کتاب«سیمای عدالت در کلام مولا علی (ع)»

به نام خداوند بخشاینده مهربان

سیمای عدالت در کلام مولا علی (ع)

فصل اول:

 تحلیلی بر نامه های امام علی (ع) در نهج البلاغه

عدالت در قرآن

خداوند کریم درباره عدالت و قسط در قرآن مجید می فرماید: 1

1( « ... وَإِذََا حَكَمْتُمحَكَمْتُمْ بَیْنَ النََّاسالنََّاسِ أنَْ تَحْكُمُُوا بِالْعدَْلِ ... »2  هرگاه میان مردم داوری کردید به عدالت حكم کنید .

2( «  إنِإِنََّ اللهََّاللََّهَ یأَْمُرُ باِلْعَدْلبِالْعَدْلِ وَالْإِحْسََا ننِ و ... » 3 البته خداوند به عدل و احسان فرمان می دهد.

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1.     قرآن کریم ترجمه آقای کریم زمانی انتخاب گردیده است.

2.     سوره نساء، آیه 58.

3.     سوره نحل، آیه 90.

3( « یَاَ أَیَُّهَاَ الذََّیِنَ آمَنُُوا کُونُُوا قوَََّامِینَ للََِّهِ شهُدََاءشُهَدَاءَ بِالْقسِطْالْقِسْطِ وَلَاَ یجَرِْمَنكََّمُْ شَنَآنُ قوَمٍْ علََىَ أَلَّاََّ تَعدْلُُِوا  اعدِْلُُوا هوَُ أَقْرَ ببُ لِلتقََّْوَىَ وَاتََّقُُوا اللََّهَ  إنََِّ اللََّهَ خَبِیرٌ بمَِاَ تَعمَْلُونَ  »  

ای کسانی که ایمان آورده اید برای) رضای ( خدا قیام کنید و به عدل و داد گواهی دهید و مبادا دشمنی با گروهی از مردم شما را به ترک عدالت وا دارد. دادگری و عدالت کنید که به تقوی و پرهیزگاری نزدیک تر است و از خدا بترسید، که البته خدا به هر چه میکنید آگاه است.

4( « یََا أَیَُّهَاَ الََّذیِنَ آمَنُُوا کُونُوُا قَوََّامِینَ بِالْقِسطِْ شُهدََاءَ للََِّهِ وَلَووَلَوْ عَلَىَ أَنفُْسِكُمْ أَوِ الْوَالدَِینِْ وَالْأَقْرَبِِی ننَ  إ نِنْ یَك نُنْ غَنِیِ َّاَّ أَ ووْ فَقِیِر ا فَاللََّهُ أَولَْىَ بِهِمَاَ  فَلَاَ تَتبََّعُُِوا الهْوََىَ أ نَنْ تعَدْلُِوُا  وإَ نِنْ تَلْوُوُا أَوْ تُعرِْضُُوا فَإِنََّ اللََّهَ کاَنَ بمَِاَ تَعْمَلوُنَ خَبِِیر ا » 

ای کسانی که ایمان آوردید پیوسته و به طور کامل عدل و داد را بر پا کنید و تنها برای رضای خداوند گواهی دهید) نه برای اغراض شخصی خود ( اگر چه) این گواهی ( به زیان خود شما و پدر و مادر شما و خویشاوندانتان باشد خواه توانگر باشند خواه تهی دست، خداوند به) حمایت و مهربانی ( آنان سزاوارتر است بنابراین از هوای نفس پیروی نكنید تا مبادا از عدالت دور شوید و از آن عدول کنید و و اگر زبان را )در شهادت به نفع خود( بگردانید یا )از بیان حق( خودداری کنید خدا به هر چه کنید آگاه است.

البته آیات دیگری در قرآن مجید آمده است که ما به همین کم بسنده می کنیم.

معنی و تعریف عدالت و قسط

عدالت یعنی قرار دادن هر چیز در جای خودش.

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

عدالت یعنی عدل که ضد جور است و رعایت و برابری میان دو چیز و قرار دادن هر چیز در جای خویش. 

عقل، عدل، جهل و جور

عدل از لشگریان عقل و جور و ستم از سپاهیان جهل شمرده شده است.  قسط در فرهنگ معین به معنی:

1( عدل و داد.

