مقاله«فوران آیات»-1

به نام خداوند بخشاینده مهربان

خدا در آئینه آیات (1)

فوران آیات

در قرآن کریم مطالب متنوع بسیاری طرح شده که عموم مردم را به درک و فهم و عمل به آنها دعوت می‌نماید. یکی از این موضوعات که مکرر در قرآن آمده است کلمه آیات است.[1]

آیات در قرآن به چندین معنی تعریف شده است. به عنوان مثال هر موجودی، هر مکانی، هر زمانی و یا هر شرایطی که در آن نشانه وجودِ خداوند و صفات او باشد، آیات نامیده می‌شود. مصداق‌های فراوانی نیز در قرآن درباره آن ذکر شده است: معجزات پیامبران، بعثت آنها، خلق انسان، خلق جهان،طبیعت، هستی، مکان‌های مقدس، پیروزی‌ها و شکست‌های مؤمنان، عذاب ها، پاداش‌ها و ... همه از آیات خداوند هستند. تقسیم بندی دیگری درباره آیات در قرآن است که آن را به آیات آفاقی و انفسی نام گذاری کرده‌اند.[2] کلمه آیه در لغت به معنی نشانه و یا شئ واضح و روشن است.[3] این کلمه در قرآن روی هم 382 بار تکرار شده که به معنای علامت، عبرت، معجزه، امر عجیب و شگفت انگیز، برهان و دلیلی به کار رفته است.[4] در یک دید کلی می‌توان آیات را محل ملاقات انسان با آثار حضور و ظهور خداوند در هستی دانست. می‌دانیم که دیدار خداوند برای آدمیان با چشم سر در دنیا و آخرت وجود ندارد. زیر ماهیت انسان از داشتن چنین مکانیزمی کاملاً بی‌بهره است و محال است که کالبد جسمی و روانی و روحانی انسان خدا را ببیند. امّا انسانها می‌توانند آثار حضور خداوند در جهان و در ارتباط با خودشان در کمیت بی‌نهایت مشاهده کنند و هر لحظه و هر جا و در هر شرایطی در تاریخ، در حال، در طبیعت، در آسمان ها، در خود و ... با خدا ملاقات کنند و حضور او را با دیدن آثارش فهم و درک نمایند. یکی از وظایف ایمانی هر مؤمن کشف موقعیت‌هایی است که در آن دیدار آثار خداوند صورت می‌گیرد. با پند گرفتن، تجربه کردن، فهم کردن، لذت بردن، ترسیدن، تفکر کردن، تدبر کردن، آگاهی و علم بدست آوردن و ... انسان می‌تواند هم ایمان خود را افزایش دهد و هم با تنها معبود عالم، رابطه خاص تری برقرار نماید و احساس حضور خود در کنار خداوند را طعم کند. ما ذیلاً به برخی از این موقعیت‌ها که در آیات قرآن به آن‌ها اشاره شده است پرداخته ایم که محل‌های این دیدار - را که اصولاً بی‌نهایت هستند- را در حد توان خود از قرآن آدرس دهیم تا هر مؤمنی در این قرارگاه‌ها دستان نوازش گر خداوند را لمس نماید.

انواع مختلف آیات

1. آیات حضور خداوند در طبیعت و خلق و تغییر دائمی آن. در دیده بشر امروز به غلط این باور وجود دارد که در هستی بیرون از انسان یک شرایط طبیعی و عادی و ثابتی وجود دارد که انسان بعد از تولد به تدریج با آن آشنا شده و ارتباط برقرار می‌کند. در حالی که به باور یک مؤمن هر چه که بیرون از انسان قابل کشف و لمس است به طور مرتب توسط خداوند خلق و جهت دهی می‌شود تا انسان‌ها بدانند که شرایط طبیعی‌ای در بیرون نیست. بلکه یک نظام قانونمند است که به طور مرتب خلق می‌شود و پدیده‌ها و قوانین و سنت هایش همه از سوی خداوند به طور دائم کنترل و در جهت خدمت انسان فعال هستند و خداوند در ذره ذره هستی مادی و قانون‌های حاکم بر آنها برای دیدار انسان‌ حضور دائمی دارد .

