسول(ص) نیستند و خدا گواهی  می‌دهد آنها منافقین هستند.[108]
  11.  سوگند‌های دروغ خود را سپر خود کرده‌اند تا چهره دشمنی آنها مشخص نشود.[109]
  12.  این دسته مؤمنانی هستند که از ایمان خارج شده‌اندو دل‌هایشان را خدا مهر زده است.[110]
  13.  ظاهری تعجب انگیز در دفاع دارند ولی از درون پوک و خشک شده اند. هر فریاد اصلاح طلبانه را علیه خود می دانند. آنها دشمنند  ای رسول(ص) از آنها دوری کن. خدا بکشد آنها را که به انحراف رفته اند.[111]
  14.  از روی تکبّر حتی استغفار پیامبر(ص) در حق خودشان را قبول نمی‌کنند.[112]
  15.  آنها فاسق هستند چه پیامبر(ص) برای آنها استغفار کند و چه نکند آمرزیده نمی شوند.[113]
  16.  قصد اخراج مؤمنان(واقعی) از مدینه را دارند.[114]
  17.   اموال و فرزندانشان آنها را از یاد خدا غافل  می‌کند.[115]
  18.  صدایشان را بلندتر از صدای رسول(ص) می‌کنند. بی ادبانه از پشت دیوار او را صدا می زنند. در کارها از رسول پیشی می‌گیرند و حرمت او را رعایت نمی‌کنند.[116]
  19.  وقتی فاسقی خبری برای آنها می آورد  قبول می‌کنند و خدا این کار را نهی می نماید.[117]
  20.  بدون تحقیق، حرف شایعه‌کنندگان را می‌پذیرند.[118]
  21.  دوست دارند که پیامبر(ص) از نظر آنها اطاعت کند و کفر و پلیدی و عصیان بر آن‌ها حاکم است.[119]
  22.  قومیت و نژاد یکدیگر را مسخره می کنند.[120]
  23.  مسخره کردن تا درون خانواده‌ها و زنان نیز راه یافته است. لذا قرآن می‌فرماید: نباید هیچ زنی زن دیگر را مسخره کند و از یکدیگر عیب بگیرند و لقب‌های زشت به هم بزنند.[121]
  24.  ظنّ و گمان و قضاوت و پیش‌داوری انجام می‌دهند که گناهی بزرگ است.[122]
  25.   جاسوسی از یکدیگر می‌کنند.[123]
  26.  برای مسلمان شدنشان بر پیامبر(ص) منّت می‌گذارند.[124]
  27.  چون سرگرمی و لهو و لعب ببینند یا داد و ستدی را بخواهند انجام دهند، ای رسول تو را در حالی که به نماز ایستاده ای‌ترک می‌کنند(ترکوک قائما ) و به سوی لهو و خرید و فروش خود می‌روند[125]. در روایت آمده است که در نماز جمعه حضرت رسول(ص) با رفتن جماعت نمازگزار به سوی لهو و لعب و خرید و فروش، فقط ۱۲ نفر در صف نماز جمعه باقی ماندند که پیامبر فرمود: اگر آن ۱۲ نفرهم می‌رفتند از آسمان سنگ می بارید.

 کاملاً از محتوای این سوره‌ها و سوره‌های دیگری که از این تاریخ به بعد نازل شده مشخص می‌شود که پیامبر اکرم(ص) در انزوای سیاسی و اجتماعی است و مورد هجوم و بی‌توجهی قرار گرفته است و غم‌انگیزتر اینجاست که منشاء این هجوم از درون خود مسلمانان است.

اکنون به طور خاص‌تر به بررسی سوره تحریم می پردازیم. از طریق تعمّق در این سوره است که مشخص می شود فروپاشی ایمان و طغیان و عصیان مؤمنان تا چه حد گسترش یافته و پیامبر در سال‌های آخر عمر خود شاهد چه رنجها و غم‌هایی بوده است. ما درمی یابیم که خیانت و فروپاشی ایمان در میان خانه و زنان خود پیامبر نیز رسوخ کرده است .

به‌ترجمه سوره تحریم که از استاد علامه طباطبایی می باشد توجه کنید:

به نام خداوند بخشنده و مهربان ای پیامبر چرا به منظور خوشدل ساختن همسرانت حرام می کنی آنچه را که خدا برایت حلال کرده است؟ و خدا آمرزنده و رحیم است(1) خداوند راه چاره شکستن سوگند را برای شما بیان کرد و خدا سرپرست شما و او دانا و حکیم است (2) و چون پیامبر مطالبی سرّی  به بعضی از همسران خود گفت و همسر نامبرده آن سرّ را فاش  ساخت و خدا پیامبر خود را از این افشاگری همسرش خبر داد و پیامبر گوشه‌ای از این خیانت را به وی اعلام داشته و از همه جزئیات آن خودداری کرد وقتی که به او فرمود تو چنین کرده ای  پرسید چه کسی  از این عمل من به تو خبر داد  فرمود: خدای علیم به من خبر داد(3) و شما دو زن اگر به سوی خدا توبه کنید( امید است خدا دل‌هایتان را از انحراف به استقامّت برگرداند) چون دل‌های شما منحرف گشته است و اگر همچنان علیه پیامبر دست به دست هم بدهید بدانید که خداوند مولای او و جبرئیل و مؤمنان صالح و ملائکه هم پشتیبان او بعد از خدایند (4) امید است پروردگار او اگر او شما را طلاق دهد همسرانی بهتر از شما روزی اش کند همسرانی به جای شما که مسلمان، مؤمن، ملازم بندگی و خشوع، تائب و عابد و صائم باشند که یا بیوه باشند و باکره ای (5) ‌هان ای کسانی که ایمان آورده‌اید خود و اهل خود را از آتشی که آتش گیرانه اش مردم و سنگ‌ها است حفظ کنید. آتشی که فرشتگان غلاظ  و شداد موکل بر آنند فرشتگانی که هرگز خدا را در آنچه دستورشان   می‌دهد نافرمانی ننموده بلکه هر چه می‌گویند عمل می‌کنند (6)

 ای کسانی کفر ورزیدید امروز دیگر معذرت نخواهید برای این که کیفر شما جز آنچه می کردید چیز دیگری نیست(7).

ای کسانی که ایمان آورده اید به سوی خدا توبه کنید توبه ای خالص  شاید پروردگارتان گناهانتان را بپوشانید . در جنّاتی داخلتان کند که نهرها از زیر درختانش روان است در روزی که خدا و نبی و مؤمنین همراه او را خوار نمی‌سازد نورشان جلوتر از خودشان در حرکت است از جلو و از طرف راست حرکت می‌کند می‌گویند پروردگارا نور ما را تمام کن و ما را بیامرز که تو بر هر چیزی توانایی(8) ای پیامبر با کفّار و منافقین جهاد کن و بر آنان سخت بگیر و خشونت به خرج ده و جایگاه ایشان در جهنم است که چه بد بازگشتگاهی است(9) خدای تعالی برای کسانی که کافر شده اند مثلی زده و آن همسر نوح و همسر لوط است که در تحت فرمان دو نفر از بندگان صالح بودند و این دو زن به آن دو بندۀ صالح  خیانت کردند و همسریشان با پیامبران هیچ سودی برایشان نکرد و از عذاب خدا جلوگیری نشد و به ایشان گفته داخل آتش شوید همان طور که بیگانگانِ با انبیاء داخل می شوند(10) و نیز خداوند تعالی  برای کسانی که ایمان آوردند مثلی  می‌زند و آن داستان همسر فرعون است که گفت پروردگارا نزد خودت برایم خانه ای در بهشت بنا کن و مرا از فرعون و عمل او نجات بده و از مردم ستمکار برهان(۱۱) و داستان مریم دختر عمران است که بانویی  پاک بود و ما در او روح خود را دمیدیم و او کلمات پروردگار خود و کتب او را تصدیق کرد و از خاشعان بود.(12)

تقسیم بندی اخبار آیات:

  1. پیامبر چیزی را بر خود حرام کرده است .
  2. این چیزی که پیامبر بر خود حرام کرده برای رضایت وخوشدل شدن همسران خود است.
  3. آنچه که پیامبر بر خود حرام کرده حلال بوده است.
  4.  خداوند راه شکستن سوگندی که پیامبر خورده به او تذکّر می‌دهد.
  5. پیامبر سرّی را به یکی از همسران خود گفته است.
  6.  همسر نامبرده آن سرّ را فاش کرده است.
  7.  خداوند پیامبر را از افشاگری سرّش توسط آن همسر آگاه می‌کند .
  8.  گوشه ای از این خیانت را برایش بازگو می‌کند و جزئیات را نمی گوید.
  9. آن زن می پرسد چه شخصی به تو گفت؟ پیامبر می فرماید خدای علیم و خبیر به من خبر داده است.
  10.  خداوند فرمان توبه به آن دو زن می‌دهد. هم به سرّ افشاء کننده و هم به سرّ شنونده.
  11.  آن دو زن دارای دلهای منحرف بودند.
  12.  علیه پیامبر با هم همدست و پشتیبان یکدیگر بودند.
  13.  خداوند خود، جبرئیل، مؤمنین صالح، ملائکه را پشتیبان او معرفی می‌کند.
  14.  یعنی در این موضوع خیانت، خداوند و همه هستی او از عرش تا فرش از پیامبر دفاع می‌کنند .
  15.  اگر پیامبر(ص) این همسران را طلاق می داد خداوند بهتر از آنها به پیامبر(ص) برمی گرداند.
  16.  زنانی که مسلمان، مؤمن، ملازم بندگی، اهل خشوع، توبه کننده، عابد، روزه دار، بیوه یا باکره(آیا آن دو زن این صفات را نداشتند یا داشتند و از از دست داده بودند؟).
  17.  خداوند مؤمنان را از خطر افتادن به جهنم می‌ترساند. ( یعنی امکان سقوط آن دو زن به جهنم وجود دارد) 
  18.  درجهنم با فرشتگانی که به‌شدّت با آنها برخورد می‌کنند روبرو می‌شوند.
  19.  در جهنم عذر خواهی کافران پذیرفته نمی‌شود.
  20.  توبه نصوح را خداوند به خطا کاران پیشنهاد می‌کند تا آنها را وارد بهشت نماید.
  21.  نور مؤمنان در قیامت به وسیله دعایی که از خداوند در خواست می کنند کامل می‌شود.
  22.  خداوند به پیامبر(ص) دستور جهاد با کفّار و منافقین را  می‌دهد و سختگیری و خشونت را نسبت به آنها توصیه می‌کند.
  23.  خداوند برای کافران مثال می‌زند همسر نوح و همسر لوط را که با وجود نزدیک بودن به آن دو پیامبر صالح خیانت کردند و همسری آنها با پیامبر(ص) هیچ سودی برایشان نداشت و به جهنم رفتند.
  24.  خداوند برای مؤمنان مثال می‌زند که حضرت آسیه(س) وحضرت مریم(س) را که اولی در دربار فرعون زیست ولی به بهشت رفت و دومی بانوی پاک بود که روح خدا در او دمیده شده بود و از خاشعان بود و هر دو به بهشت رفتند.

 

نتایج حاصله از آیات:

الف ـ دو زن از همسران پیامبر(ص) با یکدیگر همدست شدند و از هم حمایت می کردند علیه حضرت رسول(ص) توطئه کردند.

ب ـ یکی از آن دو زن پیامبر(ص) را تحت فشار شدید قرار داد تا اینکه پیامبر آن کار حلال را بر خود حرام کرد.

ج ـ پیامبر(ص) به همان زن سرّ مهمی را گفت و از او خواست آن را به کسی نگوید ولی او آن سرّ را فاش کرد و عده‌ای آن را فهمیدند.

د ـ آن سرّ آنقدر اهمیت داشت که موقعیت حضرت رسول(ص) و یاران باوفایش را به خطر جدی انداخت.

ه ـ خداوند به پیامبر(ص) اطمینان داد که  از عرش تا فرش خودش و جبرئیل و همه ملائک و مؤمنان صالح از پیامبر دفاع می کنند.

 و ـ  علّت پستی آن دو زن انحراف قلبی آن‌ها از ایمان بود و به پیامبر و همسرشان خیانت کردند و سخنان او را باور نمی‌کردند و قبول نداشتند به طوری که از پیامبر خواستند بگوید چه کسی به او خبر داده است در حقیقت به دو گناه مبتلا شدند به پیامبر(ص) و سخنان او دیگر اهمیت ‌نمی‌دادند. به همسر خود که اطاعت از او واجب است خیانت کردند و سرّ او را فاش کرده و به حرفش گوش ندادند.

ز ـ خدا از همه آنها توبه می‌خواهد و وعدۀ جهنم به آنها داده می‌شود و تأکید می‌گردد که رابطه خویشاوندی و زن رسول(ص) بودن دلیل بر نرفتن آن‌ها به جهنم نخواهد بود. با دو مثالی که قرآن از زن لوط(ع) و زن نوح(ع) می زند بر این امر تکیه   می‌کند و با بیان حال همسر فرعون که در میان کفر و شرک زندگی می کرد ولی با ایمان ماند و به بهشت رفت و حضرت مریم که روح خدا در او دمیده شد و خاشع بود بهشت و آرامش آن برایشان فراهم گردید بر این مهم تأکید می‌نماید.

خلاصۀ نتایج:

دو زن پیامبر(ص)، به او خیانت کرده و او را وادار به سوگند برای عدم استفاده از حلال می کنند. سرّ او را می‌شنوند، در برابر تعهدی که داشتند آن را فاش نکنند به رسول(ص) خیانت می‌کنند و سرّ را افشاء می‌کنند. آنها قلب‌های مریض و سیاه داشتند و دیگر سخنان پیامبر(ص) را باور نمی‌کردند و این فاش کردن سرّتوسط آنها خطر جدّی برای رسول(ص) و مؤمنان ایجاد کرد که خداوند به کمک همه ملکوت و مؤمنان به دفاع از او وعده داده و به آن دو زن نیز در صورت عدم توبه وعده جهنم داده شد.

آن دو زن چه کسانی بودند؟ 

  1. در روایات اهل سنّت.

همه مفسّران و صاحبان مسند و صحاح و سیره اعلام کرده اند که این سوره دربارۀ عایشه دختر ابوبکر و حفصه دختر عمر نازل شد است:

الف : صحیح بخاری.[126]

ب :  صحیح مسلم.[127]

ج: مسند طیالسی.[128]

د: سنن نسایی.[129]

ه: صحیح‌ترمذی.[130]

و: ابن سعد در طبقات.[131]

ز:  تفسیر قرطبی.[132]

ح: کنزالعمال.[133]

    ط: مستدرک حاکم.[134]

    ی: زمخشری در تفسیر کشاف.[135]

    ک: طبری در تفسیر طبری.[136]

    ل: تفسیر سیوطی.[137]

    م: تفسیر قرطبی. ج ۱۸، ص ۱۷۸.

  1. در روایات و کتب تفسیری شیعه

الف : تفسیر قمی.[138]

ب: تفسیر مجمع البیان طبرسی.[139]

ج: المیزان.[140]

همچنین در تفسیرهای نمونه، تسنیم، نور و ... در ذیل تفسیر سوره فوق بر حفصه  و عایشه تأکید شده است و در اکثر کتب روایی مانند کافی ، بحارالانوار و ...  بر این موضوع صحّه گذاشته شده است.

در حیات القلوب مجلسی یک باب کامل در رابطه با حفصه و عایشه و روایات زیادی که از ائمه اطهار درباره آنان آمده است نقل کرده است.[141]

 

موضوع تحریم

در تفاسیر و روایات شیعه و سنّی دو موضوع مطرح شده است:

  1. حفصه و عایشه با هم همدست شدند تا حضرت رسول را از رفتن به خانه یکی از همسران خود دور کنند. لذا به پیامبر(ص) گفتند دهنت بو می‌دهد و چون پیامبر(ص) مخلوطی از عسل با نوعی گیاه را خورده بود قسم خورد که دیگر این عسل را نمی خورد.
  2. پیامبر(ص) هرگاه به خانه همسرانش می‌رفت همراه خود ماریه را که ام ولد و همسرش بود را به همراه می برد. ابراهیم فرزند حضرت رسول(ص) از وی به دنیا آمده بود. ماریه در کنارش می آمد تا به او خدمت کند. روزی با ماریه به خانه حفصه رفتند و حفضه از خانه بیرون رفت و پیامبر با زن خود ماریه خلوت کرد که حفصه به‌شدّت عصبانی شد و به پیامبر(ص) شماتت کرد و سرش فریاد کشید و بد اخلاقی زیادی نمود که پیامبر برای آنکه عصبانیت او را فروکش دهد به او گفت که دیگر با ماریه نخواهم بود.

در هر صورت چه عسل و چه ماریه عامل سوگند رسول(ص) بر‌ترک آن باشد خداوند او را از این کارنهی کرده و آن عمل را که رسول انجام داده است را حلال دانسته و نظر زن تندگو را رد کرده است.

 

تحلیلی عقلانی درباره موضوع قسم پیامبر

همانطور که گفته شد دو روایت در این باره نقل قول شده عسل مخلوط  با مغافیر که بوی خاصی داشته و دیگر رابطه حلال بین پیامبر و ماریه همسرش. مسلما" موضوع عسل نمی تواند صحیح باشد چرا که اولاً خود پیامبر بر اساس آیات قرآنی که خودش از وحی گرفته است می‌دانسته که حلال خداوند را نمی‌تواند حرام کند و یکی از دستورات قرآن هم این است که چه کسی گفته آنچه را که حلال است بر خود حرام کنید ادامه آیات که خدا و رسول و ملائک و جبرئیل و مؤمنان را به کمک حضرت رسول می‌آورد و به هیچ وجه با این موضوع عسل هماهنگی ندارد که عرش و فرش بیایند از رسول برای خوردن عسل دفاع کنند! و لجبازی آن دو زن این در موضوع حتی درخور آیه نازل شدن هم نیست چه برسد که یک لشکر از ملکوت و ناسوت به کمک بیایند .

موضوع دوم که ماریه است دلیل اصلی ماجرا است به دلایل زیر:

  1. حسودی شدید عایشه و حفصه که ده‌ها روایت از خود علمای اهل سنّت بر حسودی آنها وجود دارد و بخش زیادی را در موضوعات قبلی نقل نموده ایم.
  2.  شخصیت این دو زن، که خداوند در همین سوره آنان را دارای قلبهای مهر خورده خطاب کرد و نیازمند توبه نصوح کردن دانسته است.
  3. پرده دری و خشونت و هتاکی عایشه وحفصه که بعد از بودن حضرت با همسرش ماریه علیه پیامبر(ص) انجام می‌دهند و او را به‌شدّت شماتت می‌کنند تا جایی که پیامبر قسم بخورد که کنار ماریه نخواهد رفت. این پرده دری و توهین به حضرت نشان از سرپیچی کامل از همسر خود که پیامبر خدا هم هست می باشد.
  4.  به نظر می‌رسد که این سرکشی و حسادت و توهین و افترا و فشار به پیامبر(ص) باعث شده که پیامبر به حفصه بگوید که بعد از من پدر عایشه و سپس پدر تو یعنی ابوبکر و عمر همین اعمال را بر علیه حضرت علی(ع) و توصیه‌های من انجام خواهند داد و این را به عنوان  سرّ به تو می‌گویم و آن را برای کسی فاش نکنید. که حفصه به عایشه و سپس  هر دو با عمر و ابوبکر این سرّ را مطرح می‌کنند.
  5. دلیل بر این تحلیل آن است که توطئۀ بزرگ از سوی مخالفان حضرت علی(ع) آغاز شده بود تا او را از جانشینی حضرت خلع کنند و خداوند با آیه بسیار  قدرتمند خود ملکوت و مؤمنان و ...  را در یاری رسانیدن به هدف رسول( ص) به صحنه می کشد. تنها یک چنین عمل زشت و بزرگ می تواند یک چنین تهدیدی را از سوی خدا به همراه داشته باشد و خداوند به همه بگوید ما از خط رسول و ائمه با همه هستی خود دفاع کرده و مخالفان سیاه دل را به جهنم خواهیم فرستاد.

 

روایات در این زمینه

علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خود و عیاشی نیز در تفسیرش روایت کرده اند که رازی را که پیامبر به آن زن حفصه گفت این بود که فرمود ابوبکر بعد از من به جور خلیفه خواهد شد و بعد از او پدر تو. پس حفصه در همان روز این خبر را به عایشه رسانید و عایشه پدر خود  ابوبکر را به آن راز مطلع گردانید. پس ابوبکر به نزد عمر آمد و گفت: عایشه از حفصه خبری نقل  می‌کند و من اعتمادی برقول او ندارم. تو از حفصه سوال نما که آن خبر راست است یا نه. پس عمر به نزد حفصه آمد و گفت: این خبر چه خبر است که عایشه از تو نقل می‌کند ؟ حفصه در ابتدای حال منکر شد و گفت: من به او سخنی نگفتم عمر گفت : اگر این سخن راست است از ما مخفی مدار تا آنکه ما بیشتر در کار خود تدبیری بکنیم چون حفصه این را شنید گفت: بلی رسول‌الله(ص) چنین گفت پس آن دو مرد و دو زن با یکدیگر اتفاق کردند که آن جناب را به زهر شهید کنند.[142]

این روایت را بسیاری از مفسّرین اهل سنّت تأیید کرده اند به غیر از  جمله آخر که اتّفاق کردند آن جناب را به زهر شهید کنند. به نظر زمخشری مفسر اهل سنّت در تفسیر کشّاف در این زمینه توجه فرمائید. وی می‌نویسد مراد از "بعضی از همسران"، حفصه است و از "حدیث" سخنی است که رسول خدا(ص) با او به راز گفت. حکایت ماریه و امامت شیخین است و حفصه آن را به عایشه فاش کرد. جبرئیل آن افشا شدن راز را به پیامبر(ص) اطلاع داد و از زبان جبرئیل همگان آگاه شدند. بعضی از مفسّرین گفته اند خداوند متعال آشکارا  پیامبر اکرم(ص) را از آن سخن گفتن آگاه ساخت و ... پیامبر(ص) به حفصه گفت :به تو نگفته بودم که این راز را نهفته بدار؟ حفصه گفت: سوگند به ذاتی که تو را به راستی فرستاد نتوانستم از شادی درباره این امر که خدا پدرش را به آن ویژه ساخته از خود خویشتن داری کنم.[143]

زمخشری عتاب آیه ۴ را متوجه حفصه و عایشه می داند[144] او حتی تأیید  می‌کند که در برابر اتحادی که آن دو با هم بر علیه حضرت رسول(ص) انجام می دهند خداوند و ملائک ... از رسولش دفاع خواهد کرد.[145]

 

بسیار خوب. سوال اینجاست:

  1. اگر حفصه و عایشه به قدرت رسیدن پدرانشان را به دیگران گفتند این راز محسوب نمی‌شود چرا که به زودی همه می فهمیدند که آن دو به حکومت می رسند.
  2.  اگر پیامبر(ص) برای خود جانشین تعیین کرده بود که حتما از طرف خدا بوده چرا آن را علنی نگفته است ؟ و آن را به عنوان سرّ و راز در درون خود حفظ کرده است آیا این تخطی حضرت رسول(ص) از فرمان خدا نیست؟
  3. اگر خداوند او را به عنوان جانشین معرفی نکرده  بنابراین همانطور که در احادیث شیعه است می بایستی به زور و جور این کار انجام بشود و این آگاهی ای بود  به رسول(ص) که از طرف خداوند به او داده شده بود.
  4. و این همان چیزی است که خداوند را به کمک پیامبر(ص) به همراه جبرئیل و ملائک و مؤمنان می آورد تا اسلام به دست کسانی که خدا از آنها راضی نیست به مردم ارائه نگردد و اسلام علی(ع) و محمّد(ص)را برقرار نماید و به دست همه مسلمانان در عرض زمین و طول زمان برساند.
  5.  همانطور که قبلاً گفته شد و همه علمای شیعه و سنّی و دیگر فرق اسلامی آن را تأیید کرده اند، در سوره اسراء در رویایی پیامبر دید که از منبرش بوزینگان بالا می‌روند[146] و همه گواهی دادند که ظالمان و حاکمان جانشین رسول(ص) خواهند گردید.

بنابراین تعبیر آن خواب همان حکومتی است که قرار است بعد از رسول(ص) برقرار گردد و اکنون در سال‌های آخر عمر پیامبر مصداق‌های آن مشخص شده‌اند و این سری بود که پیامبر نمی خواست آشکار شود اما خدا از آشکار کردن آن توسط حفصه و عایشه به رسول(ص) و به همه این خبر را داد .