2(  بهره، نصیب.

3(  قسمتی از یک کل که در فاصله های مساوی دریافت یا پرداخت می شود.

در فرهنگ عمید قسط به معنی: 

1( عدل و داد.

2( حصه و نصیب.

3( مقدار و میزان تعریف شده است .

در لغت نامه دهخدا هم قسط، عدل و داد معنی یافته است.

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 سیمای عدالت در کلام مولا علی)ع( 

در نهج البلاغه عدل به دو گونه عدل الهی و عدل بشری تبیین شده است. توجه حضرت علی)ع( به عدالت به معنی عدل بشری است. از حضرت علی)ع( سؤال می شود که عاقل را برای ما توصیف کن، می فرمایند: 

«  هوُهُوَ الذَِِّی یضََعیَضَعُ الشَّیءْالشَّیْءَ مَوَاضِعَ ههُ »   یعنی اینكه عاقل کسی است که هر چیز را سر جایش قرار دهد و سپس سؤال می شود جاهل را برای ما توصیف کن، می فرمایند: 

این کار را انجام دادم یعنی اینكه جاهل کسی است که هر چیزی را سر جایش نمی گذارد.

در جای دیگر حضرت علی)ع( می فرمایند: « الْعَدْلالْعَدْلُ أَوأَوِ الْجُوُ ددُ »  و وقتی که از او درباره فرق جود و عدل می پرسند در معنی عدل می فرمایند: « الْعَدْلالْعَدْلُ یضََعُ الأُْمُورالْأُمُورَ موََاضِعَهََا و ... »   یعنی عدالت کارها را به جایی قرار می دهد که باید قرار داشته باشد.

در نتیجه عادل همان کار عاقل را انجام می دهد که هر چیزی را سر جای خودش قرار   می دهد و جاهل عدالت را نقض می کند و امور را در جای خود نمی گذارد و جاهل ظالم است و عاقل عدالت گرا. 

عدالت و ظلم مولا علی)ع( می فرماید:  روز اجرای عدل بر ظالم شدیدتر از روز ستم بر مظلوم است.

به خدا قسم آنچه را بیهوده از بیت المال مسلمین به این و آن بخشیده) عثمان ( اگر بیایم به صاحبش باز می گردانم اگر چه با آن مال، زنان را کابین و مهریه داده باشند و یا اینكه برای خودشان کنیزانی خریده باشند، زیرا عدالت گشایش می آورد و آن کس که عدالت بر او گران آید، تحمل ظلم و ستم بر او گران تر خواهد بود. 1

نكته مهم: قبل از اینكه به سخنان اعجاب انگیز حضرت علی)ع( در باب عدالت و ظلم ادامه دهیم نكاتی را باید بازگو نمائیم:

الف ـ درباره کتاب شریف نهج البلاغه توسط سید رضی که در سال 400 هجری به پایان رسیده است، باید گفت که این مجموعه از خطبه ها و نامه ها و حكمت ها و کلمات قصار حضرت علی )ع( از ناب ترین سخنان امام می باشد که تاکنون جمع آوری شده است. امََّّا سید رضی منابع این خطبه ها و نامه ها و حكمت ها را در کتاب خود نیآورده است و به ظاهر، تمام روایات، مرسل است. بدین معنی که سند آن ها ذکر نشده است. این موضوع باعث شده که در طول تاریخِ بعد از نهج البلاغه، ایرادات و انتقادات زیادی به ویژه از طرف علمای اهل سنت به این کتاب برجسته وارد شود و آن را بی اعتبار معرفی نمایند. لذا مشاهده می شود که بسیاری از علمای شیعه از این منبع عظیم روایی کمتر سخنی، به خصوص در فقه شیعه بیآورند و این امر محرومیت زیادی را برای شیعیان به وجود آورده است.

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ1. نهج البلاغه، خطبه 15 - کتاب الاوائل، ص 146، ح 129، نو شته ابوهلال ع سگری متوفی ســال 395 - کتاب دعائم الاسلالالا ، ج 1، ص 396، قاضــی نعمان، متوفی 363 - اثبات الوصلالا ه، ص 126، مس ـعودی متوفی 346 - منهاج البراعه، ج 1، ص 163، ابن راوندی متوفی573 ـ جمهره الانساب، به نقل از ابن عباس از علی)ع(، کلبی متوفی 204. 