در زیر به برخی از آیات قرآن در این زمینه اشاره می‌کنیم:

آسمانها و زمین را به حق آفرید و از آنچه برای او شریک قائل می‌شوند برتر است. انسان را از نطفه‌ای آفرید و اینک ستیزه گری آشکار است و حیوانات را نیز آفرید که در آنها وسیله پوشش و منفعت دارید و از آنها می‌خورید و هنگامی که آنها از چراگاه آیند و هنگامی که به چراگاه روند شما در آن‌ها جلوه و جمالی دارید و آنها بارهای شما را به دیاری می‌برند که جز با مشقت نفوس بدان نتوانید رسید که پروردگارتان مهربان و رحیم است. و اسبها و استرها و الاغها آفرید تا هم بر آنها سوار شوید و هم برای شما مایه زینت باشند و چیزهایی خلق می‌کند که شما نمی دانید. راه راست به عهده خداست امّا بعضی از راه‌ها بیراهه است و اگر می‌خواست همه شما را هدایت کرده بود. او کسی است که از آسمان آبی نازل کرده که نوشیدنی شماست و از آن آب، درختها و گیاهانی است که حیوانات خود را در آن می‌چرانید. با آن آب برای شما کشتِ زیتون و نخل و انگور همه نوع میوه‌ها رویاند که در این برای گروهی که اندیشه کنند عبرت هاست. شب و روز را به خدمت شما گذاشت و خورشید، ماه و ستارگان به فرمان وی در خدمت شما هستند که در این برای گروهی که عقل خود را به کار برند عبرت هاست و نیز آنچه برایتان در زمین آفریده و رنگ‌های آن مختلف است که در این برای گروهی که اندرز پذیرند عبرت‌ها است. اوست که دریا را به خدمت گرفت تا از آن گوشت تازه بخورید و از آن زیوری برون آورید که پیرایه و زینت خویش کنید و کشتی را می‌بینید که آب را می‌شکافد (تا شما تجارت کنید) و از کرم وی فزونی جوئید شاید سپاسی دارید. در زمین لنگر‌هایی از کوه‌ها افکند تا شما را نلرزاند و جوی‌ها و راه‌هایی ایجاد کرد تا شاید هدایت یابید و علامت‌هایی قرار داد که آنها به وسیله ستارگان هدایت می‌شوند. آیا آنکه خلق کند و آن که خلق نکند یکسان است؟ چرا پند نمی گیرید؟ اگر بخواهید نعمت‌های خدا را بشمارید نتوانید که همانا خدا آمرزگار و رحیم است.[5] [6]

موارد ذیل را از این آیات می‌توان برداشت کرد:

الف ـ آسمانها و زمین توسط خداوند خلق شده و این خلق به سوی حق است و باطل در آن راه ندارد.

ب ـ انسان موجودی است که در زمین خداوند از نطفه خلق شده ولی دشمنی آشکار با حقانیت هستی و خدای هستی دارد.

ج ـ خلق حیوانات، چراگاه ها، زینت ها، نزول باران، باغ‌های میوه، تولید محصولات کشاورزی از زمین، شب و روز، خورشید و ماه، ستارگان، رنگ‌های متنوع، دریاها، ماهیان دریایی، امکان حرکت کشتی در آب، بادها، کوه ها، شهرها، رودخانه ها، کاربرد ستارگان در شب، همه اولاً از نعمت‌های خداوند هستند. ثانیاً همه آنها برای خدمت به انسان‌ها خلق شده و سرویس دائمی به آدمیان می‌دهند. ثالثاً هدف این همه نعمت و برکت برای هدایت است، نشانه‌های خدا برای درک حضور او، برای تذکر و فهم درونی حضور خداوند و پاسداری از نعمت‌ها است و این نشانه‌ها برای اهل تفکر و کسانی که از عقل و درایت در فهم نعمات خدا استفاده می‌کنند می‌باشد و برای کسانی که می‌اندیشند و اهل فکر و تفکر هستند و برای کسانی که اهل شکر و سپاس هستند نیز اهمیت فراوان دارد.

د ـ همه این آیات و نعمت‌ها و خلق‌ها و تنوع آنها از رئوف بودن، رحیم بودن و غفور بودن خداوند به وجود آمده‌اند تا آدمیان با مهربانی و الفتِ خداوند در ملاقات با این نشانه‌ها آشنا شوند.