  1.  پیامبر(ص) در غدیر خم که مورد تأیید تمام علمای اهل سنّت است امام علی(ع) را جانشین خود معرفی کرده است.[147] بنابراین جانشینی که باید به جای رسول حکومت می‌کرد و خلیفه خدا می شد علی(ع)بود که به ظلم و جور از آنچه را که خدا برایش تکلیف کرده بود کنار زده شد. بنابراین  غدیرخم نیز اثبات  می‌کند که پیامبر(ص) بشارتی برای عمر و ابوبکر نداشته است.
  2.  سیاق آیات نشان  می‌دهد که آن دو مورد تأیید خداوند نیستند و با مثالی که خداوند درباره حضرت مریم و حضرت آسیه می‌زند و آنها را به عنوان زنان صالح معرفی  می‌کند و در کنار آن زن لوط و زن نوح که همسران و پیامبرانشان را به کفّار فروختند را مثال می آورد. در قرآن درباره زن لوط آمده است که گزارش مهمانان حضرت لوط(ع) را به هم جنس بازان کافر  می‌دهد تا به آنها تعرض کنند و در روایات آمده است که زن نوح اخبار سرّی حضرت نوح(ع) را بین مشرکین پخش می کرد و از طرفی وعده عذاب جهنم و قلب سیاه و مهر شده که برای این دو زن هست ثابت  می‌کند که بشارتی خداوند برای آنها در نظر نگرفته است.

 

دیدن جبرئیل توسط عایشه که در کتاب‌های اهل سنّت وجود دارد:

  1. عایشه اعلام  می‌کند که من جبرئیل را از روزنه در وقتی که با پیامبر(ص) سخن می گفت می دیدم.[148]
  2.  عایشه گفت: من جبرئیل را نزد رسول(ص) دیدم در حالی که غبار روی دندانهای جبرئیل نشسته بود.[149] از این دست روایات زیاد است که در کتب مختلف آمده است.[150]
  3.  عایشه حتی گفته است که جبرئیل به او سلام می رسانده است.[151]

 

 روایاتی که در تخریب شخصیت پیامبر(ص) به کار رفته است

  1. در صحیح مسلم روایت است که عایشه گفت من در حال عادت ماهیانه  می نوشیدم و آن را به پیامبر می دادم واو دهانش را بر جای دهان من می نهاد.
  2.  من در حال عادت ماهیانه گوشت استخوان را گاز می زدم و آن را به پیامبر(ص)  می‌دادم و او دهانش را برجای دهانم می نهاد.[152]
  3. عایشه می گوید رسول خدا(ص) استخوان گوشتی را به من می داد تا من آن را گاز بزنم سپس آن را می‌گرفت و دهانش را برجای دهان من می نهاد و نیز ظرف آب را به من می‌داد تا بنوشم آن را می‌گرفت و دهانش را برجای دهانم می‌گذاشت.[153]
  4.  صحیح مسلم از قول عایشه نقل کرده پیامبر(ص) در کنار من که در حال عادت ماهیانه بودم نماز شب می‌خواند و بخشی از ملحفه‌ای که بر روی من بود بر دوش او قرار داشت.[154]
  5.  پیامبر(ص) مرا که در حالت عادت ماهیانه بودم نیم تنه فاخر پوشانید و از سرم کام گرفت.[155]
  6. رسول خدا(ص) برای نماز گزاردن بر می خواست و در حالی که یک طرف لحاف بر روی او بود و طرف دیگر بر روی عایشه به نماز می ایستاد.[156]
  7.  عایشه می‌گوید در شب دچار عادت ماهیانه شدم و جامه خون آلود را به رسول(ص) که در حال نماز بود نشان دادم و آن حضرت در حال نماز به او اشاره کرده که آن را بشوید او محل خون آلود را شسته و پیامبر(ص) جامه را گرفته و در آن نمازگزارده است.[157]
  8.  عایشه می گوید پیامبر(ص) در آغوش من که عادت ماهیانه بودم می‌نشست و قرآن می خواند.[158]
  9.  پیامبر(ص) قرآن می خواند و سرش در دامان من بود و من در حال حالت عادت ماهیانه.[159]
  10.  پیامبر(ص) از نماز به سوی خانه بر می گشت سرما او را آزار می داد فرمود: نزدیک من بیا گفتم من در حال عادت ماهیانه هستم. فرمود باشد ران‌هایت را برهنه کن من هم برهنه کردم و او گونه اش و سینه اش را بر آنها نهاد و من روی او خم گشتم تا گرم شد و خوابش برد.[160]
  11.  عایشه گفت هرگاه ختنه گاه از ختنه گاه بگذرد غسل واجب گردد من و رسول خدا(ص) انجامش دادیم و غسل کردیم.[161]
  12.  عایشه گفت ما یکبار با رسول(ص) مجامعت کردیم انزال نشد اما هر دو غسل کردیم.[162]
  13.  مردی از رسول خدا(ص) پرسید: اگر شخصی با زوجه خود مجامعت کند و سپس بشوید آیا غسل هم بر آن دو واجب است رسول خدا در حالی که عایشه نشسته بود فرمود من با عایشه همین کار را می کنم و پس ازآن غسل می نمائیم.[163]
  14. عایشه می گوید من در حالی که روزه بودم پیامبر مرا می بوسید و زبانم را  می مکید.[164]
  15.  رسول خدا(ص) در حالی که روزه بود با عایشه مباشرت می کرد و بین آلت خود و عایشه یک پارچه قرار می داد.[165] و ... .

حال خوانندگان قضاوت کنند که عایشه ای که اینگونه پرده‌درانه از خصوصی‌ترین رفتار پیامبر می نماید آیا نمی تواند مصداق قرآن در هتاکی و توهین به رسول(ص) باشد ؟[166]

عایشه در هنگام مرگ می گفت ای کاش آفریده نمی شدم ای کاش درختی می بودم که فقط خدا را تسبیح می گفتم و آنچه را بر عهده ام بود انجام می دادم. در جایی دیگر گفت به خدا سوگند دوست می داشتم که درختی بودم. به خدا سوگند دوست می دارم کلوخی می بودم، دوست می داشتم که خداوند هرگز مرا نمی آفرید، و در جایی دیگر تکرار کرده است ای کاش درختی  می بودم،، ای کاش پاره سنگی بودم ای کاش کلوخی بودم. عایشه به هنگام مرگ می گفت من پس از رحلت حضرت ختمی مرتبت چه کارهایی که نکردم. مرا همراه همسران رسول خدا(ص) دربقیع به خاک سپارید. و جایی دیگر می گوید ای کاش از یاد رفته و بر باد رفته بودم و باز گفت سوگند به خدا که جان من در دست اوست دوست دارم از یاد رفته، فراموش شده باشم و چیزی در خور نام بردن نمی بودم و... .[167] سوال اینجاست که عایشه هنگام مرگ چرا این سخنان را می گفته؟ چه کارهایی او را دچار عذاب وجدان کرده؟ حسادت‌هایش، دروغ‌هایش، کینه‌هایش نسبت به علی(ع)، توهین‌هایش نسبت به حضرت رسول(ص)، ستم‌هایش به فاطمه(س) و حضرت خدیجه(س)، از خانه خود خارج شدن بعد از شهادت رسول(ص) و ورود به جنگ جمل بر علیه علی(ع) که هزاران کشته بر جای گذاشت؟ از همدستی با‌ ترور کنندگان حضرت رسول(ص) با سم و از همکاری با دستگاه مخوف معاویه از تیر باران کردن جنازه حضرت امام حسن(ع) و... ؟در هر حال هر کدام یا همه این موارد باعث شده که هنگامی که قرار است به ملاقات خدا برود و نامه اعمال خود را ببیند آرزو کرد، از یاد رفته و فراموش شود گفت ای کاش خداوند هرگز مرا نمی آفرید.

بیان این روایات در مورد حضرت رسول(ص) که در همه کتب معتبر اهل سنّت نقل شده است از دو حال خارج نیست:

  1. یا عایشه واقعاً این سخنان را بیان کرده است که یقیناً تمام سخنان او دروغ و بهتان است.
  2. یا جاعلان حدیث در دستگاه بنی‌امیه و بنی عباس این احادیث را که در شأن هر انسان معمولی هم نمی باشد را ساخته و پرداخته کرده اند تا هم سیرۀ رسول(ص) را آلوده نشان دهند و هم عایشه را زیر سوال ببرند. هر دوی این حالتها ممکن است رخ داده باشد. عایشه ای که جنگ جمل را به پا کرد و خون‌ها ریخته شد امکان چنین سخنانی از وی بعید به نظر نمی آید و از طرفی دستگاه جاعل و تحریف‌گر بنی‌امیه هم می توانسته همه این روایات را جعل کند. آن‌ها حتی به دستور معاویه عایشه را کشتند[168] و آن زمانی بود که عایشه با ولیعهدی یزید توسط معاویه مخالف کرد.

در هر صورت ما در سوره تحریم در می یابیم که غم بزرگی از نافرمانی عایشه و حفصه بر دل پیامبر نشسته است و از سوی دیگر توطئه قریش برای برکناری علی(ع) نیز غم بزرگ دیگری بود که او داشت. خداوند برای برطرف کردن این غم‌ها ، وعده کمک به پیامبر و برقراری دین او را می‌دهد و علی(ع) را به عنوان صالح مؤمنان مدافع او معرفی می‌کند. اکثریت محدّثان شیعه و تعدادی از علمای اهل سنّت صالح مؤمنان را علی(ع) معرفی کرده اند.[169] اگر این آیات در کنار آیات سوره مجادله ،جمعه ، منافقون، حجرات و ... بگذاریم، اوضاع نابسامان مدینه که همه علیه حضرت رسول(ص) و علی(ع) بود آشکار می‌شود. در همین ایام است که چندین‌ترور برای کشتن حضرت رسول(ص) طراحی می‌شود که بعداً با توجه به آیات قرآن که درباره این ‌ترورها آمده است سخن می گوییم. از تمسخر و خنده تا کشتار همچنان ادامه دارد.

 

غزوه حنین

چون حضرت رسول اکرم(ص) مکّه را فتح کرد برخی از اشراف قبیله هوازن پیش دیگر اشراف آن قبیله رفتند. قوم ثقیف را هم گرد خود جمع کردند و سر به طغیان برداشتند و سپس کار خود را روبراه کردند. فرمانده آنان جوان سی ساله ای بود به نام مالک بن عوف که بسیار متکبر و بخشنده بود لذا توانست تمام قبایل را با هم متحد کند و سپاه بزرگی تشکیل دهد و برای جنگ با سپاه اسلام آماده شود. پیامبر در شوال با دوازده هزار تن از مسلمانان به جانب آنها رفت . دو هزارتن از مدینه و دو هزارتن از مکّه بودند. ابوبکر گفت امروز از کمیِ عدّه شکست نمی خوریم.[170] این گفته ابوبکر که یک غرور جاهلی بود در قرآن آمده[171] است و چنین می فرماید: " به درستی که خداوند شما را در سرزمین‌های زیادی یاری کرده است در روز حنین آن هنگام که شما نیروهایتان زیاد بود شما را به شگفت آورده بود ولی نیروی زیاد از شما رفع خطر نکرد و زمین با همه فراخی بر شما تنگ گردید و در حالی که پشت به دشمن کرده بودید فرار کردید"

  1. پیروزی‌ها همه به یاری خدا ایجاد می‌شود. امام باقر(ع) می فرمایند: تا آن زمان در هشتاد جا یاری خداوند به مسلمانان رسیده بود.[172]
  2. سپاه اسلام در سرزمین‌های مختلف اگر پیروز شد به دلیل یاری خداوند بود.
  3. زیادیِ لشگر، علّت پیروزی نیست.
  4. احساسِ داشتن لشگر زیاد باعث غرور می شد که یاد خدا و نصر خدا را از ذهن بیرون می برد.
  5. در جنگ حنین ثابت شد که اگر یاری خدا نباشد هر چند تعداد نفرات زیاد باشد میدان جنگِ وسیع به خاطر محاصرۀ دشمن تنگ و محدود می‌شود. لشگر پا به فرار می گذارد و جایی برای فرار پیدا نمی‌شود. سپس در آیه 26 خداوند               می فرماید:"سپس سکینه و آرامش را بر رسول(ص) و مؤمنان نازل کردیم و سپاهیان خود را فرو فرستادیم (و آنها ملائکه بودند) که دشمنان نمی دیدند و کسانی را که کفر ورزیدند عذاب کرده شده اند و سزای کافران همین بود".  از این آیه نیز موارد پیش رو را میتوان به مطلب قبل اضافه کرد.
  6. خداوند قلب حضرت رسول(ص)و مؤمنین همراه او را به سکینه و آرامش رسانید که در سایه این سکینه، ‌ترس، عجله و نا امیدی و ... از بین رفت و قدرت فکری و برنامه ریزی برای جنگ به وجود آمد.
  7. لشگر پنهان ملائک را به کمک و یاری آنها فرستاد.
  8. و یاری خداوند در جنگ حنین دو عامل داشت سکینه و حمله ملائک بود که هم زمان انجام گردید.

در این دو آیه آن فرد یا کسانی را که برتری سپاه دلیل پیروزی می دانستند و یاری خدا را فراموش کرده اند مورد نکوهش قرار گرفته اند و به جای آنکه این یاری و نصرت و سکینه ای که خداوند همیشه برای مؤمنان رسانده را شکر و قدردانی کنند از کثرت نیروی خودشان تعجب کردند. اکثر تاریخ نگاران معتقدند که ابوبکر با چشمان خود سپاه را چشم زخم زده است که به نظر نمی رسد که چنین باشد بلکه خودشیفتگی نسبت به داشتن سلاح و نیرو باعث آسیب آنها شده است.

 

سوره توبه

و اما سوره توبه: این سوره طبق روایت راویان سیر نزولیِ قرآن، جزء آخرین سوره‌هایی است که بر پیامبر نازل شده و به نظر می رسد که سوره مائده نیز از آخرین سوره‌های انزالی باشد . سوره توبه به ده معنی و اسم نازل شده است.[173] نام‌های دهگانه که بر روی این سوره گذاشته اند بیانگر هدف این سوره است: بیزاری جستن از فکر و مشی کافران، توبه و بازگشت از عمل خلاف، دوری از نفاق و افشای خصوصیات نفاق چه برای دیگران و چه برای خود و کاوش اسرار درون منافقان. این سوره، زشتی و رسوایی‌های منافقان را برملا می سازد . این سوره، هلاک کافران و مشرکان را اعلام می دارد و رها کننده مؤمنان از ورود به وادی نفاق است.

 به نظر می رسد که این سوره نوید بخش پایان دوران شرک  و کفر و آغاز حاکمیت دوران نفاق است. بر افتادن دولت شرک، برقراری دولت نفاق از نشانه‌های این سوره است. خداوند در این سوره از همه مؤمنان می‌خواهد که دست به توبه بزنند و از ورود به این نفاق خود داری کنند و با بررسی انواع نفاق‌ها که در درون و بیرون قابل کاوش و شناسایی است نسبت به  آنها برائت بجویند، به خدا توکّل کنند و خدا را در هر صحنه ای یاور و هدایت گر خود بدانند. لذا رابطه بیرون خود را باید با منافقان، اهل کتاب و دوستان منافق شده و ... تعریف کرد و از آنها دوری جست. در هر صورت سورۀ توبه شرایط آخرین سالهای عمر پیامبر(ص) که با منافقین درگیری شدید داشته است را برملا می‌کند.

اما در روز حنین مالک بن عوف رهبر شجاع هوازن هزاران نفر را به خود جذب نمود و سپاهی بیست هزار نفری را آماده کرد.  به یکباره به سپاه رسول(ص) شبیخون زد و تا این سپاه به خود بیاید شیرازۀ آن از هم پاشید و فرار گسترده سربازان اسلام آغاز شد. پیامبر(ص) در میان مهاجران پرچم را به علی(ع) سپرده بود. همان روز که از مکّه حرکت کردند افراد قبیله سلیم را به عنوان مقدمۀ سواران اعزام فرمودند. خالد بن ولید هم همواره فرمانده مقدمه سپاه بود.[174] مالک بن عوف به ناگاه بر این مقدمه حمله کرد و اولین سوارانی که از جنگ گریختند ایشان بودند[175] . سپس سپاهیانی که از مکّه آمده بودند دست به فرار زدند و بعد از آن عموم مسلمانان بدون اینکه به هیچ دستوری توجه کنند رو به گریز نهادند[176]. پیامبر(ص) با مرکب خود به پیش آمد و با فریاد بلند فرمود ای یاران خدا و ای یاران رسول(ص) خدا! من بنده و رسول خدایم[177]. مسلمانانی که در حال فرار بودند با شنیدن صدای پیامبر آهسته آهسته از فرار دست کشیدند و به گرد پیامبر جمع گردیدند به ویژه گروه انصار. سپس پیامبر مشتی ریگ بر دست گرفت و به سوی دشمن پرتاب کرد و فرمود: سوگند به خدای کعبه که باید منهزم شوید. همراه پیامبر فقط چند نفر باقی مانده بودند؛ کسانی مانند حضرت علی(ع) و عباس(ع) عموی پیامبر، فضل بن عباس و ...[178] البته بعضی‌ها تعداد مدافعان را صد نفر اعلام کردندکه به دفاع از رسول(ص) باقی مانده بودند. پیامبر دستهای خود را بالا برد و فرمود: خداوندا حمد و ستایش مخصوص توست و به تو شکایت می برم و تو یاری دهنده من هستی. جبرئیل که در کنار رسول(ص) بود گفت: این کلمات همان کلماتی است که موسی(ع) هنگامی که فرعون او را تعقیب می کرد و دریا در برابرش بود و برایش شکافته شد بر زبان آورد.[179]

 بعضی از زنان مسلمان همراه شوهرانشان به جنگ آمده بودند مانند ام سلیم همسر ابوطلحه و ام حارث. ام حارث به شوهر خود گفت چرا فرار میکند و پیامبر را رها می نمایید؟ ام حارث می گوید: "عمر بن خطاب در حال فرار از کنار من گذشت گفتم ای عمر این چه حال است که داری؟ گفت قضای الهی است.[180] " وقتی سپاه پیامبر دوباره برگشت، به هوازن حمله کردند و بچه‌های آنها را نیز می کشتند. خبر به پیامبر رسید سه بار فرمود اینها را چه می‌شود که کودکان را می کشند؟ کودکان نباید کشته شوند. اُسید بن خضیر گفت مگراینها فرزندان مشرکان نیستند؟ پیامبر فرمود مگر شماها هم فرزندانِ مشرکان نبودید؟ هرنوزادی بر فطرت خداشناسی و اسلام متولد می‌شود و زبان عرب را فرا می گیرد و این پدر و مادر اویند که او را یهودی یا مسیحی می کنند.[181] در هر صورت سپاه هوازن شکست خوردند و از میدان گریختند و غنایم بسیاری از آنها بدست آمد.

تاریخ نویسان از دیدن ملائک و سربازانی که از سوی خدا به کمک پیامبرآمده بودند از زبان مردم هوازن دهها مورد را ذکر کرده اند. سپس غنایم بسیاری را جمع کردند که سربازان مسلمان هرکس برای خود چیزی را برداشته بود. پیامبر(ص) دستور داد همه را یک جا جمع کنند. اسیران هوازن نزدیک شش هزار نفر شدند. شمار شتران غنیمت گرفته بیست و چهارهزار نفر بود. گوسفند و بز چهل هزار رأس و چهار هزار اوقیه (واحد طلا و نقره آن روز) نقره. پیامبر(ص) برای تألیف قلوب به ابوسفیان و بعضی از یاران او نسبت به دیگران بیشتر داد[182] گروهی از مسلمانان بر این کار پیامبر ایراد گرفته و دست به اعتراض زدند و پیامبر گروه انصار را جمع کرد و فرمود : ای گروه انصار آیا راضی و خشنود نیستید که مردم شتر و گوسفند باخود ببرند و شما رسول خدا (ص) را همراه خود کنید و بازگردید؟[183] که به یکباره انصار به خود آمدند و اعلام پشیمانی کردند و حضرت رسول(ص) آنها را دعا کرد. تاریخ نویسان از اعتراض‌های همان کسانی که از جنگ گریخته بودند در جا‌های مختلف سخن به میان آورده اند که نسبت به غنایم طمع بیشتری داشته اند و سهم بیشتری می خواسته اند و در برابر آن افراد عده ای افراطی عدالت رسول(ص) را زیر سوال می بردندکه چرا حق مردم را ضایع می کنی. بعضی از مسلمانان قصد کشتار اسیران را داشتند و حاضر به گرفتن خون بها یا برده کردن آنها نبودند و هر چه پیامبر اصرار می کرد که خون بها بگیرند قبول نمی‌کردند و حضرت رسول (ص) آنقدر ایستادگی کرد تا آنها تسلیم شدند.[184]

یکی از اصحاب چیزهایی از غنایم را داخل اسب خود گذاشته بود و پیامبر او را سرزنش فرمود.[185] پیامبر فرمود هر کس که به خدا و رسول(ص) ایمان دارد خیانت نکند و غنایم را برگرداند.[186] پیامبر در آن زمانی که به سوی دره حنین می رفت در راه به درخت سرسبزی رسید که در جاهلیت اعراب بزرگش می داشتند و بر گردش طواف می کردند آن را ذات النواط می نامیدند بعضی از اعراب نزد رسول(ص) آمدند و از او خواستند که برای آنها ذات النواطی قراردهد که بر گردش طواف کنند. پیامبر فرمود سخن قوم موسی(ع) را می گوئید که به او گفتند چنانکه آنان را خدایی بود برای ما نیز خدایانی قرار ده و شما در پی آئین‌های گذشتگان خود هستید و آنها را از این اندیشه‌ها نهی کرد.[187]

در میان لشگر پیامبر دو ابوسفیان وجود داشت ابوسفیان بن حارث و ابوسفیان بن حرب. وقتی که فرار سپاه اسلام شروع شد ابوسفیان بن حارث در کنار یاران حضرت رسول(ص) ماند. حضرت علی(ع)، عباس(ع)، عتبه و معّتب پسران ابولهب  عبداله بن زبیر همه با هم بودند که این افراد تعدادشان به صد نفر رسید. اما ابوسفیان بن حرب فرار کرد و با صدای بلند می گفت بخدا سوگند مسلمانان تا دریا عقب نشینی می کنند و کارشان به دریا نرسیده تمام می‌شود و از بین می روند.[188] مالک بن عوف فرمانده سپاه هوازن از جنگ گریخت و به قلعه طائف پناه برد.[189] در این جنگ، شیما خواهر رضاعی پیامبر وتعدادی از اقوام او به اسارت در آمدند و پیامبر بعد از آنکه او را شناخت تصمیم گرفت او و اقوام اسیر شده اش را آزاد کند. از سهم خود بخشید و به مسلمانان گفت: تا سهم خود را برای آزادی آنها ببخشند. عده ای مخالفت کردند و حاضر به این بخشش نشدند. و حرف پیامبر(ص) را زیر پا گذاشتند و بالاخره تعدادی حاضر به بخشش شدند ولی در آخر فقط دو نفر ماندند که رضایت ندادند و در قرعه کشی برای تقسیم اموال به آن دو از میان اسیران دو پیرزن رسید.[190]

هنگامی که مسلمانان از مهاجرین و انصار در حال گریختن بودن پیامبر بر بلندی آمد و فریاد زد ای مهاجرین و انصار! منم محمّد فرستاده خدا و خود را به آنها معرفی می کرد.[191] شخصی از یاران رسول(ص) به داخل سپاه هوازن نفوذ کرد به نام عبداله بن ابی حَدَر و اطلاعاتی را از آنها نزد حضرت رسول(ص)آورد. پیامبر عمربن خطاب را فرا خواند و آن اطلاعات را به او داد. عمرگفت ابن  بی حَدَر دروغ می گوید. ابی حَدَر گفت اگر مرا دروغگو بدانی مهم نیست، چه بسا حرفهای حقی بود که تو آن را دروغ می دانستی. عمر ناراحت شد و گفت ای رسول خدا(ص) می شنوید که او چه می گوید؟

پیامبر(ص) فرمود او راست می گوید مگر تو گمراه نبودی که خدایت راهنمایی و هدایت فرموده؟[192] انس بن مالک می گوید : پیامبر هنگامی که مسلمانان فرار می گردند ایستاد و ضمن توجه به راست و چپ خود به مسلمانان فراری می فرمود: ای یاران خدا و ای یاران رسول خدا من بنده خدایم و پایدار و شکیبا ایستاده ام. سپس آن حضرت با اسلحه خود پیشاپیش همه حمله کرد. سوگند به کسی که او را به حق مبعوث فرموده است که ما نه شمشیری زدیم و نه نیزه ای و با وجود آن خداوند متعال دشمن را هزیمت داد و پیامبر (ص) میان لشگر برگشت.[193]

 رسول خدا بر روی شتری ایستاد و به جنگ می نگریست سپس مشتی ریگ بر دست گرفت و به سوی دشمن پرتاب کرد و فرمود : سوگند به خدای کعبه باید منهدم شوید و پس از آن کار دشمن رو به پستی نهاد تا خداوند همه را هزیمت داد.[194] کلاً تمام کسانی که از جنگ نگریختند از لشگر دوازده هزار نفری رسول فقط 100 نفر بودند که تعدادی از آنها از خانواده رسول(ص) بودندکه دفاع از او را به  عهده گرفته بودند.[195] تعداد مختلفی، حضرت جبرئیل را به صورت شخصی به نام "دحیه کلبی" تجسم یافته بود دیدند که در حال سخن گفتن با حضرت رسول بوده است و خود حضرت این امر را تأیید کرده است.[196]

تعدادی از زنان مسلمان در حمایت از پیامبر به جنگ مشرکان آمده بودند و فرار نکردند و با آنها جنگیدند و مردانشان را که فرار می کردند نکوهش می نمودند.[197]

 یکی از زنان به نام ام سلیم به پیامبر گفت: ای رسول خدا آیا دیدی که این گروه گریختند و شما را خوار ساختند و می خواستند تسلیم دشمن کنند؟ اکنون که خداوند ‌تو را از ایشان بی نیاز ساخته است آنها را عفو مکن و مانند کافران بکش. و پیامبر فرمود: ام سلیم، خداوند مرا کفایت می‌کند.[198]

یکی از قریشیان قصد ‌ترور پیامبر را کرد که با تیره و تار شدن هوا به یکباره نتوانست اقدام به این عمل نماید.[199] 

و در نقل دیگر آمده که‌ ترور کننده گفته است از طرف چپ و راست به پیامبر حمله کردم که موفق نشدم.[200]

 

تحلیل اخبار فوق درباره جنگ حنین

اینک به تحلیل اخبار فوق در غزوه حنین می نشینیم: همانطور که از محتوای اخبار پیدا است می توانیم آنها را به چند بخش تقسیم کنیم:

  1. اخباری که درباره فرار سپاهیان اسلام آمده است.
  2. اخباری که درباره حمایت خداوند و آمدن امداد الهی از قرآن و روایات آمده است.
  3. اخباری که از سرپیچی از دستور پیامبر و توطئه ‌ترور ایشان در هنگام جنگ رسیده است.