ب ـ از میان اهل سنت اولین کسی که به نهج البلاغه شبهه وارد کرده است آقای ابن خلََّّكان أربلی است. که متولد سال 608 و متوفی 681 قمری است. او ادیب ،قاضی و تاریخ نویس مشهور شافعی مذهب است .

ابوالعباس شمس الدین احمد بن خلََّّكان از نسل دهم خالد برمكی وزیر هارون الرشید است. او جزء خاندان برمكیان- که به قول خودش مجوس و بی دین بوده اند - می باشند و خود را یک برمكی معرفی کرده است. او اثری نفیس به نام وفیات الاعیان و أبناء ابناء الزمان از خود به جای گذاشت که درباره علم رجال و بزرگان دینی است. او به مصادر  بزرگ حكومتی و قاضی القضاتی نیز دست یافته است.  البته باید اشاره کرد که نقد بر روی نهج البلاغه هم قبل از او و هم بعد از او ادامه داشته است، امََّّا به دلیل مقام علمی که او داشته او را اولین نقدکننده نهج البلاغه می دانند. ابن تیمیه حرانی) ت 728 ق ( ـ احمد ذهبی) ت 748 ق ( ـ ابن حجر عسقلانی ) ت 852 ق ( و ... از علمای اهل سنت بعد از ابن خلكان و احمد امین، طه حسین، عباس محمود عقاد، شوقی ضیف و ... از علمای جدید هستند که پیرو نظر او می باشند. عمده انتقادهای ابن خلكان به شرح ذیل است:

1( نهج البلاغه معلوم نیست که از آنِ سید رضی باشد یا سید مرتضی. 

2( نهج البلاغه جعلی است.  ابن خلَّكَّان در این دو نظریه خود هیچ سند و دلیلی را ارائه نداده است و فقط این ایرادات را طرح و بیان کرده است.

3( رهروان ابن خلكان سعی کردند تا دلایل خاصی برای اثبات نظرات او ساخته و پرداخته کنند. از مهم ترین اقدامات آن ها این است که خطبه شقشقیه که در آن حضرت علی)ع( به نقد سه خلیفه قبل از خود پرداخته است را فاقد سند می دانند .

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

4( علمای اخیر غربی و عربی موضوع سخنان حضرت علی)ع( درباره زن را خلاف عدالت معرفی کرده اند و. ... 

در پاسخ به بند سوم باید بگوئیم که اکثریت مطلق سخنان امام علی)ع( دارای منابع و سندهای بسیار معتبر می باشد که راویان قبل از سید رضی آن ها را با سند صحیح نقل کرده اند که ما درباره مبحث عدالت در نهج البلاغه تمام این اسناد را درج خواهیم کرد و درباره کلیت منابع سخنان امام می توانید به کتاب های ارزشمند:

الف ـ مدراک نهج البلاغه و دفع الشبهات، تألیف مرحوم هادی کاشف الغطاء.

‌ب    ـ نهج البلاغه از کیست، تألیف محمد حسن آل یاسین.

‌ج     ـ اسناد نهج البلاغه، علی خان عرشی هندی.

‌د      ـ مصادره نهج البلاغه، اثر سید عبدالزهرا حسینی.

هـ ـ روات و محدثین نهج البلاغه، محمد دشتی و ... رجوع نمائید. که در این کتب به خوبی تمام منابع نهج البلاغه مستند است و برای بعضی از خطبه ها یا نامه ها تا 50 سند ارائه شده است.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود بر اینكه نهج البلاغه از آن ِدیگران است تاخته و می نویسد اینها کسانی هستند که تعصب چشم هایشان را کور کرده است  و درباره خطبه شقشقیه نیز می نویسد: از استادم درباره شبهه داشتن آن پرسیدم که با قاطعیت گفت سخنان شبهه افكنان نادرست است و دلایل آن را بیان نمود. 