از این دست آیات که انسان‌ها را به دیدار نشانه‌ها و حضور مستمر خدا در هستی واقف می‌کند بسیار آمده است که به چند نمونه آن اشاره می‌کنیم:

زنده شدن زمین بعد از بارش باران[7] ـ میوه‌های نشاط انگیز[8] ـ عسل و زنبور عسل[9] ـ زنده شدن دوباره زمین پس از مرگ[10] ـ شب و روز[11] ـ خلقت آسمان‌ها و زمین[12] ـ بیرون آمدن روز از تاریکی شب[13] ـ خلق ستارگان[14] ـ ارزش شب و روز[15] ـ آفرینش زن و مرد[16] ـ خلق آسمان‌ها بدون ستون دیدنی[17] ـ کوه‌ها و رود ها[18] ـ چند تنه از یک ریشه بودن درختان و سیراب شدن آنها از یک آب[19] ـ زنده شدن زمین از آب[20] ـ خلق آسمان‌ها و همه جنبندگان[21] و ... .

2. تولد، بعثت، معجزات و کرامات و کتب آسمانی نازل شده برای پیامبران و ... از جمله آیات و نشانه‌های خداوند برای دیدار با اوست که همگی از سر لطف و رحمت برای هدایت انسانها به راه مستقیم می‌باشد و پیامبران برای اثبات حقانیت خود آنها را ارائه کرده‌اند. از آن جمله می‌توان به موضوعات زیر اشاره کرد:

تولد حضرت مسیح(ع) و تمام معجزات غیبی او[22] ـ مائده حضرت مسیح(ع) برای حواریون[23] ـ شتر حضرت صالح(ع)[24] ـ باردار شدن حضرت مریم(س) توسط روح القدس[25] ـ پیروزی‌های پیامبران[26] ـ پیروزی حضرت موسی و هارون(ع)[27] ـ پیروزی طالوت[28] ـ جنگ بدر و پیروزی حضرت رسول(ص)[29] ـ اصحاب کهف[30] ـ عُزیر پیامبر(ع)[31] ـ آمدن تابوت سکینه حضرت موسی(ع) برای طالوت[32] ـ تولد حضرت یحیی(ع) برای حضرت زکریا(ع) در سن پیری[33] ـ عصای حضرت موسی(ع) و دست نورانیش[34] ـ نجات بنی اسرائیل از دست فرعونیان[35] ـ نجات حضرت نوح(ع) و نابودی دشمنانش[36] ـ نجات سرنشینان کشتی حضرت نوح(ع)[37] ـ کتاب‌های تورات و انجیل و قرآن[38] و ... ـ طوفان ملخ، شپش، باران خون و ... به عنوان معجزات حضرت موسی(ع)[39] ـ قصه حضرت یونس(ع)[40] ـ نجات حضرت ابراهیم(ع) از آتش[41] و ...

3. آیات عذاب. ظهور عذاب‌ها و تنبیه دشمنان راه حقیقت و نابودی ستمگران نیز یکی از وعده گاه‌های دیدارِ حضورِ خداوند در زمین است که گرفتن درس عبرت از سرنوشت آنها، دیدن مجازات‌های خداوند و ... منظور این آیات است بخشی از این نوع آیات به شرح ذیل است:

 صیحه آسمانی و باران سجیل[42] ـ عذاب قوم حضرت نوح(ع)[43] ـ غرق شدن فرعون و نجات بنی اسرائیل[44] ـ عذاب قوم حضرت صالح(ع)[45] ـ عذاب قوم حضرت لوط(ع)[46] ـ عذاب قوم حضرت شعیب(ع)[47] ـ عذاب به خاطر فسق لواط برای قوم حضرت لوط(ع)[48] ـ عذاب منکران و اسراف کاران[49] ـ عذاب مشرکان[50] ـ عذاب ستمگران[51] ـ عذاب منکرین آیات الهی[52] ـ عذاب قوم عاد[53] ـ عذاب مجادله کنندگان در نشانه‌های خدا[54] ـ عذاب مستکبرین[55] ـ عذاب اصحاب حجر[56] ـ عذاب بلعم و باعورا.[57].

