کتاب«قلمبگی تاریخ ایران»

به نام خداوند بخشاینده مهربان

از قرن دهم هجری در ایران تحولات بزرگ و مهمی رخ داد که در آینده سیاسی، اعتقادی، فرهنگی و ... ایران نقش اساسی داشته است. این تحولات با به قدرت رسیدن شاه اسماعیل صفوی در سال 905 هجری آغاز شده است. شاه اسماعیل مادرش شاهزاده خانمی اهل یونان به نام مارتا یا علم شاه خاتون بود و پدرش سلطان حیدر از نسل شیخ صفی الدین اردبیلی که که از صوفیان اهل سنت در سال 700 هجری بودند می باشد.[1] صوفیان اهل سنت صفوی ایران در آذربایجان به تدریج از گرایش خود به اهل سنت و تصوف دست کشیدند و با ظهور شاه اسماعیل دین رسمی خود و ایران را شیعه دوازده امامی قرار دادند و رواج واقعی تشیع در عهد شاه طهماسب اول تحقق یافت و در این دوران علمای شیعه از مناطق بحرین، لبنان، کربلا و نجف به ایران دعوت شدند از جبل عامل لبنان عالم برجسته شیعه و مجتهد بزرگ آن عصر شیخ علی ابن حسین عاملی معروف به محقق کرکی (محقق ثانی) توسط شاه طهماسب به ایران دعوت شد. شاه او را نایب امام و خود را از عمّال او خواند و پیروی از اوامر و نواهی او را بر خویش واجب شمرد و همه مردم و علما و اکابر شیعه و حکام خود را به اطاعت از دستورهای محقق کرکی فراخواند.[2]

از این تاریخ علمای شیعه به طور رسمی در درباره پادشاهان صفوی راه یافتند که این حضور زمینه ساز بسیاری از نیازهای فکری، عقیدتی، اقتصادی و ...  برای مردم شیعه ایران شد که بعضی از موارد آن به شرح ذیل است:

1)      شیعه کُشی در داخل خاک ایران به حداقل رسید و امنیت برای آن ها ایجاد شد.

2)      علماء و مراجع بسیاری در ایران مطرح گردیدند.

3)      تفکرهای مذهبی هم از ایران به کشورهای مختلف وارد شد و هم تفکر ملّیت های دیگر به ایران سرایت بیشتری کرد.

4)      مکاتب فلسفی در ایران قدرت یافت و در راستای آن دیدگاه های جدیدتر فلسفی برای اولین بار در درون صفویه شکل گرفت.

5)      نظریات فلسفی دیگر که در گذشته وجود داشت وارد تفکر آن زمان شد و به خلق نظریات جدید کمک بسیار کرد از جمله دیدگاه های علمی و نظریه محی الدین عربی و دیدگاه اشراق شیخ شهاب الدین سهروردی.

6)      باورهای نظری و عملی صوفیانه در میان مردم و دربار صفویه گسترش یافت.

و ... .

از جمله این باورهای صوفیانه نهضت حروفیه در دوران صفویه است که به طور خلاصه ذیلاً بیان می گردد.

نهضت حروفیه

این گروه در عهد تیمور لنگ و سلسله گورکانیان در قرن هشتم و نهم هجری ظهور کردند. رهبر آن ها فضل ا... استرآبادی بود که معتقد بود که کلیه حروف مقدس اند و در هر حرفی رازی پنهان است و جمال انسانی را مظهر حروف می شماردند. آن ها زیبا رویان را مقدس و شایسته عشق ورزی می دانستند. پیشوای آن ها یعنی فضل ا... استرآبادی در سال 804 به دستور تیمور لنگ گردن زده شد و جسدش را در آتش سوزاندند. کتاب جاویدان نامه از فضل ا... استرآبادی است و برخی عقاید حروفیه در آن ثبت شده است. از دیگر اعتقادات این نهضت باور به ازلی و ابدی بودن جهان مادی است و دنیا را همواره در حال حرکت می دانستند می گویند خدا در صورت انسان تجلی می یابد. آن ها شیعه را تا امام عسگری قبول داشتند و امام دوازدهم را فضل ا... استرآبادی معرفی کردند. این گروه در هفتهمین سال حکومت شاه عباس صفوی در 1002 هجری قتل عام و نابود شدند. از دیگر رهبران مورد علاقه این گروه مولانا یوسف و فضل ا... نعیمی است. دختر فضل ا... نعیمی از حامیان سرسخت پدر و یک شاعره بوده است و زنی شجاع بود که در دوران تیموریان که این نهضت را کشتار می کردند به همراه 500 نفر از یارانش قتل عام شدند از این دختر شاعر و مبارز ابیاتی باقی مانده است از جمله دو بیت ذیل:

 در مسلخ عشق جز نکو را نکشند                             لاغر صفتان زشت خو را نکشند 

 گر عاشق صادقی زکشتن مگریز                                مردار بود هر آنکه او را نکشند

رهبران این گروه ادعای کشف و شهود معنوی داشتند و خود را وارثان دین جدید می دانستند.