در یک نگاه کلّی می توان چنین بیان کردکه لشگر دوازده هزارنفری حضرت رسول(ص) با یک حمله غافلگیرانه دشمن پا به فرار گذاشت و فقط 100 نفر باقی ماندند. اگر این جنگ با غزوه بدر مقایسه شود ، ابعاد سپاه اسلام مشخص می‌گردد. که در آن همّت وحمیّت به شدّت فروکش کرده است.

انگیزه‌های معنوی گذشته به شدّت کاهش یافته است و غنیمت خواهی بدون زحمت کشیدن در جنگ در رأس ادعای مسلمانان است.‌ ترس و میل به دنیا در سپاه دیده می‌شود و قومیت گرایی رو به رشد و گسترش است. از ویژگی‌های این جنگ، مخالفت با دستورات خدا و رسول(ص) می باشد که هم در مهاجرین و هم در انصار دیده می‌شود. فرار از میدان جنگ حتی برای افرادی مثل عمر رخ می‌دهد و علیرغم دستور حضرت رسول(ص) به پایداری و حمله، باز هم فرار صورت می گیرد. یعقوبی می نویسد که یکی از قریشیان که در سپاه پیامبر بود گفت امروز جادوگری رسول باطل شد و دوباره این تهمت جادوگری به وی وارد گردید.[201] دستورات رسول(ص)در پخش کردن غنایم لغو وکنارگذاشته می‌شود و حتی رو در روی پیامبر می ایستند و به تقسیم غنایم اعتراض می نمایند. بعضی از مسلمانان نقشۀ ‌ترور پیامبر را به اجرا می گذارند که موفق نمی شوند.[202]

پیروزی بزرگ این جنگ به دست مسلمانان حاصل نمی‌شود بلکه حضرت رسول (ص) با دعاهایی که می خواند و جبرئیل با سپاهیانش و خداوند به طور خاصی با  انزال سکینه در قلب مؤمنان باعث این پیروزی می گردند که تمام دشمنان حضور فرشتگان در نبرد را تأیید کرده اند. اما همین مسلمانان ادعای غنیمت بیشتر و حق خواهی از آن را می نمایند. تنها مدافعان مخلصِ پیامبر(ص)، حضرت علی (ع) و چند نفر دیگر هستند . لشگر خالد بن ولید و قبیلۀ او دوباره خیانت می کنند و خالد دوباره اسیران جنگی و حتی زنان را علیرغم دستور پیامبر به قتل می رسانند. چند قبیله دیگر نیز اسیرکشی و زن کشی را انجام داده اند که همه اینها خلاف دستور خدا و دستور پیامبر اکرم(ص) است و کاملاً سرپیچی آنان را نشان می دهند. آرزوی بسیاری از سربازان، شکست لشگر اسلام است. تکیه‌گاه آنها در قبل از شروع جنگ به زیادی لشگر و امکاناتی است که دارند و توکّل و توجه آنها  به خدا و یاری او که هشتاد بار آن را در صحنه‌های قبلی تجربه کردند وجود ندارد. حتی افرادی مانند ابوبکر توکّل را فراموش می کنند . عمر از میدان جنگ می گریزد و خالد بن ولید با قومش از جلوداری سپاه عقب می نشیند و سپس به قتل اسیران و زنان می پردازند. قریش مکّه بدون زحمت غنایم بیشتری می‌خواهد، انصار برای مالی که پیامبر برای بعضی از قریشیان مکّه از مال خود داده بود با وی قهر می کنند و دستوراتش را توجه نمی کنند(تالیف قلوب)، افراطی‌ها انجام عدالت را به رسول(ص) تذکّر می دهند و نطفه خوارج را در همین جنگ منعقد می کنند. پیامبر به طور آشکار گفت این مرد یارانی دارد که نماز و روزۀ شماها در برابر عبادت آنها کم و ناچیز است، قرآن می خوانندکه از حنجره آنان بالاتر نمی رود و آنها از اسلام بیرون می آیند همانطور که تیر از کمان پرتاب می‌گردد.[203] این شرح حال رسول(ص) و یاران کم و با وفای او در سال نهم هجرت است.

 

سرانجام جنگ

فراریان مشرکین به قلعه طائف رفتند و پیامبر به محاصره قلعه آنها پرداخت. با آزاد شدن بسیاری از اسیران، چندین قبیله از حمایت از قبیله هوازن دست کشیدند. پیامبر به مالک عوف پیام داد که دست از جنگ بردارد و مسلمان شود تا هم اسیران آنها آزاد شوند و هم به آنها نیز از بیت المال حقوق پرداخت گردد. سرانجام مالک به اسلام گروید و نزد رسول آمد و تسلیم شد. ابن هشام می نویسد که مالک شعری سرود بر این مضمون که من هرگز در میان تمام مردم جهان مانند محمّد نه دیده ام و نه شنیده ام[204] و سپس انبوهی از مشرکان هوازن مسلمان می شوند. قبیله طائف از میدان جنگ بیرون می‌شود و پیامبر از منطقه حنین خارج می گردد.

بعد از آن، پیامبر به قصد حج عمره به مکّه رفتند و بعد از حج به مدینه بازگشتند . البته گروههای کوچکی از مردم طائف بر شرک خود باقی ماندند که به تدریج آنها نیز به اسلام گرایش یافتند از جمله عروه بن مسعود ثقفی یکی از بزرگان طائف بود. او بعدها نزد رسول(ص) آمد و مسلمان شد و تمام قوم او نیز به اسلام روی آوردند.[205]

 

ارائه الگو برای مومنان تا آخر زمان

حال در سال نهم هجری یعنی یک سال و اندی قبل از شهادت حضرت رسول(ص) و درمیان بحبوحه و طغیان منافقین و پایان یافتن تظاهر به شرک و بت پرستی و سرنگونی انواع بت‌ها و اقنوم‌های کفر آمیز، هیجاناتی در میان امّت اسلام به وجود آمد. حال که کفر و شرک ریشه کن شده جانشین حضرت رسول(ص) کیست؟ و چه معیار‌هایی دارد؟ و  چه کسانی از این معیارها برخوردار هستند؟

گروه‌های متنوع منافقین هر کدام معیار و الگویی را برای جانشینی مطرح می کردند. بسیاری از سران منافقین از عملکرد و سخنان حضرت رسول(ص) در ۲۲ سال گذشته‌اش کاملاً دریافته بودند که جانشین و صاحب الگو چه کسی است. همه آنها می‌دانستند که این شخصیت بلند مرتبه کسی جز حضرت علی(ع) نیست لذا دشمنان پیامبر(ص) در تلاش بودند که جلوی این انتخاب خدایی را بگیرند و به انواع حیله‌ها و روش‌ها بر علیه حضرت علی( ع) می پرداختند. اما به نظر می رسد که آنچه را که خدا و رسول(ص) به آن توجه می کردند چیزی بسیار فراتر از انتخاب حضرت علی(ع) به عنوان جانشین و خلیفه رسول(ص) باشد. چیزی که هیچ منافقی تصوّر آن را هم نمی‌کرد. به یکباره همه امّت اسلام با نزول چند آیه از سوی خداوند مواجه شدند که شرایط را کاملاً عوض کرد. ارزش‌ها و ملاک‌های عظیمی از سوی خدا مطرح شد و صاحبان این ارزش‌ها به طور عملی از سوی خداوند معرفی شدند و این معیار‌ها و ارزش‌ها نه تنها برای جانشینی حضرت رسول(ص) و در زمان بعد از پیامبر معین شد بلکه برای کلّ تاریخ بشر تا لحظه وقوع قیامت هم ارزشها و هم مصداقی برای آنان معرفی گردیدند. این انفجار عظیم نور در  عمق زمان و تاریخ حال و آینده بشر بود. مومنان امنیت جاوید پیدا کردند، رهبران پاک و بی نظیر برای کلّ بشریت به آنان هدیه شد و راه آسمانی شدن انسانها و بندگی شان تا روز قیامت فراهم گردید. این واقعه بزرگ بشری که در سال نهم هجرت اتفاق افتاد به غیر از حادثه بزرگ غدیر خم در مکّه در سال دهم هجری است. فهم درک غدیر جایگاه ویژه خودش را دارد که به زودی مختصری از آن را بیان خواهیم کرد اما آنچه که در سال نهم هجری اتفاق افتاد، سه واقعه قرآنی تقریباً همزمان با هم است.

 

آیه تطهیر

 اول نزول آیۀ تطهیر است که در بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب واقع گردیده است:  "انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیراً" همانا خداوند اراده کرده است که رجس و پلیدی را از شما اهل بیت(پیامبر) دور کند و شما را پاک گرداند چه پاک کردنی" تمامی شیعیان و بسیاری از محققین اهل سنّت و حتّی محققین غربی این آیه را در شأن خانواده پیامبر -که عبارت بودند از حضرت علی(ص) و حضرت زهرا(س) حضرت امام حسن(ع) و حضرت امام حسین (ع) و خود حضرت محمّد – می دانند.

 بعضی از نکات خاص این آیه به شرح ذیل است:

  1. اراده خدا این است که خانواده پیامبر پاک و تطهیر شده باشند.
  2.  رجس و پلیدی نمی تواند در وجود خانواده پیامبر(ص) به وجود بیاید. بنابراین معصومیت این افراد از گناه، خواست خداست.
  3.  این افراد بنا بر روایات شیعه و سنّی همان‌هایی هستند که ذکر شده یعنی محمّد(ص) علی(ع) فاطمه(س) حسن(ع)و حسین(ع).
  4.  در قسمت قبلی آیه موضوع آیه زنان ‌پیامبر هستند که ضمایر به صورت جمع مونث است ولی در این قسمت آیه که خطاب به اهل خانه است ضمایر به صورت جمع مذکر هستند و دیگر بحث زنان پیامبر مطرح نیست بلکه این افراد همان خاندان رسول که ذکر شده می باشد و هیچ کس دیگر مشمول این آیه قرار       نمی گیرد.[206] بسیاری از علمای اهل سنّت نیز بر این موضوع تأکید کرده‌اند.[207]

    

حدیث کساء

همزمان با نزول آیه تطهیر، پیامبر با انجام رفتاری خاص و قابل توجه اعلام کرد که جبرئیل برای مصداق‌های آیه تطهیر حدیثی به عنوان حدیث کساء را بیان کرده است. این رفتار بدین گونه بود که پیامبر در خانه همسرش ام سلمه بود که بعد از نزول آیه تطهیر پیامبر(ص) عبایی که از بافته‌های مردم منطقه خیبر بود را بر سر حضرت علی(ع)و فاطمه(ص)و حسن (ع) و حسین(ع) کشید و دستانش را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود خداوندا اینان اهل بیت من هستند. ام سلمه جلو آمد و فرمود یا رسول الله آیا من هم جزء این افراد هستم پیامبر فرمود خدا فرموده که تو در راه خیر و نیکی هستی تو از همسران پیامبر خدایی. در متن حدیث کساء آمده که حضرت جبرئیل نیز در کنار اصحاب آل عبا قرار گرفته است. متن کامل حدیث کساء در مفاتیح الجنان درج شده است و تک تک افرادی که زیر عبای حضرت آمدند نامشان ذکر گردیده است. پیامبر(ص) در این کار که به دستور خداوند انجام داد آیه تطهیر را نیز قرائت فرمود.

موارد ذیل را می توان از حدیث کساء استخراج کرد:

  1. اهل بیت پیامبر(ص) شامل فقط همان افراد ذکر شده در آیه تطهیر می باشند که عبارتند از محمّد(ص) علی(ع) فاطمه(س) حسن(س) و حسین(ع). بنابراین پیامبر (ص) مصداقهای آیۀ تطهیر را بیان کرد.
  2. هیچ کسِ دیگر، حتی ام سلمه همسرِ خوب پیامبر(ص) جزء این افراد نیست.
  3. حضرت جبرئیل تأیید کننده و همراه این افراد هستند.
  4. این افراد همگی معصوم می باشند و دروغ و خطا و رجس از آنها سر نمیزند.

در تلفیق این دو یعنی آیه تطهیر و حدیث کساء ما صاحب اندیشه‌ای می‌شویم که در آن از کسانی صحبت می‌شود که پاک و معصوم هستند و دروغ وپلیدی ندارند، نامشان هم طرح و رسماً معرفی می‌شود، مورد تأیید خدا و ملائکه و حضرت جبرئیل هستند و هیچ کس دیگری غیر از این افراد از این امتیاز برخوردار نیستند و این انتخاب اراده خدا بوده است. ما می‌دانیم که همۀ این نه نفر بدون استثنا از نسل استمرار یافته حضرت امام حسین(ع) می باشند که از امام سجّاد تا امام زمان عجل الله را شامل می‌شود و رجس و دروغ -به فرموده خداوند- در آنها وجود ندارد و سخن آنها مورد تأیید است.

 

حدیث لوح

 مهمترین حدیثی که نام ائمه در آن درج شده و توسط حضرت جبرئیل به حضرت رسول(ص) ارائه شده است "حدیث لوح" است که حضرت زهرا سلام(س) این حدیث را نقل کرده است. در این حدیث اسامی دوازده امام معصوم رسماً اعلام شده است. این حدیث در نقل به تواتر رسیده و در کتب متعدد شیعه نقل شده است. متن حدیث را جابربن عبداله انصاری صحابه حضرت رسول (ص) و حضرت علی(ع) نقل کرده اند و در کتب کافی ،کمال الدین، عیون اخبار رضا، الغیبة نعمانی، الغیبة شیخ طوسی، الاحتجاج، ارشاد القلوب، تقریب المعارف و المثالب کشف الغمه، الارشاد و ... که همه از منابع اصلی و معتبر شیعه هستند نقل شده واهل سنّت نیز به طور جزئی به تأیید این حدیث پرداخته‌اند.[208]

 

آیه مباهله

 مطلب سوم آیه مباهله است .آیه مباهله آیه ۶۱ سوره آل عمران است که به مباهله بین پیامبر و مسیحیان نجران اشاره دارد و مفسّران شیعه و برخی از اهل سنّت این آیه را یکی از فضایل اصحاب کساء به ویژه امام علی(ع) دانستند. در تمام تفاسیر، امام علی(ع) را به ‌منزله نفس و جان پیامبر معرفی کرده اند. امام رضا(ع) این آیه را بزرگترین فضیلت حضرت علی(ع) در قرآن معرفی  می‌کند. معنی آیه چنین است: "هرگاه بعد از علم و دانش(که درباره مسیح) به تو رسیده با کسانی با تو به مقابله و ستیز برخیزند به آنها بگو بیایند ما فرزندان خود را دعوت کنیم شما هم فرزندان خود را ما زنان خویش را دعوت میکنیم شما هم زنان خود را  ما از نفوس خود را دعوت می‌کنیم و شما نفوس خود را دعوت نماید آنگاه مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم. "

علامه طباطبایی مباهله را به معنای ملاعنه یعنی لعنت کردن یکدیگر معنی کرده است[209] و در ادامه می فرماید منظور از نساء حضرت فاطمه(س)، منظور از نفس حضرت علی(ع) و منظور از فرزندان، امام حسن(ع)و امام حسین(ع) می باشد.[210] حضرت رسول(ص) با این افراد به مقابله بزرگان مسیحی نجران رفت و آماده مباهله با آنان گردید تا درباره نظر آنها -که می گفتند که حضرت عیسی(ع) که یکی از سه اقنومی است که خدا گونه است- بایستد و با نفرین و مباهله با آنها بفهماند که مسیح (ع)تنها بنده خدا بوده و هیچگاه ادعای خدایی یا پسر خدایی نداشته است. وقتی که مسیحیان دیدند که حضرت با تمام اعضای اصلی خانواده اش آمده است از این کار پشیمان شدند و بدون انجام مباهله رفتند. پیامبر فرمود اگر این  این کار را انجام می دادند تمام بیابان‌ها برایشان آتش می شد.

 موارد ذیل از آیه مباهله قابل برداشت است:

  1. پیامبر(ص) علی(ع) را نفس خود خواند و حضرت فاطمه (س)و امام حسن(ع) و امام حسین(ع)را خانواده اصلی خود معرفی کرد.
  2. پیامبر(ص) با این افراد به جنگ شرک و ادعای مسیحیت مبتنی بر خدا بودن حضرت مسیح(ع) رفت.
  3. حضرت رسول(ص) به وسیله این آیه کسانی را که می تواند جانشین او باشند را معرفی می نماید لذا می بینیم که بعد از این آیه است که وقتی ابوبکر سوره برائت را برای حاجیان می برد به دستور خداوند متوقف می‌شود تا فردی که از نفس پیامبر(ص) است سوره برائت را در حج قرائت کند و پیامبر(ص) با استناد به همین آیه موفق به اثبات علی(ع) برای جانشینی گردید.
  4. در این آیات خاندان پیامبر(ص) مستجاب الدعوه اعلام می‌شوند و ادعای آنها مورد اجابت خدا قرار میگیرد.

خاص بودن، پاک بودن و معصوم بودن، دعاگو بودن، یار پیامبر بودن، قابلیت جانشینی در نسل خود و نسل‌های بعدی از قابلیتهای منحصربفرد خاندان رسول است که از‌ترکیب حدیث کساء و آیه مباهله و آیه تطهیر قابل باور می‌گردد و با نزول آیات در معرفی رسمی حضرت علی(ع)در غدیر خم به عنوان جانشینی بلامنازع حضرت رسول(ص) در سال بعد، عملاً خط قرآن و خداوند درباره امامت تعیین و اعلام می‌شود.

 

غزوه تبوک

پیامبر(ص) بعد از انجام حج عمره عتاب بن اسید را که جوان ۱۸ تا ۲۰ ساله بود والی مکّه کرد و معاذ بن جبل صحابی خود را نزد او گذاشت تا مردم مکّه را قرآن و دین بیاموزد.[211] انتصاب یک جوان ۲۰ ساله به امیری مکّه برای اشراف و بزرگان قریش مکّه بسیار گران تمام شد. همینطور برای اهل مدینه بسیار گران آمد. به هر حال پیامبر(ص) به مدینه برگشت و بعد از چندی اعلام کرد که به نبرد با رومیان خواهد رفت پیامبر(ص) برای جنگ رفتن معمولاً اعلام نمی کرد و لشگر را همراه می برد در بین راه یا در محل نبرد به همه آگاهی جنگ را می‌داد ولی این بار در مدینه رسماً و آشکار نبرد با رومیان را اعلام کرد. به نظر می‌رسد که این اعلام جنگ آزمایشی بود برای مؤمنان و‌ترفندی بود برای شناسایی منافقان در مدینه که چهره نفس امّاره آدمیان را یکی پس از دیگری هویدا کرد و شرّی که از شیطان و جن  به انسان می‌رسد را به همه معرفی کرد. همچنین مؤمنان پاک و صادق را نیز مشخص نمود، از طرفی جوّ بسیار خطرناک در مدینه را برای همه آشکار ساخت.

 با اعلام جهاد بر علیه رومیان، مخالفان پیامبر(ص) چند دسته بودند خود را آشکار کردند که به شرح ذیل می باشد:

  1. گروهی از منافقان نزد حضرت رسول(ص) آمدند و اعلام کردند آمدن ما به جنگ رومیان باعث فتنه در درون ما می‌شود چون زنان آنها زیبارو و رنگین چشم هستند و ممکن است ایمان ما را به خطر بیاندازند. ما را از آمدن و جهاد کردن معذور بدار که اسلام را از دست می‌دهیم. ابن اسحاق رهبر این گروه را شخصی به نام جدّ ابن قیس معرفی می‌نماید.[212] پیامبر(ص) روی از وی بگردانید و گفت هر کجا که میخواهی برو. به نظر می رسد که این گونه واکنش‌ها که از این زمان به بعد هر روز گسترده‌تر می گردید ریشه در میل به دنیای مردم داشت. غنیمت‌های بسیار مردم را ثروتمند کرده بود و داشتن کنیز و زنان زیاد لذت دنیا را برایشان فراهم آورده و باغ وچشمه و خانه و ملک آنها تفریح  و لذت شان را کامل می کرد لذا در آمدن به جنگ و دفاع از اسلام دنبال بهانه بودند تا کنار بکشند و حضور نیابند. آن طور که از آیات قرآن می توان برداشت کرد یک نهضتِ در خانه ماندن و لذّت بردن در زیر پوست مردم شهر مدینه تزریق شده بود و منافقان این انگیزه را در مردم دامن می زدند. درباره گروه اول که به خاطر زنان زیباروی جهاد را رها کردند قرآن چنین می فرماید: کسانی که به خدا و روز بازپسین ایمان دارند در جهاد با مال و جانشان از تو عذر نمی خواهند و خداوند با تقواپیشگان است و تنها کسانی از تو اجازه می خواهند که به جهاد نروند که به خدا و روز قیامت ایمان ندارند و دل‌هایشان به شک افتاده و در شک خود سرگردان هستند و اگر به راستی اراده بیرون رفتن داشتند قطعاً برای آن ساز و برگی تدارک می‌دیدند ولی خداوند راه افتادن آنان را خوش نداشت پس ایشان را منصرف گردانید و به آنها گفته شد بازنشستگان بمانید(به دسته و حزب در خانه نشستگان بپیوندید) و اگر آنها با شما بیرون می آمدند جز فساد برای شما انجام ‌نمی‌دادند و به سرعت در درون شما به فتنه جویی می‌پرداختند آنها در میان شما جاسوسانی دارند که به نفع آنان اقدام می‌کنند و خدا به حال ستمگران آگاه است. در حقیقت پیش از این نیز درصدد فتنه جویی بر آمدند و کارها را بر تو وارونه ساختند تا حق آمد و امر خدا آشکار شد در حالی که آنان ناخشنود بودند. و از آنان کسی است که می گوید مرا اجازه بده که در خانه بمانم و مرا در فتنه مینداز ( ای پیامبر ) به هوش باش که خود آنها " اصل فتنه هستند" و در فتنه افتاده اند و بی‌تردید جهنم بر کافران احاطه دارد. اگر نیکی وخیری به تو برسد حال آنها بد می‌شود و اگر پیش آمدی ناگوار بر تو وارد شود می گویند ما تصمیم درست خود را از قبل گرفته بودیم و شادمان از تو روی بر می تابند."[213] این تحلیل زیبا و عجیب قرآن از این گروه است که بهانه آنها به شهوت افتادن در دیدار زنان رومی است درحالی که دروغ می‌گویند و خداوند دلیل اصلی را افشا می‌کند که عبارت است از شک و سرگردانی در آن، باور نداشتن روز قیامت،‌ترس از جهاد و جنگ، میل به بهره مندی و لذت دنیا و...  و نکته عجیب‌تر قرآن آن است که اعلام می دارد این گروه به صورت پنهان و سازمانی در بین مردم زندگی می‌کنند و آنها را از گرایش به اسلام و ایمان دور نگه می دارد به طوری که جاسوسانی از خودشان در سپاه حضرت رسول(ص)دارند که اخبار برای آنها می آورند تا فتنه خود را در میان مسلمانان بیشتر کنند و کلاً رفتن این گروه به جهاد در کنار لشگر رسول(ص) را خداوند صلاح ندانسته و می فرماید اگر با آنها بیایند در سپاه شما فتنه و توطئه می کنند و می فرماید ما در دل آنها کاری کردیم که به هیچ وجه با شما همراه نشوند و شما نسبت به فتنه آنها در امان باشید.
  2.  پیامبر(ص) برای رفتن به این جنگ از مردم زکات و کمک مالی خواست. اما آنهایی که در دلشان مرض داشتند و عشق به دین خداوند در آنها نبود از این کار سر باز زدند و به نهضت نشستگان پیوستند. چون خداوند از فضل خویش به آنان بخشید به پرداختن مال خود بخل ورزیدند و روی برگردانده و اعراض کردند[214] و سپس می‌فرماید آنها حتی کسانی را هم که می خواهند کمک کنند را مسخره کرده و آنها را از این کار باز می‌دارند. آیه می‌فرماید کسانی که بر مؤمنانی که از روی میل صدقات می‌دهند عیب می گیرند و همچنین از کسانی که در انفاق جز به اندازه توانشان نمی توانند پرداخت کنند به مسخره یاد می‌کنند و آنها را استهزا می نمایند بدانند که خداوند  آنها را مسخره می‌کند و برای ایشان عذابی پردردسر است[215] و چون سوره ای نازل شود که به خدا ایمان آورید و همراه پیامبرش جهاد کنید ثروتمندانشان از تو عذر و اجازه خواهند و می گویند بگذار ما با خانه نشینان باشیم[216] که قرآن این گروه را از میان ثروتمندان معرفی  می‌کند. همانطور که مشاهده می‌شود گروه دوم هم  خود بخل می ورزند و هم دیگران را از کمک مالی به سپاه پیامبر(ص) باز می‌دارند و کسانی را که کمک می‌کنند را نیز مسخره می‌کنند که یکی از منافقین به نام جلّاس همه مردم را از آمدن به جنگ تبوک منع می کند.[217]
  3. گروه سوم منافقین کسانی هستند که گرما و هوای بد را دلیل نرفتن خود به جهاد معرفی می‌کنند آیه می فرماید بر جای ماندگان( نهضت خانه نشینان ) پس از رسول خدا(ص) شادمان شدند. از این که با مال و جان خود در راه خدا جهاد کنند کراهت داشتند و گفتند در این گرما بیرون نروید. بگو اگر می دانستید که آتش جهنم سوزان‌تر است.[218]