4. آیاتی که تبیین قوانیین الهی را به همراه دارد.چگونه زیستن مؤمنان تحت قوانین و سنت‌های خداوند یکی از مهم ترین اهداف آنهاست. روش‌هایی که خداوند جهت هدایت آدمیان وضع کرده است، به تعبیرِ خود خداوند، آیات و نشانه‌های او هستند که بدون این قوانین امکان تعالی برای مؤمنان به وجود نمی آید. ذیلاً به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:

احکام درباره زنان[58] و خانواده، احکام ماه مبارک رمضان[59] ـ احکام ذبح حیوانات[60] ـ نداشتن ارتباط و ازدواج خانوادگی با مشرکان[61] ـ آیات محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ[62] و ... ـ منع شراب و قمار[63] ـ رعایت حقوق زنان[64] ـ قوانین لباس پوشیدن و حفظ اندامها[65] ـ قوانین عدم خودنمایی کردن زنان (تبرج)[66] ـ احکام نگاه نکردن زن و مرد به نامحرم[67] ـ احکام حفظ زینت و اندام‌ها و حجاب برای زنان و ظاهر نکردن آن برای مردان نامحرم[68] ـ و ... .

5. قصص قرآن و سرنوشت اقوام و مثل‌های قرآنی.  بیان قصه‌های خاصی در قرآن و تبیین کامل آنها و اندرز و پندی که برای کارگشایی در زندگی مؤمنان می‌توان از آنها گرفت به عنوان آیات خداوند آمده است از جمله:

داستان حضرت یوسف(ع)[69] ـ داستان اصحاب کهف[70] ـ مثل‌های قرآنی مانند مثل نور در سوره نور[71] ـ سرنوشت قوم لوط، هود، صالح، شعیب و ... .[72]

6. رام شدن جهان برای انسان.

از نعمت‌های بزرگی که خداوند آن را به انسان هدیه داده است رام کردن آسمان و زمین و در خدمت انسان قرار دادن آنهاست که از نشانه‌ها و آیات عظیم خداوند و محلی برای اندیشیدن و کشف حضور او در کنار خود است. شکل‌های گوناگونی از این رام شدن پدید آمده که همه مورد بهره وری انسانها قرار می‌گیرد. می‌فرماید: شب و روز را به خدمت شما گذاشت و ماه و ستارگان به فرمان وی در خدمت شما هستند که در این برای گروهی که عقل خود را به کار برند نشانه‌هایی است.[73]

و می‌فرماید: رام شما ساخت آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است. همه از آن اوست و در این برای قومی که می‌اندیشد نشانه‌های خداست.[74] خداوند این رام آسمان و زمین را در آیات متعدد دیگر به خدمت رسانی و قابل بهره برداری بودن همه پدیده‌های موجود برای انسان‌ها معرفی می‌کند. شب، روز، آفرینش همسر، امکان خواب و خوابیدن در شب، گشایش روزی و افزایش رزق و ... پدید آمدن راه‌ها در زمین، حیوانات و پرندگان مفید برای انسان‌ها و ... از جمله این تسخیر و رام شدن است و این بی‌نهایت همکاری آسمان و زمین با انسان‌ها هیچ کدام طبیعی نیست بلکه مدّبر هستی به طور دائم آنها را رام انسان کرده است تا زمین و آسمان گهواره تولید و پرورش انسانیت انسان مؤمن گردد و در هر یک از بی‌نهایت رام بودن آسمان و زمین نشانه خدا ثبت شده است.

7. حضور در دفاع از مؤمنان در طول تاریخ.

می فرماید که: بدرستی که خداوند از کسانی که ایمان آورده‌اند دفاع می‌کند و خیانت کارانِ ناسپاس را دوست ندارد.[75] خداوند در جلو و پشت سر هر حادثه‌ای که بر علیه مؤمنان در طول تاریخ رخ داده است ایستاده بوده و آنها را در جهت اهداف خلقتشان یاری کرده است. نجات امت حضرت نوح(ع) در کشتی و به سلامت رساندن آنها به خشکی[76] را نشانه وآیات خود معرفی کرده است، نجات حضرت ابراهیم(ع) از دست نمرود و نمرودیان[77]، یاری به حضرت لوط(ع) و یارانش از قوم فاسق آنها[78]، کمک به قوم بنی اسرائیل و حضرت موسی(ع) و تسخیر سرزمین مصر و نابودی فرعونیان[79]، نابودی قوم عاد و یاری حضرت هود(ع) و پیروانش[80]، نجات حضرت صالح(ع) و یارانش از ستم قوم ثمود[81] و ... . در این رابطه خداوند در قرآن چنین می‌فرماید: همه را به گناهشان فرو گرفتیم بر بعضی بادها و ریگ‌ها فرستادیم. بعضی را فریاد سهمناک فرو گرفت. بعضی را در زمین فرو بردیم و بعضی را غرقه ساختیم و خدا به آنها ستم نمی کرد بلکه آنها خود به خویشتن ستم کرده بودند.[82] و بدین ترتیب در همه دوران تاریخ خداوند با سرکوب دشمنان مؤمنان در کنار آنها حضور داشته و در این حوادث نشانه‌های خود را برای دیدار مؤمنان باقی گذاشته است.