جنبش دراویش حروفی مانند جنبش های دراویش سربداریه و مرعشیه و بکتاشیه و نظایر آن است. این جنبش ها همگی پیکار جو و سیاسی بودند و گروه های ترور برای کشتن مخالفان خود داشتند.[3]

گسترش دیدگاه های فقهی شیعه و نظریات فلسفی

قدرت علمی و کلامی و فلسفی و در کنار آن باورهای عرفانی و حکمت و کشف و شهود به همراه تحولات گسترده فقهی و حدیثی و اخباری در زمان حکومت صفویه شکوفایی گسترده و تاریخ ساز داشته است. شاید شروع این شکوفایی را با ورود علامه محقق کرکی از جبل عامل به ایران به ویژه در زمان شاه طهماسب اول بتوان پیوند داد. قدرت مقام محقق کرکی فوق العاده زیاد و همان طور که قبلاً اشاره شد شاه طهماسب او را جانشین امام زمان معرفی کرد. آقای رسول جعفریان در کتاب دین و سیاست خود می نویسد: وی از معتقدان به نظریه ولایت فقیه بوده است. از نظر شیخ فقیه جامع الشرائط نایب امام معصوم است و تمام اختیارات حکومتی رسول ا... و امامان معصوم را دارد.[4]

محقق کرکی فقه استدلالی را گسترش داد و بر توجه به علم و تعقل تأکید نمود. این باور فضای علمی را برای علمای شیعه در همه زمینه ها به وجود آورد که در پایتخت صفوی در اصفهان مجتمع شوند و خیلی سریع از این ره آورد مکاتب قدرتمندی در فقه و فلسفه و عرفان و کلام و ... پدید آمد. محقق کرکی که در سال 916 وارد ایران شده بود زمینه گسترش شیعه را فراهم کرد. او دو پسر و سه دختر داشت. یکی از دخترانش همسر شهید ثانی شد و دختر دیگر او همسر میر شمس الدین محمد گرگانی ملقب به میرداماد پدر محمد باقر میرداماد فیلسوف شد.[5]

شهید ثانی که از افراد معروف و سرشناس فقه شیعه است و به چهار مکتب اهل سنت و مکتب اهل شیعه فتوی صادر می کرد، درباره محقق کرکی می گفت: او نادره زمان، امام محقق و دُر گرانبهای شیعه است و سرانجام شهید ثانی به دست عمال دولت عثمانی به شهادت رسید. در مورد میرداماد و شهید ثانی به زودی سخن خواهیم گفت.

همان طور که گفته شد زمینه باز و آزادی که محقق کرکی برای شیعیان به ویژه علمای شیعه ایجاد کرده بود بعد از گذشت چندین قرن علمای بزرگی در ایران ظهور کردند که زائیده همین فضای آزاد بودند. از جمله این علمای بزرگ می توان شیخ بهائی، میرداماد، میرفندرسکی، ملاصدرا، و ... نام برد که هر کدام ده ها شاگرد عالم تربیت کردند که در همه امور شیعه به خلق نظرات مهمی دست یافتند.

تب و تورم مقاطع تاریخ شیعه

می دانیم که تا آغاز حکومت شاه طهماسب صفوی (930 تا 984) حدود نهصد و سی سال هجری، از تاریخ ایرانِ بعد از حضرت رسول (ص) گذشته بود. در اکثر دوران نهصد و اند ساله این تاریخ، حاکمیت مذهبی با اهل تسنن بوده است و همیشه جدال و قتل و غارت شیعیان به دست حاکمان سنی مذهب در ایران صورت گرفته است. دوران حکومت های مذهبی و متعصب سامانیان، غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان و قبل از آن حاکمان ظالم حکومت های بنی امیه و بنی عباس به طور دائم دست به کشتارمی زدند. کشتن زید فرزند امام سجاد (ع) و پسرش یحیی در زمان بنی امیه، کشتار فرزندان امامان باقر، صادق، کاظم و ... علیهم السلام به دست منصور و مهدی، هارون الرشید بخصوص در جنگ صحرای فخ، زنده به گور کردن هزاران علوی شیعه در دیوارهای قصرهای حاکمان به ویژه در زمان متوکل نمونه ای از این قتل عام هاست که باعث شد بسیاری از شیعیان به سوی ایران هجرت کنند و در ری و خراسان و طبرستان و گیلان و ... مستقر شوند و شیعیان زیدی و اسماعیلیه در ایران به تدریج صاحب قدرت شدند. اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح با تشکیل حکومت در قلعه های دست نیافتنی مانند الموت، حکومت های ترکان سلجوقی و غزنوی و خوارزمشاهی را به طور دائم تهدید می کردند و سران و دولتمردان بسیاری را ترور کردند و خود در بسیاری از موارد و جنگ ها، قتل عام گردیدند. حاکمان زیدی و اسماعیلی در بعضی موارد شیعیان دوازده امامی را نیز کشتار می کردند یا دایره زندگی آنان را بسیار تنگ می نمودند. اما در طول این 930 سال دو قلمبه گی و تورم و تب در تاریخ شیعیان امامیه در ایران رخ داده است که مسیر تاریخ شیعه دوازده امامی را در تمام زمینه ها دگرگون کرد.