خداوند ویژگی‌هایی را از این منافقین برملا کرده است:

الف ـ هم زن هستند و هم مرد یعنی زن و مرد به نفاق روی آورده‌اند.[219]

ب ـ دارای ثروت و فرزند و اموال هستند[220] و اکثر آنها ثروتمندند.[221]

ج ـ تعدادشان بسیار زیاد است و قبایل اطراف مدینه را نیز به خود جذب کردند.[222]  مستقیماً با قرآن و دستورات پیامبر(ص) مخالفت می کردند و خواهان خانه نشینی می شدند[223] و قرآن رسما اعلام می‌کند که تعدادی از بادیه نشینان مدینه منافق هستند[224] و اعلام میدارد که آنها شما را در محاصره دارند. (ما کان لاهل المدینه و من حولهم من الاعراب)[225]

سپس خداوند از حضرت رسول(ص) می‌خواهد که برای آنها استغفار نکند و برای مرد ه‌هایشان هم نمازنخواند.[226]

  1.  البته دسته‌های دیگری از منافقین هستند که در همین ایام در کنار مسجد پیامبر(ص) برای خودشان مسجدی درست کردند که به نام مسجد ضرار معروف شد و عجیب است که این مسجد را در ایّامی بنا کردند که پیامبر(ص) برای رفتن به غزوه تبوک و مبارزه سپاه روم آماده می‌شد. سازندگان مسجد ۱۵ نفر بودند[227] و امامت آن را شخصی از منافقین به نام مجمع بن جاریه بر عهده داشت.[228] محرّک اصلی برای ساختن مسجد ضرار شخصی به نام ابوعامر از اشراف قبیله اوس در مدینه بود. انگیزۀ اصلی آنها در ساختن این مسجد، مقابله با پیامبر(ص) و بردن مردم به مسجدی بود که از شنیدن سخنان پیامبر(ص) دور باشد. در قرآن آمده است آنها که مسجدی اختیار کردند که مایه زیان و کفر و تفرقه میان مؤمنان است. آنجا کمین‌گاهی است برای کسی که قبلاً با خدا و پیامبرِ او به جنگ برخاسته بود و سخت سوگند یاد می‌کند که جز نیکی قصدی نداشتیم و خدا گواهی می‌دهد که آنان دروغگو هستند.[229]  پیامبر(ص) بعد از برگشت از تبوک دستور ویرانی آن را داد و محل آن را به زباله‌دانی تبدیل کرد. این گروه از منافقان قابل تحلیل بیشتری هستند؛ دنیا دوستانی که در مقام اشرافیت و ثروت ، مردم را با پول به سوی خود جذب کردند در برابر پیامبر (ص)به اسم دین و هدایت مردم قد علم کرده اند، خود را از رسول(ص)آگاه‌تر و برتر معرفی می‌کنند و از انواع بهانه‌ها در تخریب و سرپیچی از دستور حضرت رسول(ص) استفاده می‌کند. آنان نهضت قاعدین را تأسیس و گسترش دادند و جمعیت آنها رو به گسترش است، تفکر آنها شیوع یافته و بادیه‌های اطراف مدینه و شهر مدینه را فرا گرفته بود. آنها رهبر دارند، ثروتمندان آنها را تغذیه مالی می‌کنند، با یکدیگر جلسات پنهانی می‌گذارند، سازمان جاسوسی تأسیس کرده‌اند، تبلیغات فرهنگی و تولید شایعات دروغ بسیار می‌نمایند، رسماً در برابر دستورات پیامبر(ص) و قرآن می ایستند و بهانه‌های مختلف می آورند و پشت سپاه اسلام را خالی می کنند. انگیزه و بهانه‌هایی ‌که برای همراه نبودن با پیامبر(ص) و یارانش مطرح می‌کنند همراه با سکوت و نشستن و دست از حمایت برداشتن است. آنها در دل شهر مدینه و اعراب اطراف آن برای خودشان یک دولت و حکومت پنهان تشکیل داده‌اند که این دولتِ در سایه، ماهیت مافیایی پیچیده پیدا کرده است. اعضای رهبری آنها از گروه‌های منافق برگزیده شده‌اند و چندین شاخه دارد و یهودیان مدینه نیز در این طغیان شوم به آنها کمک می‌کنند(این موضوع یکی دو سال بعد روشن‌تر می‌شود).

آنان درکارهای عملیاتی وارد می شوند، ریشه آنها در گذشته شکل گرفته است و در بین سال‌ها توانسته اند یکدیگر را پیدا کنند، به طور پنهان چند بار قصدِ ‌ترور پیامبر(ص) را در صحنه‌های مختلف نمودند. مانند‌ ترور با سم توسط یهودیان که در گوشتی که پیامبر(ص) قصد خوردن آن را داشت تزریق کرده بودند؛ تروری که در نبرد حنین و طائف خنثی شد. این گروه منافق با منافقین مکّه و سرکشان قریش در ارتباط بودند و برای نابودی حضرت رسول(ص) دوباره نقشۀ ‌ترور و قتل او را کشیدند و در همین نبرد تبوک به اجرا گذاشتند. آنها به تدریج توانستند در یاران نزدیک حضرت رسول(ص) نفوذ کنند و آنها را نیز جذب نمایند. البته تعدادی از مسلمانان اولیّه که در میان صحابه رسول(ص)  بودند از مدیران و برنامه‌ریزان آنها بودند. همان‌ها بودند که تخم این نافرمانی‌ها را پخش کردند و میوه نفاق چیدند. حوادث نه‌چندانِ دور آینده توطئه این افراد را مشخص  می‌کند.

 اصلی‌ترین برنامه آنها بی اعتبار کردن مقام و شخصیت حضرت رسول (ص) است که شامل لغو دستورات او، شک در پیامبری او و  بی ارزش دانستن برنامه‌های آینده حضرت رسول(ص) و توصیه‌های او برای بقای امّت اسلام است که به صورت زیرپوستی در کل مدینه و مکّه با شایعاتی که می‌ساختند راه خود را پیش می‌برد. مرحله دوم، برنامه ریزی برای‌ترور پیامبر(ص) بود. آنها می‌دانستند که خداوند رسول(ص) را از توطئه ‌ترور‌هایشان آگاه  می‌کند اما آنها از زبان حضرت روایتی شنیده بودند که فرموده بود ما نمی میریم  الّا به قتل، و شهید می‌شویم. لذا امید داشتند که در یکی از این طرح‌ها به شهید نمودنِ حضرت رسول(ص) نائل شوند. پیامبر(ص) می فرمود هیچ وصی یا نبی‌ای نیست الّا این که شهید می‌شود[230] و در روایتی دیگر فرمود هیچ یک از ما نیست مگر اینکه مسموم یا کشته می‌شود[231]

بعد از رسول(ص) تمام امامان معصوم به این باور تأکید داشتند. به عنوان نمونه، امام حسن قسم می‌خورد که هر یک از  ما امامان مقتول(شهید) می‌شویم.[232]  این دست از روایات را همۀ معصومین نقل کرده اند. بیهقی تاریخ نویس و راوی بزرگ اهل سنّت می نویسد اگر من نه بار قسم بخورم که رسول خدا(ص) کشته شده است برای من بهتر است از این که یک بار قسم بخورم که او کشته نشده است.[233] ما درباره شهادت حضرت رسول(ص) در آینده  به بحث خواهیم پرداخت.

  1.  دسته دیگر از منافقین همراه پیامبر(ص) آمدند ولی بین راه برگشتند تا به این طریق روحیه سربازان اسلام را خراب نمایند
  2.  گروه زیادی از منافقین با حضرت رسول(ص) به سوی تبوک آمدند فقط برای به دست آوردن غنیمت.[234]
  3.  گروهی از منافقین همراه رسول(ص) آمدند و کارشان این بود که در بین راه شایعه درست کنند تا سپاهیان بترسند یا برگردنند.[235] واقدی حتی اسم رهبران آنها را نوشته است و ماجرایی را نقل  می‌کند بدین شرح: این گروه از منافقان به مسلمانان می‌گفتند خیال می کنید جنگ با رومیان مثل جنگ با دیگران است؟ به خدا قسم فردا شما را به ریسمان‌ها بسته می بینم. و با این حرف می خواستند شایعه پراکنی کرده و در دل مؤمنان‌ترس ایجاد نمایند. شخصی از منافقین به نام ودیعه بن ثابت می گفت نمی دانم چرا قرآن خوانان ما از همه شکمباره‌تر و دروغگو‌تر و هنگام جنگ‌ ترسو‌ترند؟ شخص دیگری می گفت این افراد بزرگان و اشراف و اهل فضل ما هستند به خدا قسم اگر محمّد  راستگو باشد ما از خر هم بدتر باشیم! به خدا قسم دوست می‌دارم حکم کنم به هر یک از ما صد تازیانه بزنند ولی از گفتار کسی قرآن نازل ‌نشود.[236] پیامبر(ص) به عمّار یاسر گفت سراغ آنها برو و بگو علّت این سخنان چیست، که آنها از روی نفاق و‌ترس گفتند که ما داشتیم شوخی میکردیم و سپس آیات ۶۵ و ۶۶ سوره توبه نازل شد و در آیه‌ای  دیگر در قرآن دروغگو بودن آنها را اعلام  می‌کند.[237]

 

پیامبر(ص) به تبوک می‌رود

بالاخره پیامبر(ص) به سوی تبوک حرکت کردند. ایشان در بین راه دهها کرامت و معجزه برای افزایش ایمان مسلمانان از خود نشان دادند مانند پیش بینی طوفان شدید که شتر را هم با خود می برد و اتفاق افتاد.[238] همچنین پیامبر(ص) مقدار قابل برداشت خرما از یک باغ را به همه گفتند و وقتی خرما‌ها جمع آوری شد همان مقدار شد که پیامبر(ص) فرموده بود. دیگر اینکه  پیامبر(ص) سرانجام به منطقه تبوک رسید و از سپاه روم خبری نبود. حضرت رسول(ص )چندین گروه  از لشکر خود را به سوی قبایل مسیحی که در مرزها زندگی می‌کردند فرستاد و با آنها پیمان عدم حمله و صلح امضا کرد. رهبر یکی از این قبایل نیز مسلمان شد و قبیله او هم مسلمان شدند و بالاخره پیامبر(ص) تصمیم می‌گیرد که از تبوک به سوی مکّه حرکت نماید.

 

قصد ‌ترور حضرت رسول(ص) توسط منافقین در بین راه مدینه

واقدی می‌نویسد: در بین راه گروهی از منافقان نسبت به پیامبر(ص) مکرکردند و تصمیم گرفتند که آن حضرت را از بالای گردنه کوه به زمین بیندازند. چون پیامبر(ص) به گردنه رسید افسار شتر خود را به دست عمّار یاسر داد و حُذیفه‌بن‌یمان غلام او از پشت سر شتر حرکت کرد. همان موقع که حضرت بر روی کوه حرکت می کرد صدای نفس‌های منافقان شنیده می‌شد که قصد پیامبر(ص) نمودند. پیامبر خشمگین شد و به حذیفه دستور داد که آنها را دور کند. حذیفه چوب دستی خود به سر و صورت مرکب‌های آنها زد. آنها هم که متوجه شدند رسول خدا(ص) از مکر آنها آگاه شده است برگشتند. پیامبر(ص) از حذیفه پرسید آنها را شناختی؟ حذیفه گفت فلانی و فلانی و فلانی و غیره بودند و چون شب بود و همه روی‌های خود را پوشانده بودند بقیه را نشناختم. آنها به شتر پیامبر(ص) حمله کرده بودند و بخشی از کالاها و بار‌های پیامبر(ص) هم فرو ریخته بود.[239] وقتی از پیامبر(ص) سوال کردند که آنها چه کسانی هستند فرمودند که آنها را می‌شناسد و از وی خواستند که آنها را معرفی کند تا به قتل برسانند. پیامبر(ص) فرمود نمی‌خواهم که بگویند وقتی پیامبر(ص) در جنگ با مشرکان پیروز شد شروع کرد به کشتن اصحاب خود . برای کشتن منافقین که به قول  پیامبر(ص) از اصحاب بودند پیامبر(ص) فرمودند من از کشتن آنها منع شدم.[240] عمار یاسر بعداً اعلام کرد که آنها ۱۵ نفر بودند که ۱۲ نفر آنها همان دشمنانِ جنگی خدا و رسول(ص) بودند. سوره توبه آیه ۷۹ این‌ترور را تأیید کرده است.

 

نظر علمای اهل سنّت دربارۀ‌ ترور رسول الله(ص) در راه تبوک

  1. بیهقی در کتاب دلایل النّبوه همین مطالب را با توضیحات بیشتری نقل کرده است. یکی از آن توضیحات این است که پیامبر(ص) به حذیفه گفت آنها قصد داشتند مرا بکشند.[241]
  2. ابن حزم اندلسی از بزرگان مورد تأییدِ بسیار اهل سنّت، اسامی این افراد را نقل کرده است. وی می نویسد ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه و سعد بن ابی وقاص قصد کشتن پیامبر(ص) را داشتند و می‌خواستند آن حضرت را از کوه در گردنه ای از تبوک به پایین پرتاب کنند.[242] البته ابن حزم در سلسله سند این حدیث از شخصی به نام عبداله بن جمیع نام می‌برد که از نظر او ضعیف در بیان روایات است. اما اکثر علمای بنام اهل سنّت، عبداله بن جمیع را ثقه و قابل اعتماد معرفی کردند که می‌توان حدیث او را قبول کرد. بعضی از این افراد که عبداله بن جمیع  را تأیید کرده اند عبارتند از ابن حجر عسقلانی در تقریب[243] ، ابن سعد در طبقات[244] ، عجلی در معرفه الثقات[245] ،رازی در جرح و التعدیل[246] تهذیب الکمال[247] ، ذهبی در میزان اعتدال.[248]

مسلم نیشابوری در مسلم [249] دو حدیث موثق از ایشان در باب وفای به عهد و ویژگی منافقین نقل کرده است.

در منابع شیعه همانطور که قبلاً گفته شده حضور عمر، ابوبکر و عثمان در این ‌ترور تأیید گردیده است.

در هر صورت آنچه که مسلّم است این است که طراحی این ‌ترور در مدینه صورت گرفته بود و مدّت‌ها بر روی آن برنامه ریزی شده بود. اینکه ۱۲ یا ۱۵ نفر در این حمله دست داشته اند نشان از قصد قطعی آنها برای نابود کردن پیامبر(ص) است و در شرایطی که مدینه در آن زمان داشت اقدام به چنین عملی دیگر دور از ذهن به نظر نمی‌رسد و مسیر طبیعی در روند مخالفت‌های تعداد زیادی از مردم است که تصمیم به حذف پیامبر(ص) گرفته بودند.

 البته افراد اندکی هم بودند که از تنها گذاشتن رسول(ص) احساس پشیمانی کردند و اقدام به توبه نمودند. آقای علامه طباطبایی در المیزان آنها را سه نفر به نام‌های هلال ابن امیه، مرارة بن ربیع و کعب بن مالک از قبیله اوس و خزرج معرفی می‌کند. ایشان به نقل از صاحب کتاب الدرّ المنثور[250] این مطالب را بیان کرده است. این سه نفر که از جنگ تخلف کرده بودند با واکنش قهرآمیز مؤمنان روبرو شدند تا جایی که حتی زن و بچه‌های آنها با ایشان قهر کرده و سخن نمی‌گفتند. آن سه نفر بعد از پشیمانیشان از تنها گذاشتن رسول(ص) در جنگ تبوک، در مدینه خود را به تیرهایی بستند و منتظر دستور خدا و رسول (ص)خودشان شدند و بالاخره خداوند توبه آنها را پذیرفت.[251] اما همانطور که گفته شد این افراد بسیار اندک بوده و در برابر سیل عظیمی که از منافقین وجود داشت قابل توجه جلوه نمی‌کردند.

 

علی(ع) امیر مدینه می‌شود

از اخبار مدینه در قبل از حرکت رسول(ص) به سوی تبوک کاملاً مشخص می‌شود شهر بسیار ملتهب است و بحرانی در عمق و ظاهر شهر دیده می‌شود. پیامبر(ص) بنابراین شرایط تصمیم گرفت شخص مقتدری را در نبودِ سپاه اسلام در مدینه به عنوان امیر این شهر بگمارد تا جلوی کودتا یا هر حادثه دیگری را بگیرد، لذا علی (ع)را به عنوان جانشین خود در مدینه قرار و سپاه را حرکت داد. منافقین که دیدند با بودن علی (ع) در مدینه توان انجام هیچ کاری ندارند خود حضرت علی(ع)را مورد حملۀ شایعات قرار دادند و می گفتند که پیامبر(ص) دیگر از علی(ع) دست کشیده و به او رغبت و میل ندارد.[252] هر جا که علی(ع) می‌رفت این سخنان را به طور علنی علیه او ایراد می کردند. علی (ع) لباس رزم پوشید و خود را به پیامبر(ص) رسانید و جریان مدینه را به ایشان عرض کرد. پیامبر(ص) تمام سخنان منافقین را کذب خواند و به علی (ع) فرمود که بازگردد و به این شایعات بی توجه باشد.[253] و علی (ع) به مدینه بازگشت و به بهترین وجه این شهر را حفظ کرد تا پیامبر(ص) بازگشت.

 

قرائت سورۀ توبه در مکّه

در روایات شیعه و سنّی آمده است که درحج سال نهم هجری، ابتدا پیامبر سوره توبه را به ابوبکر داد که آن را در مراسم حج برای مشرکان بخواند. دستوراتی در این سوره هست که بر اساس آنها، کلیّه قرارداد‌ها با مشرکین در هنگام طواف کعبه مُلغی می شود. بخشی از این دستورات که در ۱۰ آیه اول سوره توبه آمده به شرح ذیل است:

الف ـ بت پرستان از این پس حق ندارند وارد خانه خدا شوند.

ب ـ طواف با بدن برهنه ممنوع است.

ج ـ بعد از این هیچ بت پرستی نباید در مراسم حج شرکت کند.

د ـ کسانی که پیمان با پیامبر بسته اند که با او به جنگ در نیایند پیمان آنها برقرار می ماند، البته به شرط وفاداری اما مشرکانی که پیمان خودشان را لغو کرده اند ۴ ماه فرصت دارند تا تکلیف خود را مشخص کنند: یا به پیمان برمی‌گردند یا نه . در صورت بازنگشتن به پیمان، آمادۀ جنگ با مسلمانان باشند. وقتی که ابوبکر حرکت کرد بعد از مدتی اندک، جبرئیل بر پیامبر(ص) نازل شد که سوره برائت را باید خودت یا فردی از خودت در مکّه قرائت کند که حضرت علی (ع) برگزیده شد تا سوره را در مکّه بخواند. سپس حضرت علی (ع) حرکت کرد و خود را به کاروان ابوبکر رسانید و سوره توبه را از او گرفت. تا اینجا شیعه و سنّی هم نظر هستند اما در مورد رفتن ابوبکر به مکّه یا به برگشتن او به مدینه نظرات مخالفی وجود دارد. شیعه معتقد است ابوبکر به مدینه برگشت تا علّت لغو دستور را از حضرت رسول(ص) جویا شود و در مدینه ماند و علی(ع) به مکّه رفت و سوره برائت را قرائت کرد. اهل سنّت می‌گویند ابوبکر به مدینه برنگشت و امیرالحاج بودن خود را حفظ کرد و علی(ع) در کنار او به مکّه رفت. تمام مراسم را ابوبکر انجام داد و علی(ع) فقط ده آیۀ اول سوره توبه را قرائت کرد و هرکدام اسنادی را برای خودشان ضمیمه کرده اند.           

چند سوال پیرامون این واقعه مطرح می شود :

  1. چرا خداوند سوره برائت را قبل از اینکه پیامبر ابوبکر را بفرستد و کار را به او محوّل کند به علی(ع) نداده است؟ مگر خداوند- نعوذ با الله- فراموش کار است که وسط کار یکباره یادش بیاید که دستوراتی را که داده باید اصلاح کند؟
  2. چرا علی به جای ابوبکر برگزیده شده است؟ ابوبکر شیخ و پیر بود و علی جوان؛ چرا جوانی بر پیری ‌ترجیح داده شده؟

ما منطقاً پاسخی جز پاسخ ذیل برایمان تصوّر نمی‌شود:

الف ـ یقیناً خداوند به این موضوع آگاه بوده که ابوبکر نباید سورۀ برائتِ قرآن را قرائت کند.

ب ـ علّت اینکه اجازه داده که ابوبکر حرکت کند و در بین راه او را برگرداند این است که به وضوح همه مردم بدانند ابوبکر صلاحیت خواندن سوره برائت یا توبه را ندارد و تنها کسی می تواند این سوره را بخواند که خدا آن را تأیید کرده باشد.

ج ـ  علی(ع) برگزیده خداوند بوده است و شایستۀ اوست که امری مانند برخورد با مشرکان و لغو قرارداد آنها و تهدید به مقاتله با آنها در صورت سرپیچی و تعیین حد و مرزها و ... را انجام دهد زیرا همه این موارد از امور مدیریتی و حکومتی است . این عمل بیانگر آن است که علی(ع) برگزیده خداوند برای حکومت بعد از رسول(ص) است. علّت این که ابوبکر در راه باید برگردد و یا از خواندن سورۀ برائت منع می‌شود همین است که مدعی جانشینی بوده و خداوند و رسول(ص) در یک برنامۀ عملیاتی عدم صلاحیت ابوبکر برای جانشینی رسول(ص) علیه را اعلام می‌کنند تا این واقعه در یاد و ذهن همه باقی بماند و مردم فقط نقل قول‌ها را نشنوند .

د: مسلّم است ابوبکر که - بنابر روایت عالم‌های اهل سنّت ازجبهه‌های جنگ گریخته -توکّل خود به خدا را از دست داده و به سپاهیان و عوامل مادی تکیه کرده است .