همانطور که در ابتدا گفته شد اینگونه آیات که نشانه‌های خداوند هستند در قرآن فراوان آمده است و آنچه که قابل فهم و درک است این است که در خلق هر پدیده و تغییر و تحول آن در جهان و در پس هر حادثه در تاریخ انسان و ... نشانی از نشانه‌های خداوند است برای کسانی که اهل ملاقات نشانه‌های او هستند، خداوند نشانه‌های خود را در قرآن بیهوده بیان نکرده است.

خداوند با بیان نشانه‌ها و آیات خود از مردم می‌خواهد که با توجه به این نشانه ها، راه هدایت و رشد را در پیش بگیرند و اصولاً طرح آیات، برای هدایت انسان‌ها تا رسیدن به خودِ خداست. نگریستن و تفکر در آیات خداوند که سیر در انفس است برای مؤمنان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، می‌فرماید: " اَوَلم یتفکَّروا فی انفُسِهِم ما خلق الله السموات و الارض و ما بینهُما الا بالحق وَ اَجَلِ مُسَمّی اِن کثیراً مِن الناس بلقاء ربِهِم لَکافِرون ـ آیا در نفس خود نمی اندیشیدکه خدا آسمانها و زمین و آنچه بین آن دو است جز به حق نیافریده و جز برای مدتی معین خلق نکرده ولی بسیاری از مردم به معاد و دیدار پروردگار خود کافرند.[83]

اندیشیدن در خلقت آسمانها و زمین، اندیشیدن درباره آنچه که بین آسمان‌ها و زمین است، اندیشیدن درباره اجل مسمی و پایان زندگی مادی هر شی یا انسان هدفمند بودن جهان پس از مرگ هر چیز که ورود به معاد و دیدار با خداوند است. در آیه بعدی می‌فرماید: اولم یسیروا فی الارض فَیَنظروا کیف کان عاقِبة الَذینَ مِن قَبِلهِم ... آیا در زمین سیر نمی کنید ببینید عاقبت کفاری که قبل از ایشان بودند چه شد با اینکه آنها از اینها نیرومندتر بودند و زمین را زیر و رو کردند و آباد کردند بیشتر از آبادانی‌هایی که اینها کردند ... .[84]

در این آیه خداوند از همه می‌خواهد که به سیر در زمین (مطالعه، دقت، فهم، سفر و ...) به مشاهده سرنوشت و آینده کسانی که در قبل آنها بودند بپردازند و درس عبرت از زندگی آنهایی که به خود ظلم کرده‌اند بگیرند. در آیاتی که قُل سیروا فی الارض در آنها آمده است دقت و تفکر درباره آنها واجب شده است مانند: قدرت‌های سرکوب گر گذشتگان که در زمین جولان می‌دادند و به همه ظلم می‌کردند[85]، کسانی که به آخرت ایمان نداشتند[86] و کسانی که دارای آثار فراوان در دنیا بودند و قدرت بسیار زیاد داشتند و خداوند به دلیل ذنوب و گناهانشان آنها را از بین برد[87] و مردمی که هم اکثریت داشتند و هم قدرت بسیار و هم آثار در زمین. ولی هیچ چیز به یاری آنها نیامد و اغنایشان نکرد[88] و عاقبت کسانی که کافر بودند و خداوند زیر و رو کردشان[89] و ... .