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سید رضی

محمد بن حسین بن موسی بن ابراهیم بن موسی کاظم مشهور به سید رضی از نسل هفتم امام موسی بن جعفر می باشد .او در سال 359 در بغداد زاده شد و در 6 محرم سال 406 درگذشت. او نزد شیخ مفید - از علمای بزرگ شیعه در آن دوران - شاگردی کرده است .ابن ابی الحدید سنی حنفی که شرح بر نهج البلاغه نوشته است می گوید:  شیخ مفید خوابی دید که حضرت زهرا)س( به نزد او آمده که دو پسر حضرت زهرا)س( یعنی امام حسن)ع( و امام حسین)ع( در سن نوجوانی همراه حضرت بوده است و حضرت از شیخ مفید می خواهد که به آن دو پسرش علم فقه آموزش دهد. بامداد همان روز شیخ مفید در محل درس خود نشسته بود که خانمی به نام فاطمه دست دو پسرش را گرفته بود و نزد شیخ مفید آورد و گفت: ای شیخ دو فرزندم را آورده ام که به آن ها فقه بیآموزی و آن دو یكی شیخ رضی بود و دیگری برادرش شیخ مرتضی که هر دو سید بودند که به نام سید مرتضی و سید رضی مشهور شدند. سید رضی در زمان عضدالدوله دیلمی موقعیت های مختلفی داشت که با استفاده از این موقعیت ها توانست نهج البلاغه را جمع آوری کند.

دورانی زندگی سید رضی 

سید رضی در زمان حاکمیت آل بویه در بغداد زندگی می کرده است که این حكومت گرایش به شیعه از نوع زیدی و شیعه دوازده امامی داشتند. بزرگترین پادشاه آل بویه، عضدالدوله دیلمی است که در سال 338 قمری در شیراز به تخت نشست. او توانست خیلی زود مناطق بزرگی را در شرق و غرب و جنوب کشور فتح نماید و در سال 372 بعد از ایجاد آبادی ها و عمران های فراوان درگذشت. خلیفه عباسی به نام المطیع تحت فرمان او قرار داشت و خلیفه دستور ضرب سكه به نام او صادر کرد. در این ایام بعد از سال ها حاکمیت اهل سنت و خلفای ظالم عباسی برای اولین بار یک حاکم شیعه بر سراسر حكومت تسلط پیدا کرد و

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

بهترین زمان برای رشد و شكوفایی شیعیان پیدا شد و علمای بزرگی از شیعیان کتب ارزشمندی را از خود ارائه کردند و شیعه در تمام زمینه ها به قدرت واقعی خود دست یافت. برای اولین بار در بغداد مدرسه علمیه شیعیان تأسیس شد و مراسم عزاداری امام حسین)ع( علنی شد و قبور حضرت علی)ع( و امام حسین)ع( و عسگرین آباد شد و افرادی مانند شیخ طوسی و شیخ مفید و سید رضی و سید مرتضی و ... در دفاع از شیعه کتاب ها نوشتند. اگر چه اختلاف شیعه و سنی همچنان ادامه داشت، امََّّا شیعه به دلیل حاکمیت آل بویه به ویژه عضدالدوله، هویت خود را مطرح کرد. لذا دوران طلایی در چند دهه به نفع شیعه ظهور کرد و از این رهگذر کتاب ارزشمند نهج البلاغه توسط سید رضی طبع گردید. او شش سال بعد از جمع آوری نهج البلاغه از دنیا رفت. او می دانست که جمع آوری نهج البلاغه بسیار مهم است. اگر می خواست بر روی منابع آن کار کند، ده ها سال وقت لازم داشت. در آن زمان خود مطالب علی)ع( آن قدر مهم بود که می بایستی جمع آوری می شد. سید رضی            می دانست که تمام مطالب علی )ع( مستند است، امََّّا وقت را برای جمع آوری گذاشت و تهیه اسناد را برای دیگران نهاد که از آن پس، ده ها نفر این مهم را انجام دادند و نهج البلاغه با اسنادش کامل شد.

دویست سال بعد که حاکمیت دوباره به دست اهل سنت افتاد، نقد و تخریب ارزش های شیعه در فضایی پر از خفقان گسترش یافت و بدون داشتن هیچ سند