در مأموریت‌های نظامی اکثراً شکست‌خورده و علمای اهل سنّت او را سیاستمدار معرفی کردند نه مبارز و جنگنده. ابوبکر با باندی همکاری  می‌کند که همه از معترضان به پیامبر و سرپیچی کنندگان دستورات نبی (ص) هستند و دست آنها به خون تعداد بی شماری از مردم آلوده است، نظیر خالد بن ولید که در زمان حکومت خود ابوبکر او را به فرماندهی برگزیده و همان طور که گفته شد مسلمانانی همچون مالک بن نویره را به شهادت رسانید و به همسر او در همان محل قتل، تجاوز کرد و ابوبکر او را از قدرت خلع نکرد و حتی اعتراضِ عمر نیز مانع این کار نشد . ظنِّ بودن او در دسته ‌ترورکنندگان حضرت رسول(ص) نیز وجود داشت و از طرفی از طریق عایشه همسر پیامبر(ص) اخبار پنهان حضرت رسول(ص) را نیز به دست می آورد و... . چگونه می‌توانست نماینده‌ای برای جانشینی پیامبر(ص) و خلافت باشد؟

سیر حوادث آینده بعد از شهادت حضرت رسول این تحلیل را اثبات می‌کند: حذف حضرت علی(ع) بعد از برگزیده شدن او در غدیر خم، حمله به خاندان علی(ع) و کشتن فرزند حضرت زهرا(س) در شکمش و نهایتاً قتل حضرت زهرا(س)، وادار کردن علی(ع) به زور برای بیعت، مصادره فدک، غصبِ میراثِ پیامبر از دست حضرت زهرا(س)، ساختن احادیث دروغین در این زمینه می باشد. در حالی که قرآن رسماً از همه مسلمانان خواسته بود به فرزندان حضرت رسول(ص) محبت کنند و جزء این  اجر و مزدی دیگر نخواسته بود. حذف روایات و سخنان پیامبر . جلوگیری از تدوین آنها، و... از نشانه ها و دلایل آن است. که حتی خود ابوبکر به این خطا‌های بزرگش در هنگام مرگ رسماً اعتراف می‌کند.

 

سریه علی(ع) و مأموریت او به یمن

و بلافاصله بعد از انجام مراسم حج، پیامبر حضرت علی(ع) را مأمور فتح یمن کرد؛ این اولین بار بود که اسلام به آنجا پا می گذاشت. علی(ع) موفق شد اسیران و غنائمی در این سریه به دست آورد و مشرکین آنجا را شکست داده و مجبور به پذیرفتن اسلام نمود، بتهای بزرگ آنها را از بین برد و پیروزمندانه بازگشت، به پیامبر در حجه‌الوداع پیوست و در غدیر خم به جانشینی حضرت رسول(ص) به طور رسمی از سوی خدا برگزیده شد. متأسفانه بسیاری از تاریخ‌نویسان این واقعه از تاریخ خود حذف کرده‌اند. آنها به مسائل مختلفی که از سوی رسول(ص) در حجه الوداع انجام شد پرداختند حتی به عادت ماهانه شدن عایشه در این ایام اشاره کرده‌اند که به این دلیل دوباره حج کرده.[254] اما کلاًمی از غدیرخم نقل نکرده‌اند. خوشبختانه بسیاری از راویان و علمای اهل سنّت غدیر خم را در کتاب روایی خویش نقل کرده اند که تعداد آنها بسیار زیاد است. مرحوم علامه امینی در کتاب با ارزش الغدیر تمام آنها را آورده است. ابن خلدون در تاریخش نوشته است که در این حج، حضرت رسول(ص) فرمود: ای مردم من شما را به دو چیز سفارش می کنم کتاب خدا و سنّت رسول خدا(ص). او، جملۀ "کتاب الله و عترتی" را تبدیل به "کتاب الله و سنّتی" نموده و عترت را حذف کرده است.[255] اما همین سنّت را هم خلفای بعد از رسول الله به کلی زیر پا گذاشتند و اعلام کردند که کتاب خدا کافی است و ما فقط قرآن را لازم داریم و سنّت و سخنان رسول(ص) را نمی‌خواهیم. 

 

شورش اسود عنسی 

اسود عنسی کاهنی شعبده باز بود و در شعبده بازی‌هایش خود را پیامبر معرفی کرد. او نیروهای زیادی همراه خود کرد و منطقه یمن تا صنعا را به تصرف خود در آورد. این امر باعث شد که بسیاری از مردم یمن مرتد شدند.[256] پیامبر کسانی را به جنگ با او مأمور کرد که در جنگ‌های پیاپی بالاخره او را کشتند و این زمانی بود که حضرت رسول (ص) از دنیا رفته بود.[257] در همان ایّام شخص دیگری در یمامه به نام مسیلمه کذّاب دعوی پیامبری کرد و شخص دیگری نیز به نام طلیعه بنی خویلد نیز دعوی پیامبری نمود. حاشیه حکومت الهی حضرت رسول (ص)، از بیرون، از هم گسسته شده بود و پیامبر آماده نبرد با آنها می شد که به شهادت رسید.

 

سوء قصد بر علیه حضرت رسول(ص)

در سال 10 هجرت همزمان با وقوع حوادث ناگوار در عالم اسلام در شهر مدینه سه نفر تصمیم گرفتند که پیامبر را‌ترور کرده و از پای در بیاورند. آنها افرادی از قوم بنی عامر بودند که اقدام به این عمل نمودند و تا درون خانه رسول هم وارد شدند و می خواستند در حین مذاکره با او، او را به قتل برسانند که نهایتاً از هیبت رسول(ص)‌ترسیدند و از این کار عقب کشیدند.[258] اما دشمنی خود را علیه حضرت رسول(ص) آشکار کردند. یکی از آنان به نام عامر هنگام رفتن پیامبر را تهدید کرد و گفت من مدینه را با اسب و سرباز بر ضد تو پر می کنم. پیامبر سکوت کرد و دست به نفرین برداشت چیزی نگذشت که عامل در بین راه به طاعون مبتلا شد و مرد، یکی دیگر آنها در بیابان دچار صاعقه شد و به طرز بدی کشته شد.[259] این تهدید و اقدام به ‌ترور علنی در ماه‌های آخر عمر حضرت رسول(ص) تأیید کننده همان تحلیل است که قبلاً ارائه گردید.

 منافقان به‌شدّت رشد یافته بودند. آنها حکومت دینی محمّد که در آن علی(ع) جانشین باشد را نمی خواستند. قبایل برای خود امتیازهای خاصی به سبک دوره جاهلی می خواستند. مرتدین در اطراف حکومت علم مخالفت برافراشته بودند و سه نفر ادعای پیامبری کرده بودند که از قدرت کاهنی و جادوگری هم برخوردار بودند. نزدیکان پیامبر که شرایط را این گونه می‌دیدند تصمیم به حذف رسول(ص) گرفتند تا آنچه که خود دوست دارند را به جای اسلام رسول الله بر پا کنند. سپاه قدرتمند روم نیز به تدریج به مراکز اسلامی وارد می شد که پیامبر اسامة بن زید را -که جوان بود- به فرماندهی لشکر اسلام در جنگ با رومیان برگزید.

 

سپاه اسامه

پیامبر به همۀ بزرگان مکّه و مدینه دستور داد که در سپاه اسامه به جنگ روم بروند. ابوبکر و عمر از رفتن امتناع کردند و به مدینه برگشتند. پیامبر می‌خواست کار جانشینی حضرت علی(ع) در نبودن آنها به طور رسمی انجام شود اما این کار صورت نگرفت و سپاه اسامه تا بعد از شهادت حضرت رسول(ص) به سوی رومیان حرکت نکرد.

 

پیامبر(ص) در غدیر خم

در رابطه با غدیر خم و آنچه که پیامبر(ص) در آخرین حج خود در محلی به نام غدیرخم بیان کرده است در میان علمای شیعه و سنّی صدها جلد کتاب نوشته شده است که محققانه‌ترین آن‌ها کتاب الغدیر علامه امینی است. آنچه که ما می توانیم به طور مختصر بیان نمائیم موارد ذیل است:

  1. شرایطی که پیامبر(ص) در آخرین حج خود در آن قرار داشت: در بحث قبلی بیان شد که دشنان و صدمه رسانندگان به پیامبر(ص) در چند دسته خلاصه شدند:

الف ـ منافقان آشکار و پنهان، ‌ترورکنندگان ، شایعه کنندگان و دروغ بافان.

ب ـ هجوم مرتدین در جنوب و جنوب شرقی حجاز. مسیلمه ، اسود عنسی و ... .

ج ـ  آماده شدن حکومت روم برای حمله در سر حدات غربی.

د ـ کنار کشیدن بسیاری از مؤمنان و خسته بودن آن‌ها و دخالت نکردن در امور سیاسی و اجتماعی.

و ـ در مجموع سخنان پیامبر(ص) مورد توجه قرار نمی گرفت، حدود الهی شکسته می شد، طغیان و شورش رو به گسترش بود، بر سر جانشینی حضرت رسول(ص) رقابت به وجود آمده بود و جانشین مورد نظر حضرت مورد قبول نبود. لذا سعی می کردند از هر طریق، حتی‌ترور، حضرت رسول(ص) را از میان بردارند. اعلام رسمی جانشینی برای حضرت رسول(ص) نگرانی‌هایی را ایجاد کرده بود که عدم قبول حضرت علی(ع) از سوی منافقین، به خطر افتادن جان حضرت علی(ع)، به خطر افتادن خانواده علی(ع) و اولاد و همسر ایشان، شورش عمومی مردم، سر باز زدن از دین و اسلام و ... از موارد این نگرانی‌ها می توانست باشد.

 به دلیل همین نگرانی‌ها پیامبر(ص) مردّد بود که در چه زمان و مکانی اعلام جانشینی و وصایت را  انجام دهد. در مراسم بعد از حج که معنویت بیشتری در مردم وجود داشت و تعداد زیادی از مردم از سراسر حجاز و قبایل مختلف در آن حضور داشتند، در محلی که شاهراه بود و از آن به بعد حاجیان از هم جدا می شدند و به سوی شهرهای خود می رفتند بهترین مکان ابلاغ این پیام محسوب می شد. خداوند برای رفع نگرانی‌های پیامبر(ص) به او دستور داد:"یا ایها الرسل بلغ ما انزل الیک من ربک". ای رسول ابلاغ کن آنچه را که از سوی خدا به تو انزال شده است." و ان لم تفعل فما بلغت رسالته". اگر ابلاغ نکنی رسالت تو به پایان نرسیده و ناقص می ماند(بدون تعیین جانشین اسلام در نطفه از بین می رود)  "و الله یعصمک من الناس" خدا تو را از مردم حفظ می نماید" و الله لایهدی القوم الکافرین". خدا قوم کافرین را هدایت نمی کند.[260] نکات ذیل در این آیه قابل توجه و اثبات است:

  1. پیامبر(ص) از ناس یعنی مردم نگرانی‌های دارد که در صفحه قبل آن‌ها را معرفی کردیم.
  2. اگر پیامبر(ص) ابلاغ خود را انجام ندهد دین کامل نمی‌شود.
  3. دشمنان پیامبر(ص) به صورت قومی و حزبی یا قبیله ای و یا حکومتی با پیامبر(ص) مخالفت می کنند زیرا نمی گوید کافران هدایت نمی شوند بلکه گفته می‌شود قوم کافرین هدایت نمی یابند. یعنی دشمنان، سازماندهی شده حمله می کنند.
  4. به پیامبر(ص) گفته می‌شود مهم نیست که مردم چه وضعی خواهند داشت. خداوند، پیامبر(ص) و دین را از همه عکس العمل‌های آن‌ها حفظ می کند.
  5. بدترین آسیب، اعلام نشدن ولایت و وصایت است نه عکس العمل مردم و دشمنان.
  6. پیامبر(ص) می اندیشید که اگر ابلاغ کند اسلام به خطر می افتد. خدا به او می گوید اگر ابلاغ نکنی اسلام به خطر می افتد. مهم نیست که مردم آن زمان چه عکس العملی نشان می دهند زیرا امامت فقط مخصوص آن زمان نبوده بلکه تا آخر زمان مردم جهان هر لحظه به آن نیازمند هستند و اگر ابلاغ نشود به اندازه همه زمان‌ها و هر عصر و نسلی و به اندازه همه مکان‌ها و کشورها در هر عصری و نسلی آسیب به اسلام وارد شده و مردم حقیقت هدایت را از دست می دهند.
  7. نکته دیگری که در این آیه قابل توجه است این است که هدف حکومت نیست، بلکه هدف ارائه حق به مردم است. حال اگر مردم حق را در حکومتشان به اجرا در بیاورند بهترین است امّا اگر به اجرا در نیاورند حق ماندگار است. هر کس می تواند با پیروی از حق، هدایت را به دست آورد حتی اگر حکومت حقی هم برقرار نباشد. ما شاهد هستیم که غیر از حدود آن 5 سالی که حضرت علی(ع) به حکومت رسید تا به امروز دیگر حکومت حقی بر پا نشده، امّا اسلام در میان مردم از بین نرفته و حق راه خود را ادامه داده است.
  8. همانطور که قبلاً گفته شد هدف اسلام ساختن و پرورش دادن مؤمنان است تا بتواند قابلیتی به دست آوردند که بعد از مرگ در کنار خداوند زندگی کنند.

بنابراین هر کس در این دنیا باید به ابتلائات و سختی‌ها مبتلا شود، در برابر حق سکوت نکند و باطل را از خود دور نماید؛ همین باعث رشد و تعالی او می‌شود. بنابراین چه حکومت حق باشد چه نباشد این آزمایشات وجود دارد و هدف بعثت پیامبر(ص) و هدف خلقت انسان برقرار می ماند.

باور حضرت علی(ع) به عنوان جانشین برای حضرت رسول(ص) و استمرار نهضت حضرت، خود هدایت است و حاکمیت حکومت ایشان(که اگر چنین می شد چیزی بهتر از آن نبود) نیز هدایتی دیگر است امّا در هر دو صورت مؤمن می تواند راه خدا را پیش بگیرد و خداوند به همین دلیل، نگرانی حضرت محمّد(ص) را تسلّی می بخشد.

علمایی که آیه فوق را در حق علی(ع) می دانند:

  1. ابی نعیم اصفهانی در کتاب الخصائص ابن بطریق به نقل از کتاب ما نزل من القرآن فی علی از ابوعلی اصفهانی این آیه را در شأن علی(ع) در روز غدیر اعلام کرده است.
  2. روایت ابن عساکر در کتاب تاریخ دمشق جلد 2 صفحه 86 این آیه را در شأن علی(ع) در روز غدیر معرفی کرده است.
  3. طبری در کتاب تفسیر طبری خود صفحه 262 این آیه را در شأن علی(ع) در روز غدیر می داند.

امامان معصوم این آیه را در شأن علی(ع) در روز غدیر معرفی کرده اند .[261]

راویان حدیث از صحابه درباره نزول این آیه در شأن علی(ع)

  1. زید ابن ارقم.[262]
  2. ابوسعید خدری.[263]
  3. ابن عساکر.[264]
  4. عبداله بن مسعود.[265]
  5. جابر بن عبداله انصاری.[266]
  6. ابوهریره.[267]
  7. عبداله بن ابی افی اسلمی.[268]
  8. براء بن عازب انصاری.[269]

 

راویان حدیث از تابعین

  1. عطیه بن سعد عوفی.[270]
  2. زید بن علی.[271]
  3. ابوحمزه ثمالی.[272]

راویان حدیث از علمای اهل سنّت

علمای ذیل همگی بر اینکه آیه 67 سوره مائده در شأن حضرت علی( ع) در روز غدیر است صحّه گذاشته اند:

  1. ابوجعفر طبری.[273]
  2. ابن حاتم رازی.[274]
  3. ابواسحاق ثعلبی.[275]
  4. واحدی نیشابوری.[276]
  5. حاکم حسکانی.[277]
  6. ابوسعید سجستانی.[278]
  7. ابن عساکر شافعی.[279]
  8. فخر رازی.[280]
  9. نصیبی شافعی.[281]
  10.  حموئی.[282]
  11.  ابن صباغ مالکی.[283]
  12.  نظام الدین میبدی.[284]
  13.  جلال الدین سیوطی.[285]
  14.  شهاب الدین آلوسی.[286]
  15.  قندوزی حنفی.[287]
  16.  شیخ محمّد عبده.[288]

و دهها نفر دیگر از علمای اهل سنّت این آیه را در شأن حضرت علی(ع) معرفی کرده اند.

 

آیۀ اکمال

"الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت الاسلام دینا". این آیه که در سوره مائده آیه 5 آمده است می فرماید: " امروز دین شما را کامل کرده ام و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آئین شما پذیرفتم. " این آیه نیز بعد از ابلاغ حضرت رسول(ص) در غدیر خم در شأن حضرت علی(ع)  نازل شده است.

روایت اهل سنّت درباره این آیه که متعلق به حضرت علی(ع) است:

  1. ابونعیم اصفهانی.[289]
  2. خطیب بغدادی.[290]
  3. ابن عساکر.[291]

و ... .

راویانی که نزول این آیه را در روز غدیر دانسته اند:

  1. حافظ محمّد بن جریر طبری.[292]
  2. حافظ بن مردویه اصفهانی.[293]
  3. ابوسعید سجستانی.[294]
  4. مغازلی شافعی.[295]
  5. ابوالقاسم حسکانی.[296]
  6. ابن عساکر دمشقی.[297]
  7. خطیب خوارزمی.[298]
  8. سبط بن جوزی.[299]
  9. حموئی.[300]
  10.  ابن کثیر دمشقی شافعی.[301]
  11. خطیب خوارزمی.[302]
  12.  سیوطی.[303]
  13.  محمّد بدخش.[304]

و ... .

غدیر آنقدر مهم بود که خداوند در همین آیه فرمود: امروز کفّار از دین شما نامید شدند(که بتوانند آن را نابود کنند) از آن‌ها نترسید و از من بترسید.

در این آیه، کلمۀ "دین" که کلیت دین است آمده است. احکام بخشی از دین هستند، اما همه دین نیستند بنابراین با نزول آیه فوق که اعلام امامت است دین کامل شده است و اگر هر چه احکام هم گفته می شد باز نمی توانستیم کامل شدن دین را بدانیم. زیرا احکام هم در گذشته و هم در بعد از غدیر خم باز هم نازل شده است.

 

انزال سوره معارج درباره غدیر خم

بسیاری از علما می گویند دو آیه "سَاَلَ سائل بعذاب واقع للکافرین لیس له دافع" در روز غدیر خم نازل شده است. علیرغم اینکه این سوره مکی است این آیات مدنی هستند. حدیث درباره این آیات بدین‌گونه است:

هنگامی که حضرت رسول(ص) در غدیر خم دست حضرت علی(ع) بلند کرد و او را جانشین خود نمود، این خبر شایع شد و به گوش شخصی به نام حارث بن نعمان فهری رسید. او به خدمت حضرت رسول(ص) رسید و در حالی که حضرت رسول(ص) در میان جمعی از اصحاب خود بود عرض کرد: ای محمّد ما را از جانب خداوند امر کردی تا شهادت به وحدانیت خداوند دهیم و اینکه تو رسول خدایی، ما هم قبول کردیم. امر کردی که تا 5 نوبت نماز بخوانیم آن را نیز قبول کردیم. ما را به زکات و روزه حج امر کردی، آن‌ها را نیز قبول کردیم. به این همه راضی نشدی تا آن که بازوان پسر عمویت را بالا برده و او را بر ما برتری دادی و گفتی "من کنت مولاه فهذا علی مولاه"(هر کس که من مولای اویم این علی مولای اوست). آیا این مطلبی است که از جانب خود گفته‌ای یا از جانب خداست؟ پیامبر(ص) فرمود: قسم به کسی که جز او خدایی نیست، این مطلب از جانب خداوند بوده است. در این هنگام حارث به پیامبر(ص) پشت کرد و به سوی شتر خود رفت در حالی که می گفت خدایا اگر آنچه محمّد می گوید حق است بر من سنگی از آسمان ببار یا عذابی دردناک بر من بفرست. او به شتر خود نرسیده بود که خداوند بر او سنگی فرستاد که بر سر او خورده و از پشت او بیرون آمد و به قتل رسید. در این هنگام بود که خداوند این دو آیه را نازل کرد: "سال سائل بعذاب واقع للکافرین لیس له دافع".

این روایت توسط حضرت علی(ع)، امام محمّد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع)، مورد تأیید قرار گرفته است.

همچنین عبداله بن عباس، حذیفه بن یمان، سعد ابن ابی وقاص و ابوهریره نیز آن را تأیید کرده اند.

علمای بزرگ اهل سنّت که این حدیث را نقل کرده اند و تأیید کرده اند:

  1. موصلی بغدادی.[305]
  2. ثعلبی نیشابوری.[306]
  3. یحیی قرطبی.[307]
  4. سبط ابن جوزی.[308]
  5. زرندی حنفی.[309]
  6. صباغ مالکی.[310]
  7. سمهودی شافعی.[311]
  8. ابوالسعود عمادی.[312]
  9. شمس الدین شر بینی شافعی.[313]
  10.  سید الجمال الدین شیرازی.[314]
  11.  مناوی شافعی.[315]
  12.  برهان الدین علی حلبی شافعی.[316]
  13.  سید مومن شبلنجی شافعی.[317]
  14.  ابن کثیر مکی شافعی.[318]
  15.  عبدالرحمان صفوری.[319]
  16.  شمس الدین حنفی شافعی.[320]
  17.  زرقانی مالکی.[321]
  18.  قندوزی حنفی.[322]
  19.  ابواسحاق ثعلبی.[323]
  20.  سفیان بن عیینه.[324]
  21.  ابوعبید هروی.[325]
  22.  حمّوئی.[326]
  23.  حاکم حسکانی.[327]

 

حدیث غدیر

هنگامی که رسول خدا(ص) از حجّه الوداع مراجعت می فرمود در غدیر خم فرود آمد. امر فرمود که زیر درختان را جاروب کردند و سپس فرمود: " گویا به سوی حق تعالی فراخوانده شده ام از این رو دعوت او را اجابت کردم. به راستی که من در میان شما دو گوهر گرانبها به جای می گذارم که یکی از آن دو بزرگتر از دیگری است، قرآن کتاب خدا وعترتم که اهل بیت من هستند. پس توجه داشته باشید که پس از من با آن دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند" سپس دست حضرت علی(ع) را بلند کرد به طوری که زیر بغل او پیدا شد و فرمود: "به راستی که خداوند مولا و سرپرست من است و من ولی و سرپرست هر مؤمنی هستم. هرکس من سرپرست او هستم پس این علی سرپرست اوست. خدایا دوست بدار کسی که او را دوست دارد و دشمن بدار کسی که با او دشمن است."

  1. این حدیث از زید بن ارقم به سند معتبر در مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 501، ح 18838 نقل شده است.
  2. فضائل الصحابه، ج 15، ح 45.
  3. صحیح مسلم، ج 4، ص 1873، ح 36.
  4. المستدرک، ج 3، ص 533.
  5. مجمع الزوائد، ج 9، ص 104 و 105.
  6. خصایص امیر المؤمنین، ص 93.
  7. شواهد النزول، ج 2، ص 381 و ... .

بیش از 43 نفر از علمایی بزرگ اهل سنّت این حدیث را تأیید کرده اند، از محمّد بن اسحاق تا شیخ محمّد عبده مصری. این حدیث به تواتر و حتی فراتر از تواتر هم رسیده است.[328]

و بدین‌سان پیامبر(ص) آخرین مأموریت خود قبل از شهادت را به انجام رسانید و مولا علی(ع) و 11 امام بعد از او را راهنما و دستگیر کننده مؤمنان در هدایت آن‌ها معرفی شد تا با همّت آن‌ها، مومنان از آزمایش‌های الهی سربلند بیرون بیایند و در آخرت رستگار شوند.

 

شهادت حضرت رسول(ص)

درباره مرگ حضرت رسول در روایات شیعه و سنّی بیانات  متفاوت و متناقضی ایراد شده است که عمدۀ آن به شرح ذیل است:

  1. پیامبر به مرگ طبیعی به بیماری سینه پهلو یا ذات الریه از دنیا رفته است.
  2.  پیامبر(ص) به سبب زهری که یک زن یهودی در خیبر یعنی چهار سال قبل از آن به او خورانده شد از دنیا رفت.
  3. پیامبر(ص) به وسیله سمّی که در روزهای آخر عمرش توسط باند قریش به او خورانده شد از دنیا رفت.

 در رابطه با گفتار اول در کلیه روایات رسیده از علمای شیعه و سنّی هیچگونه علامتی از بیماری ذات الریه در حال پیامبر دیده نشده است نه سرفه ای  نه تنگی نفسی و نه هیچ علامت دیگری.

 علائمی که درباره بیماری حضرت رسول(ص) گزارش شده است عبارت است از سردرد شدید، تب شدید، رنگ پریدگی شدید، آب ریزش از دهان بدون کنترل، بیهوش شدن و به هوش آمدن پی در پی، ناتوانی در کنترل پا در راه رفتن  که یک نوع فلج شدن بود و ... . مجموعۀ این علائم نشان می‌دهد که احتمال مسموم شدن با سم  بسیار بیشتر است. اما اگر با سم مسموم شده باشد آیا احتمال آن است که بعد از حدود ۴ سال و اندی که از واقعه خیبر گذشته سم تازه در حضرت اثر کرده باشد؟

 اگر بپذیریم که پیامبر(ص) با سم به شهادت رسیده است -که مدارک و نوع بیماری این را ثابت  می‌کند- ناچاریم که باور کنیم که پیامبر با سمّی مورد هدف قرار گرفته و‌ترور شده که در روزهای آخر عمر به او داده شده است. چندین محقق بزرگ در بررسی مفصّل بر روی مدارک و روایات و اسناد باقیمانده در کتب علمای اهل سنّت و شیعه به این نتیجه رسیده‌اند که قطعاً پیامبر به وسیله زهر در همان روزهای آخر زندگی خود از دنیا رفته است. این محقّقین هم در قرن‌های اولیه اسلام حضور داشتند مانند صاحب تفسیر قمی و ... و هم در زمان‌های اخیر مانند علامه عسگری، و از همه مستدل‌تر و محقّقانه‌تر تحقیق استاد نجاح طائی است.