هر فرد یا هر خانواده و یا هر جامعه و اجتماعی باید دائماً به بررسی اینگونه سرنوشت‌ها و سرگذشت‌ها نظر داشته باشد. خداوند همه را به دقت در خلق و قوانین و سنت‌ها دعوت می‌کند، خلق انسان و پراکنده شدنش در جاهای مختلف[90]، خلق همسر برای هر انسان و آرامش گرفتن با او و به وجود آمدن عشق و محبت و دوستی[91] که این خود از عجایب است که انسانی را تا قبل از ازدواج نمی شناسیم، بلافاصله بعد از ازدواج نسبت به او عشق و محبت و آرامش احساس می‌کنیم، خلق اسمان و زمین و اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها و نژادها[92]، خوابیدن و به خواب رفتن در شب و فعالیت به جهت کسب رزوی در روز[93]، رعد و برق و بارانِ پس از آن و زنده شدن زمین[94]، برپا بودن زمین و آسمان و مرگ و به سوی خدا رفتن و خروج از زمین[95] و ... و بی‌شمار نشانه‌های دیگر که همه دقت مؤمنان و آدمیان را می‌طلبد تا با تفکر و تفحص بر وجود خدای یگانه و قدرتمند به طور دائم واقف باشند و لحظه‌ای دیدار و ملاقات با او را در کنار هر نشانه و آیه‌ای فراموش نکنند.

خداوند بسیار پافشاری می‌کند که آدمیان مشاهده و دقّت آن‌ها به حوادث عمیق و دقیق باشد و آن‌ها را تصادفی یا اتفاقی ندانند. بلکه نتیجه بسیاری از رفتارهای انسان‌ها سرنوشتی را به همراه می‌آورد که قابل فهم و یادگیری است. گروه‌ها و جوامعی که خطا جزء صفت آن‌ها است درباره آن‌ها می‌فرماید: سرنوشت کسانی را که قبل از شما بودند را بررسی کنید[96] و می‌فرماید: سرنوشت نهایی مجرمین را نگاه کنید.[97] همچنین انتهای دوران مفسدین را نیز در نظر بگیرید.[98] قرآن تأکید دارد که سرنوشت کسانی که دروغ گو بوده و اهل تکذیب هستند[99] را نیز مشاهده کنیم. می‌فرماید: فَسیروا فی الارض فَنظروا کَیفَ کانَ عاقبة المُکَذِبین[100] و کسانی که اهل ظلم و ستم هستند. آنهایی که دل هایشان اهل مرض است[101]، اهل تهمت و افترا هستند[102] و سدکننده‌های راه حق هستند[103]، مکاران[104] و سرنوشت کسانی که منذر بر ایشان آمد و به آن توجه نکردند[105] و ... تمام این موارد تأکید خداوند در فرد، خانواده، جامعه و تاریخ است که همه باید به آن دقت و نظر داشته باشند.

مؤمنان در مراتب وجودی خود نیز باید نشانه‌های خدا را ببینند.نفس اماره و گذار از امرهای شیطانی این نفس و به کنترل در آوردن آن، ورود به نفس لوامه که قادر به حفظ همه جانبه مؤمن می‌گردد و نهایتاً ورود به نفس مطمئنه که راه‌های آسمان را برای مشاهده فرد باز می‌کند و عبادت خالصانه را به همراه دارد و نشانه‌های عظیم و عمیقی از خداوند را بروز می‌دهد.[106]

[1]. عبارت يا جمله تشکيل دهنده قرآن که با ترتيب خاصي از يکديگر تفکيک شده‌اند و سوره‌هاي قرآن را به وجود آوردند. (ويکي شيعه ذيل تعريف کلمه آيه)

[2]. ويکي شيعه ذيل تعريف کلمه آيه.

[3]. همان.

[4]. همان. تقسيم بندي آيات در قرآن به محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، آيات استدراج، آيات احکام و ... مي باشد.

[5]. معني آيات از کتاب تفسير الميزان است و علامه طباطبايي استخراج شده است.

[6]. سوره نحل، آيات 3 تا 18.

[7]. سوره نحل، آيه 65.

[8]. همان، آيه 67.

[9]. همان، آيه 68.

[10]. سوره يس، آيه 33.

[11]. سوره اسراء،آيه 12.

[12]. سوره عنکبوت، آيه 44.

[13]. سوره يس، آيه 37.

[14]. سوره انعام، 97.

[15]. سوره يونس، آيه 67.

[16]. سوره انعام، آيه 98.

[17]. سوره رعد، آيه 2.

[18]. همان، آيه 3.

[19]. سوره رعد، آيه 4.

[20]. سوره فصلت، آيه 39.

[21]. سوره شوري، آيه 29.

[22]. آل عمران، آيات 49 و 50.

[23]. همان، آيه 114.

[24]. سوره هود، آيه 64ـ سوره اعراف، آيه 73.

[25]. سوره انبياء ، آيه 91ـ سوره بقره، آيه 73.