بررسی مختصری از دو تحول بزرگ در ایران قبل از ظهور صفویه مرتبط با شیعه امامیه

تحول بزرگ اول در قرن سوم و چهارم رخ داده است و آن ظهور شیعیان زیدی و اسماعیلی از شمال ایران یعنی گیلان و طبرستان است. تحولات نظامی و زد و خورد با ارتش دولت عباسی بالاخره باعث پدید آمدن دولت های مستقل آل بویه گردید. سه برادر آل بویه ای به نام های علی، حسن و احمد که پسران یک ماهیگیر بودند توانستند با رشادت و مبارزه های بسیار زیاد دولت های مقتدری در ایران و عراق به وجود بیآورند. علی ابن بویه توانست از سال 320 حکومتی در ایران تا فارس تشکیل دهد و در سال 338 که او از دنیا رفت جانشین های او تا 447 در مناطق مختلف حکومت می کردند. علی از طرف خلیفه عباسی به عمادالدوله ملقب گردید. احمد بن بویه که معزالدوله لقب گرفت از سال 320 در عراق، خوزستان و کرمان و ... مسلط شد و تا 356 در قدرت بود و جانشینان او در نقاط مختلف تا 440 بر سر قدرت بودند و حسن ابن بویه او نیز از 320 تا زمان وفات در 366 در ری، اصفهان و همدان بر سر کار بود و جانشینانش تا 414 در نقاط مختلف حکومت می کردند. لقب حسن از سوی خلیفه رکن الدوله بود.[6]

احمد ابن بویه با حمله به خوزستان و سپس بغداد موفق شد بغداد را به تصرف در آورد و مستکفی خلیفه عباسی را تابع امر خود نمود و سپس مستکفی به دست پسرش المطیع کور شد و خود جانشین او و تحت امر احمد ابن بویه در آمد و احمد حتی اجازه گرفتن وزیر برای او را نداد و فقط املاک جزئی به او داد تا برای معیشت خود از آن استفاده کند و بدین طریق سیطره بغداد بر ایران تا مدت ها از بین رفت.[7]

در آن زمان محله کَرخ از محله های بزرگ و قدیمی بغداد بود. چون شیعه بودند، در روز عاشورا عزاداری می کردند. مَقدسی نوشته است[8] : در آن وقت در شهر بغداد غلبه با شیعه بوده است. دستور عزاداری را اول بار معزالدوله در سال 352 صادر کرد. یافعی در کتاب خود آورده است که در سال 253 هجری روز عاشورا معزالدوله به اهل بغداد دستور داد ماتم به پا دارند و نوحه گری کنند، دکان ها را ببندد و جلوی در آن ها پلاس آویزان نمایند، طباخان را از پختن طعام منع فرمود، زن ها موی کَنان و مویه کُنان بیرون آمدند گویند این نخستین روزی است که بر شهدای کربلا عزاداری شد.[9] البته برگزاری مراسم عزاداری قبلاً نیز به طور پنهان و نیمه پنهان در میان شیعیان برقرار بود که این امر مدیون تلاش سخت و طاقت فرسای حضرت امام سجاد (ع) و بانوی بزرگوار حضرت سکینه (س) صورت پذیرفته بود و آن ها اشعار و نوحه های عزاداری را با سازماندهی شاعرها و اربابان هنر در آن روزها فراهم آوردند. روزهایی که از کسانی که در واقعه کربلا بودند دیگر کسی نمانده بود و به فاصله دو سال بعد از عاشورا سال 61 هجری حکومت یزید، حضرت زینب (س) خواهر امام حسین (ع) و حضرت رباب زن امام حسین (ع) و بسیاری دیگر از اسرای کربلا را به شهادت رسانده بودند و اگر تلاش حضرت سکینه (س) که تحت مدیریت امام سجاد (ع) صورت می گرفت نبود آن حادثه در دل تاریخ مدفون می شد.[10] 

[1]. تاریخ کامل ایران، عباس اقبال آشتیانی، ص 900 و 901.

[2]. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 10، ص 541.

[3]. کتاب تاریخ اجتماعی ایران، تألیف مرتضی راوندی، ج 9، از ص 277 تا 288.

[4]. کتاب دین و سیاست در دوره صفویه، ص 32 و 312.

[5]. اعیان الشیعه، سید محسن امین، ج 7، ص 147.

[6]. تاریخ کامل ایران، عباس اقبال آشتیانی، ص 480 و 481.

[7]. همان، ص 457 و 458ـ تاریخ ابن اثیر، ج 8، ص 450 و 451.

[8]. احسن التقاسیم، ص 126.

[9]. کتاب مرآت الجنان، ص 247، اثر یافعی.

[10]. برای اطلاعات کامل و جامع از کارهای باارزش حضرت سکینه (س) به کتاب سکینه، سکینه است نوشته همین نویسنده رجوع نمائید.