 ما ضمن بررسی اسناد این بزرگان که اکثر تحقیقات خود را از علمای بزرگ اهل سنّت نقل کرده اند به شرح استدلال‌های آنها خواهیم پرداخت. استاد علّامه سید مرتضی عسکری در کتاب چند جلدی "نقش عایشه در احادیث اسلام" به ویژه در جلد چهارم آن و استاد نجاه طایی در کتاب گرانقدر خود به نام "داستان زندگی پیامبر(ص)" به بازگویی حوادث روزهای آخر عمر حضرت رسول(ص)پرداخته‌اند. آنان اسناد و مدارک زیادی از‌ترور حضرت رسول(ص) با سم را عرضه کرده‌اند که بر گزیده‌ای از نظرات علمای اهل سنّت است. البته در کتب همه محقّقین در این زمینه به ویژه این دو استاد دیدگاه‌های روایی شیعیان به ویژه ائمه معصومین علیه السلام طرح گردیده که تأکید آنها بر این ‌ترور را صحّه گذاشته است. ما ذیلاً به چند نکته اشاره خواهیم کرد و سوالاتی که مطرح است را مورد توجه قرار می دهیم:

  1. به چه دلیل می‌خواستد پیامبر(ص) را از میان بردارند؟
  2. به چه دلیل سم به پیامبر(ص) خورانده شده است؟
  3.  افرادی که اقدام به این عمل ناجوانمردانه کرده‌اند چه کسانی بودند؟
  4.  مراحل انجام این‌ترور چگونه ایجاد شده و اهداف آن چگونه به دست آمده است؟
  5. واکنش حضرت رسول(ص) و یاران با وفای او به این حمله قبل و بعد از‌ترور با سم چگونه بوده است؟

قبل از ورود به این بحث باید به یاد آوریم که ما در این نوشتار که از دیدگاه قرآن به حوادث تاریخی زندگی پیامبر پرداختیم. با توجه به آیات بسیاری از قرآن کریم دریافتیم که بعثت پیامبر(ص) با تحقیر و مسخره کردن حضرت رسول(ص) شروع شد و در طول دوران نبوّت ایشان دهها تهمت و توهین و القاب زشت به ایشان وارد آمد. ایشان را جادوگر، کاهن، شاعر، دروغگو، خیال پرداز، قدرت‌طلب و... نامیدند و با انواع روش‌های ناجوانمردانه مانند مجادله، ریختن زباله بر سر مبارک ایشان، تهدید به تبعید و زندان و کتک (که همه را با توجه به آیات قرآن توضیح داده ایم) روی آوردند. البته هر چند وقت یکبار با فواصل زمانی متفاوت اقدام به ترور حضرت می‌نمودند. تا زمانی که حضرت در مکّه بود به واسطۀ وجود حضرت ابوطالب و بعد از آن حضرت حمزه سیدالشهدا  و سایر عوامل الهی، امکان‌ترور به حداقل می‌رسید اما در سال ۱۰  بعد از بعثت، به‌تدریج قریشیان دریافتند که چاره‌ای جز به شهادت رساندن پیامبر(ص) ندارند.

 اینگونه ماجرای هجرت رسول به مدینه پیش آمد و حضرت به پناه انصار در مدینه رفت و سپس با هجرت مهاجران دیگر از مکّه به مدینه حفاظت و پاسداری ایشان افزایش یافت. اما به نظر می‌رسد که خیلی زود انگیزه کشتن و حذف پیامبر در میان اعراب دوباره شدّت گرفت. در رأس این ‌ترور کنندگان یهودیان بودند که در مدینه در خیبر و در قلعه‌های بنی قریظه و بنی نضیر زندگی می کردند و در کنار آنها منافقان مدینه به رهبری عبداله بن ابی سلول که رابطه محکم با یهودیان داشت. این اقدامات، مدینه را برای حضرت خطرناک می کرد. به زودی دو دسته منافق دیگر به این گروه‌ها اضافه شدند: یکی قریشیان، که دریافته بودند که قدرت جلوگیری از گسترش اسلام را ندارند. لذا بعد از جنایت‌های بسیاری که در حق مسلمانان به ویژه حضرت رسول(ص) انجام دادند به تدریج مسلمان شده و به اسلام گرویدند. آنها از امتیاز بخشش اسلامی برای کسانی که توبه کنند و از شرک دست بردارند به بهترین وجه استفاده کردند و پرونده جنایات خود در میان سپاه اسلام را راکد نموده و آهسته آهسته مراکز نظامی و قدرتی حضرت رسول(ص) را با توصیه‌های زیاد توسط دوستان قریشی خود -که در کنار رسول(ص) بودند- در اختیار گرفتند. خالد بن ولید، ابوسفیان، معاویه و... از جمله این افراد بودند که به صورت باندی و حزبی و قبیلگی وارد اسلام شدند و فقط با گفتنِ کلماتِ شهادتین، اسلام را پذیرفتند ولی فرهنگ و نژاد و خویشاوندی و ثروت اندوزی و ریاست طلبی جاهلی را با خود به درون اسلام آوردند و سعی کردند که کانون اولیه قدرت را به دست بگیرند.

گروه چهارم از منافقان اشخاصی بودند که با پیامبر(ص) از همان ابتدا موافقت نمودند و به اسلام پیوستند و حدود شرعی و اخلاقی را در حد توان خود نگه می داشتند و از پیامبر دفاع می کردند اما به تدریج در برابر برخی مسائل دست از حمایت از پیامبر کشیدند و نه تنها او را تنها گذاشتند بلکه با دشمنان او نیز همکاری کردند. آنچه که این گروه را  می آزرد در درجه اول عدالتی بود که اسلام آن را در میان مسلمانان به اجرا گذاشته بود. از تقسیم غنایم گرفته تا دادن پست به اندازه توان آنها که این عمل آنها را خشمگین می کرد. قانون گذاری قرآن در همه چیز که منجر به سازمان فرهنگی همه جانبه گردید و فرهنگ جاهلی را به‌شدّت حقیرکرد، اینکه دیگر سفید بر سیاه و فقیر بر غنی، شیخ بر جوان و قوم و نژاد برتری نداشت از مصداقهای آن است. اما موضوع مهم‌تر در ساخته شدن این طیف از منافقان، اقدام رسول به اعلام جانشینی حضرت علی(ع) بعد از خود بود که به دستور خدا و قرآن در مراحل مختلف در طی ۲۳ سال از طرف رسول ابلاغ می‌شد و آخرین و مهمترین آن در غدیر خم بود. این عمل پیامبر، گروه مذکور را به کلی ناامید کرد. از این رو اقدام نهایی شان را برای از میان برداشتن حضرت رسول(ص) انجام دادند.

 این گروه اکثراً مهاجرین مکّه بودند و در کنار آنها تنی چند از انصار نیز حضور داشتند. در هفت سال آخر عمر حضرت رسول اکثر ‌ترورها به وسیله این افراد طرح ریزی و اجرا می‌شد‌. ترورهایی که به طور مشترک هر چهار گروه انجام می‌دادند عبارت بود از:‌ترور مدیریتی،‌ترور شخصیتی و نهایتاً‌ ترور جانی. آنان برای فرار از جبهه‌ها و القای فرار به دیگر مسلمانان، مدیریت و نفوذ پیامبر را تخریب می کردند مثل فرار از جنگ‌های احد، خیبر، خندق، حنین، تبوک و... ( که در این کتاب موارد مختلفی از آن گزارش شده است ). شکستن بیعت‌ها و بی توجهی علنی به دستورات پیامبر، ایجاد شک در نبوّت ایشان و ... به طور مستمر رخ می داد. سرپیچی از تصمیم پیامبر(ص)برای صلح با مشرکان در صلح حدیبیه، مُحرم نشدن و به طور مستقیم با پیامبر(ص) برخورد کردن، توهین کردن رو در رو، با نجوا و حرف‌های درگوشی حتی در حضور خود پیامبر و بی‌توجهی و رعایت نکردن ادب در حضور رسول(ص) و ... از مصادیق ترور شخصیت پیامبر(ص) است. قرآن کریم علیه همه آنها آیاتی نازل کرده است.

منافقان در جلسات خود انواع توهین‌ها و دروغ‌ها بر علیه حضرت بیان کرده و بلافاصله پخش می کردند. حتی به نسبت پیامبر(ص) و اجداد او توهین می‌کردند. یکبار خداوند این اقدام آنها را از طریق جبرئیل به گوش حضرت رسول(ص) رساند. پیامبر(ص) به بالای منبر رفت و اعلام کرد که قصد دارد نسبت این گونه افراد را افشا کند. در آن  لحظه عمر برخاست و اعلام  کرد ما توبه می‌کنیم ما را عفو کن تا جایی که پای حضرت رسول(ص) را بوسید[329] تا حضرت از افشاء اعمال آنها و انساب  آنها چشم پوشی کرد.

 آنچه که در تمام این اعمال دیده می‌شود سازمانی عمل کردن و داشتنِ برنامه ‌در این هدف بوده است. آنها  به تدریج و هدفمند حرکت می کردند و تبلیغات و شایعات زیادی را نیز می‌ساختند و شیوع می‌دادند. نهایتاً تمام افراد و مردم قبایل را با ‌ترور شخصیتی پیامبر از او دور کردند و مدینه و اطراف مدینه را به قول قرآن کفر و نفاق فرا گرفت. آنها فهمیدند که توانایی‌های پیامبر رو به کاهش است اما با ضربۀ سختی که از حضرت رسول(ص) در غدیر خم خوردند، می‌دانستند که اگر علی(ع) بیاید کمترین منفعتی برای آنها نمی گذارد، زیرا که او یک رهبر جوان، عادل و شجاع است. از این رو تصمیم به ‌ترور و قتل  حضرت رسول(ص) گرفتند و این بار در شرایط سخت مظلومیت پیامبر و تنهایی غیر قابل باور ایشان در کار‌ ترور موفق شدند.

 دامنه‌ترور آن‌ها فقط حضرت رسول(ص) نبود بلکه فکر و فرهنگ رسول(ص) و دوستان و یاران و فرزندان رسول(ص) در این دامنه قرار داشتند .رها کردن جنازۀ پیامبر و رفتن به سقیفۀ بنی ساعده برای برگزیدن رهبر از میان خودشان، حاضر نشدن در مراسم دفن پیامبر،‌ترور حضرت زهرا(س) دختر رسول (ص) در زمان اندک بعد از‌ترور پیامبر(ص) و کشتن فرزندش محسن در رحم مادرش، شلاق زدن و بین در و دیوار قرار دادن او، به اسارت گرفتن حضرت علی(ع) و بستن ایشان با طناب برای وادار کردنش به بیعت با ابوبکر، مصادره فدک از حضرت زهرا(س) و قطع رسیدن ارث از پیامبر (ص) به دخترش، وادار کردن همۀ مردم به ویژه صحابۀ خالص پیامبر به بیعت و عدول آنها از بیعتی که با علی(ع) در روز غدیر خم داشتند، حذف سخنان رسول(ص) که طبق آیۀ قرآن همانند سخن خداست و باطل و لغو نیست[330] ، تبعید یا کشتن صحابه خاص حضرت رسول در طول چند دهه مانند افرادی همچون ابوذر عمار اویس قرنی و...، نصب معاویه در حکومت شام توسط عمر، کشتن فرزندان رسول امام حسن(ع)و امام حسین(ع) و یاران باوفای آنها مانند حجربن عدی و یارانش توسط معاویه، کشتن یاران امام حسین(ع) توسط یزید در کربلا، حاکمیت دادن به فاسدانی که پیامبر آنها را لعن کرده یا تبعید نموده بود، و نهایتاً تغییر اسلام و تبديل  آن به دینی که باب میل اربابان قدرت بود از دستآوردهای آنها به شمار می آید.

 نکته قابل توجه این است که در انجام این موارد هر چهار دسته منافقین با یکدیگر متحد گردیدند و یک‌ دست و یک‌ پارچه شدند. از بزرگ‌ترین اقدامات آنها تغییر تاریخ زندگی پیامبر و ساختن احادیث جعلی و دروغین یا قصه‌گویی‌های فراوان و... بوده است به طوری که علی(ع) که جانشین برگزیده رسول الله بود به عنوان مرتد و بی نماز و از دین برگشته عنوان گردید و تا سال صد هجری بر منابر او را لعنت می کردند. معاویه کسی بود که در آیات قرآن دستبرد میزد اما او را خال المومنین، امیرالمومنین و خلیفه جانشین رسول صلی الله معرفی کردند. برای رسیدن به این اهداف، منافقین و نفوذی‌ها چاره‌ای نداشتند به جز نابود کردن سرسلسلۀ مردان پاک یعنی حضرت رسول اکرم(ص)‌.

ترور پیامبران یکی از کثیف‌ترین روش امّت‌های فاسد آنها است و قرآن برای همین به مردم آگاهی داده که یقتلون  انبیا بغیرحق پیامبران را به ناحق می کشتند تا سخنان پیامبران از موضوع اصلی آنها منحرف گردانند یحرّفون کلاًم عن مواضعه و نهایتاً از خنده استهزاء نوبت به قتل و شهادت رسول(ص) -مانند دیگر پیامبران(ص)- رسید. پیامبر بعد از مسمومیت سیزده روز زنده بود و سپس به شهادت رسید.[331]

کسانی که شهادت حضرت رسول(ص) به سم را تأیید کرده‌اند:

  1. ابن سعد.[332]
  2. حاکم نیشابوری.[333]
  3. عبداله ابن مسعود.[334] نظیر این روایات را نیز ابوالفضل بیهقی نیز نقل کرده است.
  4. شعبی. وی سوگند یاد کرده که حضرت رسول با سم کشته شده است که در همان سال شهادت حضرت رسول(ص) اتفاق افتاده و شهادت حضرت را با سم زن یهودی در خیبر را دروغ معرفی می‌کند.

 

نقل بعضی روایت‌ها در این زمینه

  1. عایشه می گوید رسول خدا بیمار شد و آب دهان او بیرون می‌ریخت و ما آب دهانش را به آب دهان شخصی که سم و زهر خورده تشبیه می کردیم.[335]
  2. عایشه می گوید وقتی آب دهان رسول (ص) بر پوست من ریخت پوست من لرزید. ( که بیانگر آن است که آب دهان رسول سمی بوده و وقتی بر پوست عایشه ریخته او را نیز تحت تأثیر قرار داده است ).[336] به نظر می‌رسد که سم در چندین نوبت در آن روزها به حضرت داده شده باشد که به اسم دارو به حضرت می خوراندند. ابن سعد می نویسد پیامبر بیهوش شد و چون به هوش آمد آن زن‌ها به او دارو خوراندند.[337] عایشه خود نیز نقل کرده است که ما در ایّام بیماری حضرت رسول(ص) به او دارو می خوراندیم. پیامبر به ما می فرمود که به او دارو نخورانیم اما ما گوش نمی کردیم چون هر بیماری از دارو متنفر است. وقتی که دارو را در دهان پیامبر -که از خوردن آن اکراه داشت- ریختم پیامبرگفت هر کس که در این خانه است باید از آن دارو بخورد به جز عباس عمویم که آن لحظه نبوده است و همه باید جلوی چشم من آن را بخورید.[338] در همین روایات پیامبر آنهایی را که به  زور به او دارو دادند را حبشی خوانده است و ما می‌دانیم که حفصه و عایشه ریشه حبشی داشته اند. ظاهر روایات نشان می‌دهد که پیامبر(ص) پی در پی بیهوش می شد و دوباره به هوش می آمد. در متن روایات این موضوع نهفته است که لحظه ای که پیامبر بیهوش بوده دارو به او خورانده می شد. جوزی نوشته است که پیامبر(ص) بعد از خوردن دارو که به او خورانده شد گفت مگر شما را منع نکردم که دارو را به من نخورانید؟[339] پیامبر در بیداری فهمیده بود که می‌خواهند به او دارو بدهند اما بیهوش شد و آنها در همین زمان دارو را به او خوراندند. وقتی پیامبر به هوش آمد پرسید چه کسی دارو را به من خورانده ؟آنها گفتند عباس عموی تو. اما پیامبر فهمید آنها دروغ می‌گویند و سپس فرمود این کاری که شما کردید کار شیطان است.[340] این تهمت که به عباس زده اند توسط عایشه زده شده و عباس در لحظه خوراندن دارو به پیامبر در خانه حضور نداشت.[341] برای همین پیامبر به آنها فرمود که همه از آن دارو بخورید به جز عباس. اعضای داخل خانه همه با هم همدست بودند و یکدیگر را پشتیبانی می کردند. پیامبر(ص) در توبیخ آنها از کلمۀ شما و با ضمیر جمع استفاده کرده و فرموده مگر به شما نگفتم که دارو را به من نخورانید؟[342] ما می‌دانیم که پیامبر هیچگاه دروغ نگفته است. او دارای علم ظاهر و علم باطن بود. در طول عمر شریفش بارها و بارها از حوادث و پشت پرده‌ها و غیب‌ها و پنهان‌ها پرده برداری کرده بود .به علاوه، جبرئیل امین نیز در هر لحظه‌ اخباری را در اختیار او  می گذاشت. بنابراین وقتی که می گوید به من دارو نخورانید تشخیص داده است که آن دارو سم است که می خواهند به او بخورانند. از این رو وقتی که به هوش آمد گفت همه شما از آن سم بخورید و سپس کار آنها را توطئه شیطان عنوان نمود.

کاملاً مشخص است که در این آخرین لحظات زندگی او هیچ کس دیگر به سخنان رسول(ص) توجهی ندارد. آنها  تجهیز سپاه اسامه و دستور رفتن همه با آن لشکر به سوی روم را نقشه رسول (ص) برای جانشین کردن رسمی علی(ع) بعد از خود می دانستند لذا نمی خواستند این زمان طولانی شود. از سوی دیگر وقتی پیامبر از آنها قلم و دوات خواست تا مشکلاًت پیش آمده را حل نماید عمر گفت  "ان رجل لیهجر  پیامبر هذیان می گوید" و او را خالی از شعور معرفی می نماید نعوذ بالله[343].

سپس عایشه به دروغ به بلال گفت که پیامبر گفته مردم با ابوبکر نماز بخوانند .ابن ابی الحدید از استادش نقل می‌کند که علی عایشه را متهم می‌کرد که او بود که به بلال آزاد شده پیامبر دستور داد تا ابوبکر را به نماز فرا خواند و رسول خدا هیچ کس را برای آن نماز تعیین نفرموده بود. هنگامی که پیامبر فهمید، همه توانِ باقیماندهِ خود را به کار گرفت تا به آن نماز صبح برود و خودش نماز را به جا آورد. او با تکیه بر علی(ع) و فضل بن عباس بیرون آمد تا در محراب ایستاد و نماز گذاشت. سپس به خانه برگشت و رو به زنان کرد و گفت شما زنان همراهان یوسفید (اشاره به زنانی که برای حضرت یوسف(ع) توطئه کردند).[344]

حال با این  روایات که اکثراً از کتب اهل سنّت استخراج شده می‌توانیم موارد ذیل را کنار هم بیاوریم:

  1. عمر و ابوبکر از رفتن با سپاه اسامه که دستور پیامبر(ص) بود سرباز زدند.
  2. همه در خانه پیامبر جمع شدند و به سیر بیماری پیامبر توجه خاصی داشتند.
  3. دارو با سمی که پیامبر آن را فهم کرده بود به زور به او خورانده شده است.
  4. وقتی پیامبر آنها را بازخواست کرد به گردن عباس عموی پیامبر انداختند.
  5.  پیامبر این کار آنها را عملی شیطانی نامید.
  6. ابوبکر را بدون اجازه پیامبر(ص) به پیش نمازی فرستادند.
  7. پیامبر فهمید و خود رفت در حالی که پاهایش روی زمین کشیده میشد.
  8. در بازگشت عایشه و حفصه را به زنان آزاردهنده یوسف تشبیه کرد.
  9. قلم و دوات خواست تا با نوشتن، مشکلاتِ موجود را حل کند.
  10. عمر تهمت بی شعوری و دیوانگی به رسول(ص) زد.
  11.  سپس همه از خانه خارج شدند و تنها علی(ع) و چند نفر از یارانش باقی ماندند.[345]
  12.  آنها به سقیفه رفتند تا جانشین رسول(ص) را از خودشان انتخاب کند.
  13.  در دفن رسول الله نتوانستند حاضر شوند.
  14.  با آنکه با علی(ع) بیعت کرده بودند او را خلع و ابوبکر را به جای او برگزیدند و ... .

 

 

 

نظر علمای بزرگ شیعه درباره شهادت حضرت رسول(ص)

امام صادق(ع)می فرماید: حضرت رسول درگذشت و قبل از مرگ مسموم شد. آن دو زن به او سم نوشاندند.[346] امام صادق(ع) در جای دیگر می فرماید این عایشه و حفصه بودند که به پیامبر(ص) سم دادند.[347] مجلسی می‌گوید به پیامبر(ص) دو بار سم داده شد و هر دو سم در شهادت پیامبر(ص) موثر بود.[348] علامه حلّی به شهادت حضرت رسول(ص) با سم گواهی داده است.[349] شیخ طوسی نیز در مسموم شدن پیامبر صلی الله با سم تأکید کرده است.[350] علی بن ابراهیم قمی در زیر تفسیر سوره تحریم بعد از نقل شأن نزول آیات این سوره می نویسد پیامبر(ص) به حفصه دختر عمر گفت سرّی به تو می گویم آن را به کسی اظهار نکن و اگر این سر را  اظهار و افشا نمودی لعنت خداوند و فرشتگان و مردم بر تو باد. عرض کرد که البته آن را اظهار نخواهم کرد آن سرّ چیست؟ حضرت فرمود بدان که بعد از من  به جور و ستم،  ابوبکر متصدی خلافت می‌شود و بعد از او پدرت عمر به ظلم و جور خلافت را غصب  می‌کند. و عمر گفت که ما باید در خلافت پیشدستی کنیم.(قبلاً در مبحث سوره تحریم در مورد این روایت صبحت شده است). پس چهار نفری جمع شدند تا رسول خدا را مسموم کنند.[351]

 

 

 

تحلیلی بر علل مخالفت‌های مسلمانان با حضرت رسول(ص)

  1. مکّه

می دانیم که بعد از حضور مسلمانان در مدینه و تشکیل حکومت اسلامی بتدریج آهنگ مخالفت با رسول(ص) در بین مسلمانان زده شد. این مخالفت‌ها هیچ وقت در مکّه دیده نشده بود. در مکّه تقریباً همه یک دست و یک دل بودند، انگیزه‌های الهی آن‌ها بسیار قوی بود، همه شهادت طلب بودند، عشق به خدا و رسول(ص) در دل آن‌ها قوی بود، دشمنان کاملاًمشخص بودند که چه کسانی هستند و موضع گیری در برابر آن‌ها بسیار روشن و قابل شناسایی بود، هیچ کس در میان مسلمانان نفوذی نبود یا اگر بود تعداد اندک و غیر قابل ملاحظه‌ای بود. بنابراین همه مسلمانان متحد با یکدیگر با شرک و کفر مبارزه می کردند. عامل دیگر این اتحاد تعداد اندک مسلمانان بود که همه یکدیگر را می شناختند و در کنار آن یاران و دوستان قدرتمندشان همگی تا هجرت در کنارشان بودند. افرادی مانند: حضرت حمزه(ع)، عمار، مقداد، ابوذر، مصعب ابن عمیر، زید بن حارثه و ... همچون کوه استوار بوده و مسلمانان را حمایت می کردند.

کانون مرکزی مسلمانان یعنی پیامبر اکرم(ص) به وسیله بزرگانی همچون حضرت علی(ع)، ابوطالب(ع)، حضرت خدیجه(س)، حضرت حمزه(ع)، مقداد، حذیفه و... حمایت می شد. به‌علاوه در این دوران هیچکس به زور به اسلام گرایش پیدا نمی کرد بلکه همه مسلمانان با میل و رغبت خود مسلمان می شدند و اکثر آن‌ها در این راه جان و مال خود را نیز برای فدا کردن به میان می گذاشتند و هر رنج و سختی را نیز پذیرا می شدند. وقتی که فشار کفّار زیاد شد عدۀ زیادی رنج هجرت را به دیگر کشورها برخود پذیرفتند و از مکّه خارج شدند. عمدۀ آن‌ها به حبشه هجرت کردند که حضرت جعفر(ع) برادر علی(ع) و ابوسلمه دوست پیامبر(ص) و... از جمله این افراد بودند. شاید بتوان با قاطعیت اعلام کرد هرکس که در مکّه مسلمان شد هیچ گاه در ذهنش نقشه خیانت و مخالفت و کینه نسبت به حضرت رسول(ص) پیدا نمی کرد و با جان و دل در خدمت رسول(ص) و دستورات الهی او قرار می گرفت اما افزایش فشار کفّار و سخت گیری‌های فراوان آن‌ها بر مسلمانان نهایتاً به دستور خداوند هجرت به مدینه را برای مسلمانان فراهم آورد و از دور و نزدیک به تدریج همه به مدینه هجرت کردند.