[26]. سوره انبياء، آيه 77.

[27]. سوره قصص، ايه 35.

[28]. سوره بقره، آيه 248.

[29]. سوره آل عمران، آيه 13.

[30]. سوره کهف، آيه 10.

[31]. سوره بقره، آيه 259.

[32]. همان، آيه 248.

[33]. سوره آل عمران، آيه 41.

[34]. سوره اعراف، آيه 106.

[35]. سوره شعراء، آيات 64 تا 67.

[36]. همان، آيه 121.

[37]. سوره عنکبوت، آيه 15.

[38]. سوره آل عمران، آيه 4ـ سوره يونس، آيه 1ـ سوره حج، آيه 16.

[39]. سوره اعراف، آيه 123.

[40]. سوره يوسف، ايه 7.

[41]. سوره عنکبوت، آيه 34.

[42]. سوره حجر، ايه 77.

[43]. سوره فرقان، آيه 37.

[44]. سوره شعراء، آيات 64 تا 67.

[45]. همان، آيه 157.

[46]. همان، آيه 174.

[47]. همان، آيه 190.

[48]. سوره عنکبوت، آيه 35.

[49]. سوره طه، آيه 127.

[50]. سوره قصص، آيه 87.

[51]. سوره عنکبوت، آيه 49.

[52]. سوره جاثيه, آيه 8 و 9 و 11.

[53]. سوره فصلت، آيه 15.

[54]. سوره شوري، آيه 35.

[55]. سوره اعراف، آيه 146.

[56]. سوره حجر، آيه 81.

[57]. سوره اعراف، آيه 175.

[58]. سوره بقره، آيات 221 تا 242.

[59]. همان، آيه 187.

[60]. سوره انعام، آيه 118.

[61]. سوره بقره، آيه 221.

[62]. سوره آل عمران، آيه 19.

[63]. سوره بقره، آيه 219.

[64]. همان، آيه 213.

[65]. سوره اعراف، آيات 26 و 27 و 32.

[66]. سوره احزاب، آيه 33.

[67]. سوره نور، آيه 31.

[68]. همان.

[69]. سوره يوسف.

[70]. سوره کهف آيات 9 به بعد.

[71]. سوره نور، آيات 35 تا 38.

[72]. سوره شعراء به طور خلاصه همه را توضيح داده است.

[73]. سوره نحل، آيه 12.

[74]. سوره جاثيه، آيه 13ـ سوره حج، آيه 65ـ سوره ابراهيم، آيات 32 تا 35.

[75]. سوره حج، آيه 65.

[76]. سوره عنکبوت، آيه 15ـ سوره شعراء، آيات 118 تا 122.

[77]. سوره ابراهيم، آيات 35 تا 47.

[78]. سوره عنکبوت، آيات 31 تا 35.

[79]. سوره شعراء، آيات56 تا 68.

[80]. همان، آيات 122 تا 138.

[81]. همان، آيات 142 تا 159.

[82]. سوره عنکبوت، آيه 40.

[83]. سوره روم، آيه 8.

[84]. همان، آيه 9.

[85]. سوره فاطر، آيه 44.

[86]. سوره يوسف، آيه 109.

[87]. سوره غافر، آيه 21.

[88]. همان، آيه 82.

[89]. سوره محمد، آيه 10.

[90]. سوره روم، آيه 20.

[91]. همان، آيه 21.

[92]. همان، آيه 22.

[93]. همان، آيه 23.

[94]. همان، آيه 24.

[95]. همان، آيه 25.

[96]. همان، آيه 42.

[97]. سوره عنکبوت، آيه 20.

[98]. سوره اعراف، آيه 86ـ سوره نحل، آيه 14ـ سوره اعراف، ايه 103.

[99]. سوره نحل، آيه 36ـ سوره انعام، آيه 11ـ سوره آل عمران، آيه 137ـ سوره زخرف، آيه 25.

[100]. سوره يونس، آيه 39ـ سوره قصص، آيه 40.

[101]. سوره محمد، آيه 20.

[102]. سوره مائده، آيه 75ـ سوره انعام، آيه 24.

[103]. سوره انعام، آيه 46.

[104]. سوره نحل، آيه 51.

[105]. سوره صافات، آيه 73.

[106]. درباره سه مرحله نفس اماره، لوامه و مطمئنه توضيحاتي در آينده داده خواهد شد.