 

  1. مدینه

اما در مدینه شرایط بسیار متفاوت و پیچیده بود و هر روز پیچیده‌تر و مبهم‌تر می شد. این شرایط منجر به پیدایش مخالفت‌ها و کشمکش‌های بسیاری گردید. ذیلاً به بعضی از این شرایط اشاره می نمائیم:

الف ـ در مدینه مسلمانان همچنان که در مکّه با هم بودند نمی توانستند در کنار هم زندگی کنند زیرا مردم زیاد دیگری نیز حضور داشتند که عبارت بودند از:

  1. تعداد زیاد مسلمان جدید که به اسلام جذب شدند و حداکثر 13 سال دیرتر از سایر مسلمانان وارد دین شده بودند. لذا شرایط سخت مکّه را درک نکردند.آنان دو سوم سوره‌های نازل شده قرآن در مکّه را احساس نمی‌کردند. البته به تدریج این سوره‌ها را آموزش دیدند ولی بودن در شرایط نزول این سوره‌ها کجا و آموزش دیدن این سوره‌ها کجا؟
  2. در مدینه دو طایفۀ بزرگ خزرج و اوس زندگی می کردند که هر دو مسلمان شدند. با مسلمان شدن آن‌ها اکثریت مسلمانان با مردم مدینه شد. بنابراین نظرات و اهداف آن‌ها حتی باور و ملاک‌های آن‌ها بر دیگران مسلّط گردید.
  3. اختلافات کهنه و قدیمی بین قبایل اوس و خزرج وجود داشت که این اختلافات بعد از آمدن مسلمانان به جامعه اسلامی نیز وارد شد و یک رقابت و یارگیری و مخالفت بین مسلمانان بعد از آن به وجود آمد.
  4. تعداد زیادی از مردم مدینه اسلام را قبول نداشتند امّا در برابر اکثریت مسلمانانی که در آن زمان در مدینه جمع شدند چاره ای نداشتند که به ظاهر هم که شده مسلمان شوند تا از فشار مسلمانان در امان بمانند. این افراد به تدریج مخالفت‌های شدیدی با اسلام و مسلمانان از خود بروز دادند. از جمله این افراد عبداله ابن ابی سلول است که از بزرگان مدینه بود و برای خود شأن و ارزش خاصی قائل بود و تعداد قابل ملاحظه ای نیز طرفدار داشت لذا در همه امور مسلمانان دخالت می کرد و نظر می داد و ایستادگی و مخالفت می کرد. به تدریج ریشه اختلاف در بین مسلمانان توسط او پیشروی نمود و هر نقطه ضعفی که در مسلمانان ظاهر می شد او آن را تبدیل به یک فتنه می نمود.

ب : فروپاشی فرهنگ جاهلی: می دانیم که دوران جاهلیت که چندین قرن در مکّه و مدینه وجود داشته است به تدریج قوانین و سنّت‌ها و فرهنگ‌هایی را به وجود آورده بود که مردم به آن خو گرفته و آن را پذیرفته بودند. با ظهور اسلام آن بخش از این قوانین و فرهنگ که مغایر با اسلام بود همه فرو ریخت. این تغییر و فروپاشی باعث نارضایتی و مخالفت در میان مسلمانان گردید، آن‌ها نمی توانستند به سرعت این باورها را تغییر دهند و بسیاری نیز اصلاً نمی خواستند که تغییر صورت گیرد. بعضی از این فرهنگ‌های جاهلی عبارت بودند از برتری قبیلگی، تبعیض نژادی، میل به اشرافیت، ثروت اندوزی و قدرت طلبی، فسق‌های مختلف مانند: فحشاء، بی حجابی، قمار، شراب خواری، و ... موارد دیگر همچون بزرگ منشی، تفاخر، برتری خانوادگی که حتی به تعداد مردگان خود نیز افتخار می کردند و... که با ظهور اسلام و تشکیل نظام اسلامی در مدینه تمام این فرهنگ‌های شیطانی فرو ریخت. دست کشیدن از این همه سنّت و فرهنگ که چندین قرن در بین مردم بود کاری دشوار و طاقت فرسا بود که باعث مخالفت و بعضاً مبارزه با مسلمانان و اسلام می گردید.

ج : حاکمیت قوانین اسلامی به جای فرهنگ و سنّت جاهلی: که این امر به مراتب سخت‌تر و مشکل سازتر برای عموم می گردید و شدت مخالفت را زیاد و زیادتر می کرد. در مکّه دولت اسلامی تشکیل نشده بود یا اجرای قوانین اسلامی وجود نداشت بلکه فقط توصیه و تبلیغ درباره آن صورت می گرفت. اما در مدینه فرهنگ اسلام -که قانونمند شد و حکومت با متخلفان برخورد می نمود، آن‌ها را مجازات می کرد، حد و قصاص برایشان معین کرد و بالاجبار همه باید به آن تن می دادند- این امر بسیار سخت و غیر قابل قبول می شد. در این مرحله هم مسلمانان مدینه و هم مسلمانان هجرت کرده از مکّه نیز باید قوانین اجرایی اسلام را می پذیرفتند. باور نکردن این فرهنگ اجرایی، به تدریج یک اتحاد در مخالفت بین اهل مدینه و مکّه به وجود آورد و یک جبهه مشترک و گسترده را به صحنه کشاند که اکثریت مسلمانان به آن پیوستند. درباره قانونمند شدن نظام اسلامی مدینه در فصل اول این نوشتار سخن به میان آمد. کلاً از این قانونمند شدن موارد ذیل حاصل گردید که به مخالفت‌های زیادی منجر شد:

  1. فروپاشی فرهنگ جاهلی توأم با تعیین حد و مرز برای آن‌ها؛ بدین معنی که نه تنها باورهای فرهنگی مبتذل رایج در شرک و کفر از طرف اسلام ملغی شد بلکه گرایش کنندگان به سوی آن را با قوانین‌های وضع شده تهدید به حد و تنبیه و قصاص و ... می شدند. خیلی سریع این قوانین به اجرا گذاشته شد. به عنوان مثال نه تنها شراب خواری و قمار بازی و زنا و ... ملغی شد بلکه مرتکبین به این گناهان را به شلاق و تبعید و ... تنبیه می نمودند. کلاً همه موارد حاکم در دوران جاهلی دچار چنین شرایطی گردید. برتری نژادی، ارزش داشتن ثروت، دارایی و فخرفروشی از آن، هرزگی و فحشاء، استثمار و برده‌داری و کنیزداری ظالمانه، افتخارات قبیلگی جاهلی و ... از مصادیق آن است. این شرایط، بسیاری از مردم به ویژه بزرگان قبایل را به بشدّت آزرده می کرد زیرا احترامات جاهلی دیگر برای آن‌ها وجود نداشت،درآمدهای حرام از آن‌ها گرفته می شد و قوم قبیله آن‌ها وجه و شأن پیدا نمی کرد. لذا مخالفت با آنچه که روی می داد را آغاز کردند.
  2. بی اهمیتی به نظر کسانی که به واسطه ثروت، شهرت، قدرت، قبیله، نژاد قریش، سفید بودن، عرب بودن و... . آنان که همیشه نظراتشان مورد توجه قرار می گرفت اکنون در نظام جدید این تفاخرات و داشته‌ها کمترین اهمیتی نداشت الّا اینکه عدالت و تقوی و پاکی و ... را دارا باشند و این برای بزرگان قبایل بسیار سخت بود.

د ـ نزول آیات مدنی فراوانی در دوران بعد از هجرت که امیال و آرزوهای غیر الهی مسلمانان را محدود یا از بین می برد: این آیات در مکّه بسیار کم نازل شده بود و مسلمانان یک چنین آیات و قوانین مدنی را که پی در پی نازل می شد را نمی توانستند هضم کنند. به عنوان مثال شیخیت و برتری سنّی عامل ارزشمندی و مدیریت در قبایل عرب بود که به‌شدّت از سوی خدا و رسول(ص) مخالفت شد و همه حدود آن در هم شکست. ما شاهد بودیم که پیامبر(ص) وقتی مدینه را ‌ترک می کرد کسانی را به امیری در مدینه می گماشت که کمترین ویژگی برای این پست را به زعم مسلمانان نداشتند. حضرت رسول(ص) از جوان 17 ساله را تا افراد فقیر و حتی افرادی که توانایی جسمی نداشتند ولی رأی و تدبیر درست داشتند و به عدالت رفتار می کردند را به عنوان امیر مدینه برمی گزید. پیامبر(ص) این انتخاب‌ها را در نصب فرماندهان لشگرها و سربازان خود نیز انجام می داد. جوان زیر 20 سال را فرمانده لشگری می کرد و بزرگ سالان، با اعتبار تا سن 50 و 60 ساله را زیر نظر آن جوانان قرار می داد. افرادی  مانند: سعد بن وقاص، عبدالرحمن عوف، ابوبکر، عثمان و ... گاهی زیر نظر یک جوان به جنگ می رفتند و این امر به‌شدّت همه آن‌ها را آزرده می کرد، ابهت و بزرگی آن‌ها را محدود می نمود و آرزوهایشان را بر باد می داد لذا دلیل اساسی برای مخالفت پیدا می کردند.

هـ ـ از همه مهم‌تر، توجه خاص و قابل مشاهده در همه زمینه‌ها به حضرت علی(ع) توسط                   پیامبر(ص) با برتری دادن او در همه زمینه‌ها به ویژه جانشینی بعد از خود بود که مخالفت شدید بسیاری از مسلمانان را به همراه داشت. بعضی از دلایل مخالفت آن‌ها به شرح ذیل است:

  1. شکست ناپذیری حضرت علی(ع) در تمام جنگ‌ها که حسادت سرداران دیگر را برمی انگیخت. اکثریت سردارانی که به جنگ‌ها اعزام می شدند به نوعی دچار شکست نظامی شده بودند مگر حضرت علی(ع).
  2. جوان بودن حضرت علی(ع) که به عنوان سردار و سپه سالار بر بسیاری از بزرگان مانند: عمر، ابوبکر، عثمان، سعد بن وقاص، مغیره بن شعبه، عبدالرحمن ابن عوف و ابوعبیده جراح و ... منصوب می شد. آن‌ها تحت امر حضرت علی(ع) در می آمدند و برای این جماعت قبول این امر بسیار دشوار بود. به ویژه وقتی آن‌ها دریافتند که جانشین بعد از حضرت رسول(ص) و خلیفه بعد از او حضرت علی(ع) که از سوی خداوند برگزیده شده کلاً به انکار این امر پرداختند.
  3. کینه ای که نسبت به حضرت علی(ع) داشتند، زیرا او در جنگ‌های زیاد با مشرکان و بسیاری از یاران و افراد نزدیک مسلمانان را کشته بود به طوری که می گفتند خانواده ای نبود که حداقل یک نفر از اعضای آن به دست حضرت علی(ع) کشته نشده باشند.[352]
  4. گرفتن قدرت از خاندان حضرت رسول(ص) چون با انتخاب حضرت علی(ع) قدرت و خلافت در خاندان حضرت رسول(ص) باقی می ماند لذا باید حضرت علی(ع) حذف می گردید و خلافت و قدرت به دست آن‌ها می افتاد.
  5. عدالت گرایی حضرت علی(ع) که هیچ کس آن را نمی خواست و ... .

و ـ اعتدال و عدالت گرایی حضرت رسول(ص) در قضاوت‌ها و غنایم جنگ‌ها و ... که این میل به عدالت و تقسیم عادلانه مورد قبول بسیاری از مسلمانان قرار نمی گرفت. هر کس توقع داشت که سهم بیشتر را دریافت کند. نمونه‌های بسیاری از این عدالت گریزی در مدینه در میان مسلمانان وجود داشت.

در یک جمع بندی، این چهار مورد را می توان اینگونه بیان کرد: میل به فرهنگ جاهلی، قانونمند شدن نظام اسلامی، برگزیده شدن حضرت علی(ع) به عنوان جانشین، و گریز از عدالت، محورهای مخالفت مسلمانان با حضرت رسول(ص) بود که به تدریج مخالفان -که چهره منافقان را به خود گرفته بودند- علیه رسول(ص) و اسلام با یکدیگر متحد شدند.

بعضی از واکنش‌هایی که مخالفان یا منافقان در پیش گرفته بودند به شرح ذیل است:

  1. فرار از جبهه‌ها.
  2. سعایت و دشمنی ظاهر و پنهان بر علیه حضرت علی(ع).
  3. قهر و مخالفت کردن به دلیل نوع تقسیم غنائم توسط حضرت رسول(ص).
  4. شایعه سازی و تهمت زدن به خانواده و یاران نزدیک حضرت رسول(ص).
  5. بی حرمتی کردن به حضرت رسول(ص) و تحقیر او و خانواده اش مانند: نجوی، بی اجازه وارد شدن به خانه حضرت رسول(ص)، نشستن در خانه حضرت رسول(ص) و خارج نشدن از آن که باعث آزار حضرت رسول(ص) می شد،‌ترک نماز جماعت که حضرت رسول(ص) برگزار می کرد، با صدای بلند با حضرت سخن می گفتند، حذف مؤمنان پاک و معتقد به اطاعت از حضرت رسول(ص) از میان جمع خود.
  6. تشکیل حزب یا باند که جلسات سری و پنهانی برقرار می کردند.
  7. انجام اعمالی که باعث شکست لشگر مسلمانان در جنگ‌ها بشود تا پیامبر(ص) ضعیف شود.
  8. تحریف و تغییر دادن سخنان حضرت رسول(ص) و بیان آن به دیگران که پیامبر(ص) برای کسانی که این چنین می کردند دست به نفرین و لعن زد.
  9. شک در دین و اعتقادات مردم ایجاد می کردند.
  10.  ایجاد اختلاف و چند دستگی در سپاه و در میان یاران حضرت رسول(ص).
  11.  خیانت به حضرت رسول(ص) و یاران با وفای وی.
  12.  ایجاد دینی جدید به اسم اسلام بدون آگاهی و رضایت حضرت رسول(ص) در برابر دین اسلام مانند: ساختن مسجد ضرار و تحریف قرآن و کم و زیاد کردن سخنان حضرت رسول(ص).
  13.  بالاخره تصمیم به‌ترور پیامبر(ص) گرفتن که این‌ترورها شامل ‌ترور شخصیت، آبرو و اعمال حضرت رسول(ص) می شد و نهایتاً به ‌ترور جانی حضرت منتهی شد و چندین بار حضرت را‌ترور جانی کردند که خداوند آن‌ها را دفع کرد و در این نوشتار به آن‌ها اشاره شد.
  14.  تصمیم به براندازی کلّی نظام اسلامی و خاندانِ امامتِ منصوصِ جانشینِ حضرت رسول(ص) از دیگر اقدامات مخالفان حضرت رسول(ص) بود که در سقیفه آن را به اجرا گذاشتند و... .

همه این موارد بر روی هم باعث شد که منافقان قدیمی همچون یاران عبداله ابن ابی سلول و یهودیان نفوذی در اسلام از یک سو و مخالفانی که تحمل شرایط فوق را نداشتند -با آن که خیلی از آن‌ها حضرت رسول(ص) را دوست می داشتند- از سوی دیگر با یکدیگر متحد شوند. آن‌ها حضرت رسول(ص) را می خواستند بدون عدالت و قوانین الهی وی و از همه مهم‌تر بدون حضرت علی(ع). آنها نیم نگاهی هم به فرهنگ جاهلی خود داشتند و خواهان بازگشت آن بودند. این باور و این اتحاد باعث شد که دشمنی با حضرت رسول(ص) شدّت و وسعت پیدا کند و از زمان صلح حدیبیه آثار و نمودهای آن بطور علنی و آشکارا دیده شد.

 از آن تاریخ به بعد سرپیچی‌ها گسترش یافت و به مخالفت واضح تبدیل شد. آن‌ها مدّتی بعد از حدیبیه نه تنها از دستورات حضرت رسول(ص) سرپیچی می کردند بلکه به تدریج نظرات خود را به حضرت رسول(ص) تحمیل می کردند و او را وادار به سکوت یا دفاع از خود می نمودند مانند آنچه که درباره خالد بن ولید انجام گرفت یا حرکت ندادن سپاه اسامه و نرفتن عمر و ابوبکر به سپاه اسامه و ماندن در مدینه و سرپیچی علنی از بیعت در غدیر خم با حضرت علی(ع)، به نماز رفتن ابوبکر برای پیش نمازی بدون اجازه حضرت رسول(ص)، دیوانه خطاب کردن حضرت رسول(ص)، قلم و دوات ندادن به او، سم خوراندن به حضرت رسول(ص) و در نهایت به شهادت رساندن پیامبر عظیم الشأن اسلام بود.

 

 

 

در کتاب بصائر الدرجات به سندهای معتبر از حضرت صادق(ع) روایت کرده اند که چون گریبان علی(ع) را گرفتند و برای بیعت با ابوبکر به سوی مسجد کشیدند حضرت در برابر قبر رسول الله ایستاد و فرمود آنچه ‌هارون در جواب موسی گفت برایت می گویم" ابن ام ان القوم استصعفونی و کانوا یقتلونی"  ای برادر من و فرزند مادرم به درستی که قوم، مرا را ضعیف گردانیدند و نزدیک شد که مرا بکشند. پس دستی از قبر رسول (ص) بیرون آمد به سوی ابوبکر و با صدایی که همه می شناختند فرمود "اکفرت بالذی خلقک من‌تراب ثم من نطفه ثم سواک من نطفه ثم سواک رجلا" آیا کافر شدی به آن خداوندی که تو را خلق کرده است از خاک پس از نطفه پس تو را مردی گردانیده است.[353]

لحظاتِ واپسینِ زندگیِ حضرت رسول (ص)

در روایت آمده که حضرت ملک الموت نزد حضرت رسول(ص) آمد و گفت حق تعالی مرا فرستاده است که تو را مخیر گردانم میان لقای او و برگشتن به دنیا . حضرت با جبرئیل مشورت کرد. جبرئیل گفت یا رسول الله آخرت بهتر است برای تو از دنیا و حق تعالی در آخرت از قرب و کرامت و منزلت و شفاعت آن قدر به تو خواهد داد که خشنود گردی و لقای حق تعالی برای تو نیک‌تر است. پس حضرتِ ملک الموت را گفت که، به آنچه که مأمور شده‌ای عمل نما.[354] پیامبر دست خود را به سوی آسمان بلند کرد و سه بار فرمود:

 یا رفیقَ الاَعلی                     

 یا رفیقَ الاَعلی                         

 یا رفیقَ الاَعلی

و سپس جان به رفیقِ اعلا داد.

و بدین‌ سان زندگیِ بزرگترینِ مردِ تاریخِ بشر، با مظلومیتی بی‌پایان، به پایان رسید. بیست و سه سال رنج و دردِ او به سر آمد و به نزد رفیق اعلایش شتافت. او خود می‌گفت هیچ پیامبری به اندازه من در دنیا رنج نکشیده است. پس از آن حضرت علی(ع) و یاران اندک او در برابر اکثریت منافقان تنها ماندند. کینه ای که آن گروه از این بزرگمردِ مظلوم داشتند در سقیفۀ بنی ساعده رخ نمود و با حذف او و بلافاصه بعد از گرفتنِ خلافت با حذف حضرت زهرا(س) و مصادره فدک و ارث او، وارد مرحله نوین خود گردید که به طور مستمر در تاریخ، این دشمنی‌ها ادامه یافت و به نسل‌های بعد نیز سرایت نمود.

 

حال ابوبکر خلیفه و علی(ع) امام بود.

                            ابوبکر دو سال و اندی بعد مُرد و علی...

                                                و علی(ع) امامِ تمامِ مومنانِ تاریخ گردید.

 

پناه می بریم به خدا از شرّ نفس امّاره و شیاطینِ جنّ و انس. 

والسلام                                                                                                        

 

 

 

 

 

 

 


[1] سوره بقره، آیات ۲۲۶ و ۲۲۷.

[2] سوره بقره، آیه ۲۳۴.

[3] خوانندگان می توانند به تفسیر و نظرات آیت الله طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل همین آیه ۳۴ سوره نساء رجوع نمایند.

[4] تارنمای ویکی پدیا.

[5] تحریر الوسیله باب نشوز.

[6]  به سوره طلاق و تفسیر آن توسط علامه طباطبایی رجوع شود.

[7]  سوره بقره، آیات ۱۷۸ و ۱۷۹.

[8]  همان، آیه ۲۱۹.

[9]  سوره نساء، آیه ۴۳.

[10]  سوره مائده، آیه ۹۰ و ۹۱.

[11] تفسیر المیزان، ج ۶، ذیل تفسیر آیات ۹۰ تا ۹۳ ـ سوره مائده بحث روایتی، ص ۱۹۴.

[12]  سوره بقره، آیه ۲۱۹. 

[13]  سوره نساء، آیه ۴۳.

[14]  سوره اعراف، آیه ۳۳.

[15]  زیرا سوره اعراف بنابر روایات راویان سیر نزولی قرآن حدوداً سی و نهمین سوره انزالی است که به طور متوسط در نیمه سال هفتم نازل شده است.

[16]  مغازه واقدی، ج ۱، ص ۱۴۵ ـ اعلام الورای، ص ۷۷.

[17]  سوره مائده، آیه ۹۱.

[18]  سوره نور، آیه ۳۰.

[19]  تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ۱۵۵، در ذیل آیه ۳۰.

[20]  رجوع شود به تفسیر مجمع البیان، ج ۱۸، ص ۶۱۵.

[21]  مجمع البیان، ج ۱۸، ص ۶۱۰.

[22]  تفسیر المیزان جلد ۱۵ صفحه ۱۶۰.

[23]  همان.

[24]  سوره نور، آیه ۳۱.

[25]  مجمع البیان، ج ۱۷، ص ۳۱۲.

[26]  تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ۱۶۲.

[27]  همان.

[28]  همان.

[29]  اصول کافی، ج ۲، ص ۳۵۷، ح ۲.

[30]  همان.

[31]  مجمع البیان، ج ۱۸، ص ۵۵۱.

[32]  همان.

[33]  همان.

[34]  سوره نور، آیات ۶ تا ۱۰.

[35]  تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ذیل آیات 6 الی10 سوره نور.

[36] تفسیر نورالثقلین، ج ۱۳، ص ۵۸۲.

[37]  فروغ ابدیت، ص ۶۶۰.

[38]  سوره نور، آیات ۱۲ و ۱۴.

[39]  تفسیر المیزان، ج ۱۵ص ۱۳۸.

[40]  فروغ ابدیت، ص ۶۶۵. . به نقل از صحیح بخاری جز پنجم، صفحه ۱۱۳.

[41]  تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ۱۴۲ و ۱۴۳.

[42]  همان.

[43]  تفسیر قمی، ج ۳، ص ۳۰۹ترجمه جابر رضوی بحارالانوار، ج ۲۰،  ۳۱۶ ـ ج ۲۲، ص ۳۵۱ ـ تفسیر برهان، ج ۵، ص ۳۶۹.

[44] تفسیر قمی، ج ۳، ص ۳۱۰ ـ بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۱۵۵ ـ تفسیر صافی، ج ۵، ص ۲۱۹ ـ تفسیر برهان، ج ۵، ص ۳۶۹ ـ نورالثقلین، ج ۳، ص ۵۸۱.

 

[45] این منابع در صحیح بخاری کتاب تفسیر، ج ۳، ص ۱۱۲ و ۱۱۳ ـ جلد ۶، ص ۱۳۵ و ۱۳۶ ـ صحیح مسلم،ج ۸، ص ۱۱۸ ـ تفسیر طبری، ج ۱۸، ص ۷۴ ـ صحیح‌ترمذی، ج ۲، ص ۳۸۸ ـ مسند احمد، ج ۶، ص ۱۹۴ ـ سنن دارمی، ج ۱، ص ۱۹۰ ـ موطا مالک، ج ۱، ص ۵۳ ـ سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۱۸۸ ـ مسند ابن عوانه، ج ۱، ص ۳۰۲.همه بدون استثناء منبع حدیث را عایشه معرفی نموده اند و بین آنها اختلافات و تناقضات زیاد دیده می‌شود.

[46]  صحیح بخاری، ج ۳، ص ۲۷ ـ سنن‌ترمذی، ج ۲، ص ۵۷  ـ مسند احمد حنبل، ج ۶، ص ۳۵ و... .

[47]  خوانندگان محترم توجه داشته باشند که ما آدرس  همه این روایت‌ها را بیان داشته ایم و دیگر نیازی به سند نداریم اما برای این موضوع رجوع کنید به صحیح بخاری کتاب تفسیر، ج ۳، ص ۱۱۲ و ۱۱۳ ـ صحیح مسلم، ج ۸، ص ۱۱۸ ـ تفسیر طبری، ج ۱۸، ص ۷۶ تا ۷۴ ـ صحیح‌ترمذی، ج ۲، ص ۳۸۸.

[48]  تفسیر الدرالمنثور، ج ۵، ص ۲۹.

 

[49]  سوره نور، آیه ۱.

[50] بحارالانوار، ج ۷۹، ص ۲۴.

[51]  همان، ج ۷، ص ۳۷۲.

[52]  نهج البلاغه، حکمت ۲۵۲.

[53]  بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۳۷۲.

[54]  همان ، ج ۷۶، ص ۲۷.

[55]  همان ، ج ۶۹، ص ۲۷.

[56]  اصول کافی، ج ۲، ص ۳۲.

[57]  تفسیرالمیزان، ج ۱۵، ص ۱۲۸.

[58]  تفسیرالمیزان، ج ۱۵، ص 129.

[59]  سوره بقره، آیه ۱۷۸.

[60] همان ، آیه ۲۲۱.

[61]  سوره حجرات، آیه ۱۳.

 

 

[62]  منهاج الصالحین مساله (۱۴۷۷، 288/2).

[63] نهج البلاغه، حکمت ۱۱۵، ص ۵۰۰.

[64]  منهاج الصالحین مسئله  ۳۰۶، ۷۰/۲.

 [65] امامان شیعه، ص ۲۸۰.

[66]  سوره نحل، آیه ۷۵.

[67]  جواهر الکلام، ج ۲۴، ص ۱۸۶ و ۱۲۰.

[68]  منهاج، ج 2، ص ۲۷۵.

[69]  به کتاب صبح ساجد مراجعه کنید.

 

[70]  کتاب فروغ ابدیت، ص 692 الی 721.

[71] کتاب تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 330.

[72]  مغازی واحدی، ص587. 

[73] کتاب فروغ ابدیت، ص 779 الی 785.

[74] مغازی واحدی، ص 558.

6-مغازی واحدی، ص 600 الی 601.

[76] سیره حلبی، ج 3، ص 90 ـ وسایل الشیعه، ج 7، ص 124.

[77]  مغازی واحدی، ص 654 .

[78]  همان ، ص 655. 

[79]  بحارالانوار، ج 21، ص 107.

[80]  الغدیر، ج 7، ص 10 الی 13.

[81]  فروغ ابدیت، ص 814.

[82]  بحار الانوار، ج 21، ص 111.

[83]  سیره ابن هشام، ج 2، ص 412 ـ شرح نهج البلاغه ابن ابی حدید، ج 17، ص 281.

 

 

 

[84]  مغازی واقدی، ص 654 به بعد.

[85] مغازی، ص 669.

[86]  همان.

[87]   مغازی واقدی، از ص 619 الی 676. 

[88]   مغازی واقدی، از ص 619 الی 676. 

[89] مغازی واقدی، ص 673.

[90] سیره بن هشام، ج 2، ص 430.

[91] الخصال، ج 2، ص 125.

[92]  امالی شیخ طوسی، ص 318.

[93]  امالی شیخ صدوق، ص 105.

[94]  النص والاجتهاد، ص 61 الی 75 و تمام کتب تاریخی این واقعه.

[95]  البته این در منابه اهل سنّت است. مغازی واقدی، ص 685.

[96]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 436.

[97]  سوره مائده،آیه 67.

[98]  سوره مجادله، آیه 8.

[99]  همان.

[100]  همان.

[101]  همان، آیه 9.

[102]  همان، آیه 10.

[103]  سوره مجادله، آیه 11

[104]  همان، آیه 14.

[105]  همان.

[106]  سوره مجادله آیه ۱۹.

[107] همان ، آیه 20.

[108]  سوره منافقون، آیه ۱.

[109]  همان ، آیه ۲.

[110]  همان، آیه 3.

[111]  همان، آیه ۴.

 

[112]  سوره منافقون ، آیه ۵.

[113]  همان، آیه 6.

[114]  همان، آیه ۸.

[115]  همان، آیه 9.

[116]  سوره حجرات، آیات ۱ الی ۴.

[117]  همان، آیه 6.

[118]  سوره حجرات، آیه 6.

[119]  همان، آیه ۷.

[120]  همان، آیه ۱۱.

[121]  همان.

[122]  همان، آیه ۱۲.

[123]  همان.

[124]  سوره حجرات، آیه ۱۷.

[125]  سوره جمعه، آیه ۱۱.

[126]  صحیح بخاری، ج ۳، ص ۱۳۷ و ۱۳۸ ـ تفسیر سوره تحریم، ج ۳، ص ۱۷۲.

[127]  صحیح مسلم، ج ۲، ص ۱۱۱۰ و ۱۱۱۱ ـ کتاب طلاق، باب ۵.

[128]  مسند طیالسی، ص ۶، ح ۲۳.

[129]  سنن نسایی، ج ۴، ص ۱۳۷.

[130]  صحیح‌ترمذی، ج ۱۲، ص ۲۰۹.

[131]  ابن سعد در طبقات، ج ۸، ص ۱۸۲.

[132]  تفسیر قرطبی، ج ۱۸، ص ۱۸۹.

[133]  کنزالعمال، ج ۲، ص ۳۳۲.

[134]  مستدرک حاکم، ج ۲، ص ۴۹۳.

[135] زمخشری در تفسیر کشاف، ج ۴، ص ۶۸۷ ذیل آیه اول سوره تحریم.

[136]  طبری در تفسیر طبری، ج ۲۸، ص ۱۰۱.

[137]  تفسیر سیوطی، ج ۶، ص ۲۳۹.

[138]  تفسیر قمی، ج ۵، ص ۱۷۷‌ترجمه جابر رضوانی: ذیل آیه اول سوره تحریم. (توجه نمایید که ابراهیم‌هاشم قمی ازصحابه امام دهم وامام یازدهم بوده و چندین سال در غیبت صغری امام زمان(عج) با نائب‌های او در ارتباط بوده است)

[139]  تفسیر مجمع البیان طبرسی، ج ۲۸، ص ۱۰۶۶ ـ ذیل آیه اول سوره تحریم‌ترجمه علی کرمی.

[140]  المیزان، ج ۱۹، ص ۵۵۵ ـ ذیل آیه ۴ سوره تحریم ـ‌ترجمه محمّد باقر موسوی همدانی.

[141]  حیات القلوب، ج ۴، باب ۵۵ احوال حفصه و عایشه.

[142]  تفسیر عیاشی، تفسیر قمی، حیات القلوب، ج ۴، باب ۵۵ در بیان احوال عایشه و حفصه.

[143]  تفسیر کشاف، ج ۴، ص ۶۹۰.   

[144]  همان، ص ۶۹۱.

[145]  همان.

[146]  سوره اسراء، آیه60.

[147]  به کتاب‌های الغدیر علامه امینی رجوع شود.

[148]  مسند احمد بن حنبل، ج ۶، ص ۱۳۱ و ۲۸۰.

[149]  همان، ص ۱۴۱ ـ ۱۴۲.

[150] طبقات ابن سعد، ج ۸، ص ۶۷ و ۶۸ ـ مسند احمد بن حنبل، ج ۶، ص3۲ و ۷۵ ـ منتخب کنزالعمال، ج ۵، ص ۱۱۹ ـ مستدرک حاکم، ج ۴، ص ۷ و ... .

[151] کنزالعمال، ج ۱۳، ص ۱۱۸  ـ مسند احمد، ج ۵، ص ۵۵ و ۸۸ و ۱۱۲ و ۱۱۷ و ۱۵۰ و ۲۲۴ ـ صحیح بخاری باب فضل عایشه، ج ۲، ص ۳۰۸ ـ صحیح مسلم، ج ۴، ص ۱۸۹۶ ـ صحیح‌ترمذی، ج ۱۰، ص ۱۶۷ ـ سنن نسایی، ج ۷، ص ۶۹ ـ اسد الغابه، ج 7، ص 190.  

 

[152]  صحیح مسلم، ج ۱، ص ۲۵ و ۲۶۴ ـ صحیح نسایی، ج 1، ص 23 و 53 و 54 و 64 ـ سنن ابن داود، ج 1، ص 33 ـ مسند ابن عوانه، ج 1، ص311 ـ سنن دارمی ج 1، ص246 ـ مسند احمد، ج 6، ص 62 و 127 و 193 و 210 ـ کنزالعمال، ج 3، ص473.

[153]  مسند احمد، ج ۶، ص ۶۴.

[154]  صحیح مسلم، ج 2، ص61 ـ مسند احمد، ج 6، ص67 و 70 و 99 و 129 و 137 و 146 و 199 و 204 و 230 و 249 و 250 و 251.

[155] مسند احمد، ج ۶، ص ۱۸۷.

[156]  همان، ص ۳۲.

[157]  همان، ص 44.

[158]   صحیح بخاری، ج ۱، ص ۴۴ ـ صحیح مسلم، ج ۱، ص ۱۶۹ ـ مسند احمد حنبل، ج ۶، ص ۶۸ و ۷2.

 

[159] صحیح بخاری، ج ۴، ص ۲۰۴ ـ مسند احمد حنبل، ج ۶، ص ۱۱۷ و ۱۳۵ و ۱۹۳ و ۲۵۸ـ سنن ابی داود، ج 1، ص 33 ـ مسند ابی عوانه، ج 1، ص 321 و 313 ـ منتخب کنزالعمال، ج 3، ص 473.

[160]  سنن ابی داود، ج 1، ص 34.

[161]  مسند احمد بن حنبل، ج 6، ص 161.

[162]  همان.

[163]  صحیح مسلم، ج 1، ص 187 ـ مسند ابی عوانه، ج 1، ص 289.

[164]  مسند احمد بن حنبل، ج 6، ص 123 و 234.

[165]  همان ،ص 59 و 128 و 230.

 

[166]  روایات فوق از کتاب نقش عایشه در احادیث اسلام، ج 4، ص 68 الی 76 اثر علامه عسگری‌ترجمه جواد کرمی استخراج شده است.

[167]  این روایات در کتاب طبقات ابن سعد، ج 8،  ص 74 الی 76 استخراج شده است.

 

[168]  در این زمینه در آینده سخن خواهیم گفت.

[169]  تفسیر برهان، ج 4، ص 353 ـ تفسیر قمی، ج 2، ص 377 ـ صاحب تفسیر برهان 52 حدیث درباره اینکه صالح مؤمنان علی ( ع ) منظور قرآن بوده است جمع کرده است ـ تفسیر الدر المنثور، ج 6، ص244 و دهها روایت دیگر.

 

[170]  طبقات این سعد، ج 2، ص 147.

[171]  سوره توبه، آیه 25.

[172]  مجمع البیان، ج 11، ص52.

[173]  مجمع البیان، ج 11، ص3 و 4.

[174]  مغازی واقدی، ص 685.

[175]  همان.

[176]  همان.

[177]  مغازی واقدی، ص 685.

[178]  همان، ص687.

[179]  همان، ص 688.

[180]  همان،  ص 690.

[181]  مغازی واقدی ، ص 691.

[182]  طبقات ابن سعد، ج 2، ص 149.

[183]  همان، ص 151.

[184]  همان، ج 2، ص 701.

[185]  مغازی واقدی، ج 2، ص 701.

[186]  همان، ص 700.

[187]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 437‌ترجمه آیتی.

[188]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 424‌ترجمه محمّد آیتی این موضوع در کتب دیگر اهل سنّت نیز ذکر شده است مانند مغازی و ... . 

[189]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 438.

[190]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 425.

[191]  طبقات این سعد، ج 2، ص 153.

[192]  مغازی واقدی، ص 683.

[193]  همان، ص 685.

[194]  مغازی واقدی ، ص 686.

[195]  همان، ص 687.

[196]  همان، ص 698.

[197]  همان ، ص 689.

[198]  همان، ص 690.

[199]  همان، ص 694.

[200]  مغازی واقدی، ص 694.

[201]  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 424.

[202]  خوانندگان دقّت داشته باشندکه این اخبار صد در صد از کتب علمای اهل سنّت استخراج شده است.

 

[203]  سیره ابن هشام، ج 2، ص 496

[204]  همان، ص 491

[205]  تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 442.

 

[206]  برای اطلاعات بیشتر به سایت ویکی شیعه ذیل آیه تطهیر و رجوع شود.

[207]  مسند احمد بن حنبل، ج ۱، ص ۳۳۱ ـ ج ۴، ص ۱۰۷ ـ ج ۶، ص ۲۹۲ـ برای تفسیر مفصل این آیه به المیزان تفسیر نمونه تفسیر قمی و ...رجوع شود

[208]  اصول کافی، ج ۱، ص ۵۲۷ ـ الغیبة  نعمانی، ص ۶۲ ـ کمال الدین شیخ صدوق، ج ۱، ص  ۳۰۸ ـ عیون الاخبار الرضا شیخ صدوق، ج ۱، ص ۴۱ ـ جامعه الرضا تاج الدین شعیری، ص ۱۸ ـ بحار الانوار مجلسی، ج ۳۶، ص ۱۹۵ ـ شیخ مفید الا ختصاص، ص ۲۱۰ ـ شیخ طوسی الغدیر، ص ۱۴۳ ـ درباره منابع اهل سنّت شیخ طوسی در اعلام الوری، ص 258 به منابع اهل سنّت در این باره پرداخته است.

[209]  تفسیر المیزان، ج ۳، ص ۲۲۳.

[210]  تفسیر المیزان، ج ۳، ص ۲۲۳.

[211]  سیره ابن هشام صفحه ۴۷۶.

[212]  سیره ابن اسحاق صفحه ۴۷۸.

[213]  سوره توبه، آیات ۴۴ الی ۵۲.

 

[214]  همان، آیه ۷۶.

[215]  سوره توبه ، آیه ۷۹.

[216]  همان، آیه ۸۶

[217]  مغازی واقدی، ص ۷۶۵.

[218]  سوره توبه، آیه ۸۱.

[219]  همان، آیه ۶۷.

[220]  همان، آیه 55.

[221]  همان، آیات ۸۵ و ۸۶.

[222]  سوره توبه ، آیات ۹۷ و ۹۸.

[223]  همان، آیه ۸۶.

[224]  همان، آیه ۱۰۱.

[225]  همان آیه 120.

[226]  همان، آیات ۸۴ و ۸۰.

[227]  مغازی واقدی، ص ۱۰۴۷.

[228]  سیره ابن هشام، ج ۴، ص ۱۷۴.

[229]  سوره توبه، آیات ۱۰۷ الی ۱۱۰.

[230]  بحارالانوار، ج ۱۷، ص ۴۰۵ ـ ج ۴۰، ص ۱۳۹ .

[231]  همان، ج ۴۵، ص 1.

[232]  عیون اخبار صدوق، ج ۱، ص ۲۸۷.

[233]  سیرة النبویه ابن کثیر دمشقی، ج ۴، ص ۴۴۹ ـ مسند احمد ابن حنبل، ج 1، ص 408 ـ المعجم الکبیر طیرانی، ج 10، ص 109.

[234]  مغازی واقدی، ص ۷۶۱.

[235]  همان، ص ۷۶۴

[236]  همان.

[237]  سوره توبه، آیه ۷۴.

[238]  مغازی واقدی، ص۷۶۶.

[239]  مغاری واقدی، ص ۷۹۴.

[240]  همان، ص ۷۹۴.

[241]  دلایل النبوه، ج ۵، ص ۲۵۶.

[242]  المحلی، ج ۱۱، ص ۲۲۴ ـ  اثر ابن حزم اندلسی اثر الظاهر ابو احمد علی بن احمد بن سعید متوفی ۴۵۶.

[243]  التهذیب، ج ۱، ص ۵۸۲.

[244]  همان، ج ۶ ، ص ۳۵۴.

[245]  همان، ج ۱، ص ۴۶۵.

[246]  همان، ج ۹، ص 8.

[247]  همان، ج ۳۱، ص ۳۶ و ۳۷.

[248]  همان، ج ۴، ص ۱۳۷.

[249]  صحیح مسلم، ج ۵، ص ۱۷۷ ـ ج ۸، ص ۱۲۳.

[250]  صحیح مسلم، ج ۳، ص ۲۷۶.

[251]  تفسیر المیزان، ج 9، ص ۵۴۳ ذیل آیه ۱۱۸ این سوره.

[252]  دلایل النبوه، ج ۵، ص ۲۲۰ ـ سیره النبویه یک، ج ۲، ص۵۱۹ الی ۵۲۰.

[253]  همان، سیره النبویه، ج ۲، ص ۵۲۰ .

[254]  طبقات ابن سعد، ص ۱۸۳.

[255]  ابن خلدون، ج ۱، ص ۴۵۳.

[256]  ابن خلدون ، ص ۴۵۴.

[257]  همان.

[258] سیره ابن هشام، ص ۵۶۸ و ۵۶۹ .  

[259]  همان.

[260]  سوره مائده، آیه 67.

[261]  کافی، ج 1، ص 290، ح 5.

[262]  الغدیر، ج 1، ص 424.

[263]  تفسیر القرآن العظیم، ج 4، ص 173، ح 9 و 66 ـ تفسیر در المنثور، ج 3، ص 117 ـ تاریخ دمشق، ج 2، ص 85، ح 588.

[264]  شواهد التنزیل، ج 1، ص 239، ح 240 و ... .

[265]  المعانی، ج 4، ص 282 و ... .

[266]  شواهد التنزیل، ج 1، ص 255، ح 249.

[267]  فرائد السمطین، ج 1، ص 158، ح 120.

[268]  شواهد التنزیل، ج 1، ص 252، ح 247.

[269]  الکشف البیان، ج 4، ص 92.

[270]  از کتاب ما نزل من القرآن فی علی، ص 86، ح 16.

[271]  مناقب علی ابن ابی طالب، ص 240، ح 348.

[272]  همان، ح 347.

[273]  الولایه فی طریق حدیث الغدیر.

[274]  در المنثور، ج 2، ص 298.

[275]  الکشف البیان، ج 4، ص 92.

[276]  اسباب النزول، ص 135.

[277]  شواهد النزول، ج 1، ص 255، ح 249.

[278]   الولایه به نقل از الطرئف، ج 1، ص 121.

[279]  تاریخ مدینه دمشق، ج 12، ص 237.

[280]  التفسیر الکبیر، ج 12، ص 49.

[281]  مطالب السؤول، ص 16.

[282]  فرائد السمطین، ج 1، ص 158، ح 120.

[283]  الفصول المهمه، ص 42.

[284]  شرح دیوان امیر المؤمنین، ج 7، ص 406.

[285]  در المنثور، ج 3، ص 116.

[286]  روح المعالنی، ج 6، ص 192.

[287]  ینابیع الموده، ج 1، ص 119، باب 39.

[288]  المنار، ج 6، ص 463.

[289]  خصائص الوحی المبین، ص 61 و 62.

[290]  تاریخ بغداد، ج 8، ص 290.

[291]  تاریخ دمشق، ج 7، ص 575 و 578 و 585.

[292]  کتاب الولایه، ص 106.

[293]  تفسیر کبیر، ج 2، ص 14 و ... .

[294]  کتاب الولایه، ص 111.

[295]  مناقب علی ابن ابی طالب، ص 18، ح 24.

[296]  شواهد النزول، ج 1، ص 201، ح 211.

[297]  تاریخ دمشق، ح 575.

[298]   المناقب، ص 135، ح 152.

[299]  تذکره الخواص، ص 30.

[300]  فرائد السمطین، ج 1، ص 72.

[301]  البدایه و النهایه، ج 5، ص 232.

[302]   المناقب، ص 125، ح 152.

[303]  الدر المنثور، ج 3، ص 19 ـ الانقان فی العلوم القرآن، ج 1، ص 53.

[304]  مفتاح النجاه، باب 3، فصل 11، ص 34.

[305]  تفسیر شفاء الصدور ذیل آیه.

[306]  کشف البیان ذیل آیه فوق.

[307]  الاجامع الاحکام قرآن، ج 8، ص 278.

[308]  تذکره الخواص، ص 30.

[309]  نظم دُرر السمطین، ص 93.

[310]  الفصول المهمه، ص 41.

[311]  جواهر العقدین، ص 179.

[312]  ارشاد العقل سلیم، ج 9، ص 29.

[313]  السراج المنیر، ج 4، ص 380.

[314]  اربعین فی مناقب امیر المؤمنین، ج 7، ص 40.

[315]  شرح جامع الصغیر، ج 6، ص 218.

[316]  السیره الحلبیه، ج 3، ص 274.

[317]  نوالابصار، ص 159.

[318]  وسیله المال، ص 119.

[319]  نزهه المجالس، ج 2، ص 209.

[320]  شرح جامع الصغیر، ج 2، ص 378.

[321]  شرح المواهب اللدنیه، ج 7، ص 13.

[322]  ینابیع الموده، ص 274.

[323]  الکشف البیان ذیل آیه فوق.

[324]  تهذیب الاسماع، ج 1، ص 224.

[325]  وفیات الاعیان، ج 4، ص 60.

[326]  فرائد السمطین، ج 1، ص 82، ح 63.

[327]  شواهد النزول، ج 2، ص 381 و 385.

[328] برای اطلاع بیشتر به کتاب الغدیر رجوع شود.
 

[329]  تذکره القا، ج ۲، ص ۴۷۰ ـ صحیح بخاری، ج ۸، ص ۱۴۲ و ۱۴۳ ـ صحیح مسلم، ج ۷، ص ۹۲ و ۹۳ ـ تفسیر فخر رازی، ج ۴، ص ۴۴۴ ـ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص ۱۷۵.

[330]  سوره نجم، آیه1الی3.

[331]  الاشراف، ج ۱، ص ۵۶۸ ـ سیره ابن هشام، ص ۱۰۲۰ ـ طبقات کبری، ج ۲، ص ۲۶۰ ـ عیون الاصول، ج ۲، ص ۲۸۱.

 

[332]  المجدی فی الا نساب محمّد بن محمّد علوی، ص 6.

[333]  المستدرک علی الصحیحین، ج ۳، ص ۶.

[334]  سیره النبویه ابن کثیر دمشقی، ج ۴، ص ۴۴۹.

[335]  مسند احمد بن حنبل، ج ۶، ص ۳۸ و ۴۸ و ۱۲۱ و ۲۰۰ و ۲۷۴ ـ مستند ابواعوانه، ج ۲، ص ۱۱۳.

[336]  صحیح مسلم، ج ۴، ص ۱۸۹۳ ـ طبقات ابن سعد، ج ۲، ص ۲۶۰.

[337]  طبقات کبری، ج 2، ص 235.

[338]  سنن بخاری، ج ۷، ص ۱۷ ـ  ج ۸، ص ۴۰ ـ سنن مسلم، ج ۷، ص۲۴ و ۱۹۴ ـ تاریخ طبری، ج ۲، ص ۴۳۸ و ۴۳۷ ـ سیرت النبوی، ج ۴، ص ۴۴۹ ـ مسند احمد، ج ۶، ص ۳۵ ـ الطب النبوی ابن جوزی، ج ۱، ص ۶۶ و ... .

[339]  طب والنبوی ابن قیم جوزی، ج ۱، ص ۶۶.

[340]  معجم ما استعجم عبدا...، ص ۱۴۲.

[341]  سیرت النبویة ابن کثیر، ج ۲، ص ۴۴۶ ـ معجم ما استعجم اندلسی، ص ۱۴۲.

[342]  مسند احمد، ج ۶، ص ۵۳ ـ سنن مسلم، ج ۷، ص ۲۴۲ و ۱۹۸ ـ سیرت النبوی، ج ۴، ص ۴۴۹.

[343]  صحیح بخاری، ج ۲، ص ۱۱۸ ـ مسند احمد حنبل، ج ۱، ص ۳۲۵ ـ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج ۳، ص ۱۱۴ ـ تاریخ کامل، ج ۲، ص ۳۲۷.

[344]  نقش عایشه در احادیث اسلام، ج ۴، ص ۲۳۰.

[345] تاریخ یعقوبی، ج ۱، ص ۵۱۰.

[346] تفسیر عیاشی، ج ۱، ص ۲۰۰.  

[347]  بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۵۱۶.

[348]  بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۵۱۶.

[349]  منتهی المطالب علامه حلی، ج ۲، ص ۸۸۲ ـ جامع الرواة محمّد اردبیلی، ج ۲، ص ۴۶۳.

[350]  تهذیب الاحکام، ج ۶، ص ۳۱ ـ بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۵۱۴.

[351]  تفسیر قمی، ج ۵، ص ۱۷۷‌ترجمه جابر رضوانی ـ تفسیر عیاشی ذیل تفسیر سوره تحریم.

[352]  بیان شده درتفسیرسوره معارج، آیات 1 الی 3.

[353]  همان، ج ۴، باب ۶۵، ص ۱۳۵۹.

[354]  حیات القلوب، ص ۱۱۳۳.